Кіріспе

Африкадағы британдық текті адамдар

Африкадағы британдық диаспорасы – негізінен (бірақ тек соған шектелмей) британдық текті, ағылшын тілінде сөйлейтін, Сахара асты Африкасында тұратын немесе туған адамдардың кеңінен анықталған тобы. Көпшілігі Оңтүстік Африкада және ағылшын тілі негізгі тіл болып табылатын басқа Оңтүстік Африка елдерінде, соның ішінде Зимбабве, Намибия, Кения, Ботсвана және Замбияда тұрады. Олардың ана тілі көбінесе ағылшын тілі болып табылады.

Отарлаушылық

Батыс Африка жағалауындағы порттарда бұрын британдықтардың Атлантикалық құл саудасын жеңілдету үшін британдық қоныстар болғанмен, Африкадағы тұрақты британдық қоныстану он сегізінші ғасырдың соңында, Жақсы Үміт мүйісінде ғана басталды. Кейптегі британдық қоныстану 1806 жылы голландтық Кейп колониясын британдықтар екінші рет басып алғаннан кейін күш алды. 1820 жылы үкімет британдық қоныс аударушыларды Албаниге («Қонысшылар елі») шақырды, бұл Кейп шекаралық соғыстары кезінде Ксосаға қарсы британдық Кейп колониясының шығыс шекарасын нығайту мақсатында жасалды. 1843 жылы тәж Оңтүстік-Шығыс Африкадағы Наталды британдық колония деп жариялады. 1902 жылы Екінші бура соғысында буралардың жеңілісінен кейін Ұлыбритания Трансвааль Республикасы мен Оранж еркін мемлекетін аннексиялады. Шотландтық дәрігер-миссионер Дэвид Ливингстон Африка құрлығын зерттеуімен танымал болды. Ол 1855 жылы Виктория сарқырамасын алғаш көрген еуропалық болды деп есептеледі. Ол Африка тарихындағы маңызды тұлға, Африкада жүрегі бар екеніне сенген алғашқы британдықтардың бірі. XIX ғасырдың соңында Витватерсрандта алтын және Кимберлиде алмаздың табылуы британдықтардың, австралиялықтардың, американдықтардың және канадалықтардың одан әрі қоныстануына ықпал етті. Кен байлықтарын іздеу солтүстікке қарай кеңейтуге де түрткі болды. Кен өндіруші магнаты Сесил Родс Кейптауннан Каирге дейін созылған Британдық Африка туралы армандады. Ол 1889 жылы құрған Британдық Оңтүстік Африка компаниясы оның атымен аталған Родезия аумағын басқарды; кейін бұл (Оңтүстік) Родезия және Солтүстік Родезия (қазіргі Зимбабве және Замбия) деп аталды. Сонымен қатар, британдық қоныс аударушылар Британдық Шығыс Африканың (қазіргі Кения) құнарлы жоталарына («Ақ жоталар») кеңейе бастады. Бүкіл Британ империясында ұлтшылдық және отаршылдыққа қарсы қозғалыстардың күшеюі нәтижесінде, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Африка деколонизацияланды. Британдық колониялар мен протектораттарда этникалық африкалықтар халықтың басым көпшілігін құрады және ұзақ уақыт бойы теңдес саяси және экономикалық биліктен айырылды. Бұл бұрынғы колониялар ақырында өздерін-өздері басқаруға ие болды. Суық соғыс державалары осы кезеңдегі қақтығыстарға араласты. Көбінесе кеңестік тәжірибе мен қару-жарақпен қолдау көрсетілген, Кениядағы Мау Мау, Родезиядағы ZANU және Оңтүстік Африкадағы MK сияқты қара ұлтшыл партизандық күштері «бір адам – бір дауыс» дегенді білдіретін көпшілік билігі үшін күресті.

Қазақстан

Оңтүстік Родезиядағы биліктегі ақшылдар 1965 жылы Родезия деп жариялап, біржақты түрде тәуелсіздік алды, бірақ қара африкалық көпшілікті саяси теңдікке қосу үшін ешқандай шара қабылданбады. Ақ үстемдік құрған үкіметке қарсы қара ұлтшылдары күрескендіктен, азамат соғысы 1979 жылға дейін жалғасты. 1980 жылы енді тәуелсіз Зимбабведе алғашқы демократиялық жалпы сайлау өтті және ел Ұлттар Достастығына қосылды. Кейіннен елдегі ақ халықтың саны күрт азайды – мыңдаған адамдар қорқытылып, шабуылға ұшырап, жер-мүлкінен қуылды. Дискриминация салдарынан, ақтар бұрынғыда жергілікті тайпаларға тиесілі болған мүліктің көп бөлігін иеленген. Адам құқықтарын бұзды және демократияны жойды деген айыппен президент Роберт Мугабе және басқа да зимбабвелік тұлғалар мен ұйымдар АҚШ және басқа батыс елдері тарапынан кең ауқымды экономикалық және саяси санкцияларға ұшырады. 2002 жылы адам құқықтарын бұзу мен сайлаудағы алаяқтықтарға байланысты Зимбабве Ұлттар Достастығынан шеттетілді. 2003 жылы Зимбабве өз еркімен Ұлттар Достастығы мүшелігінен бас тартты. Солтүстік Родезия жеке мемлекет болып, Замбия атанды.

Ақ нәсілді азшылықтың билігі

1910 жылы Оңтүстік Африкадағы екі бөлек британдық колония және екі бур республикасы Оңтүстік Африка Одағын құру үшін бірікті, ол Британ империясы шеңберінде ақ нәсілді азшылық билігімен конституциялық монархия ретінде басқарылды. 1926 жылы Балфур декларациясы Ұлыбританияның бақылауын тоқтатты, нәтижесінде Оңтүстік Африка Ұлттар Достастығының негізін қалаушы мүшесі атанды. Бес жыл өткен соң, Вестминстер статуты заңы осы толық тәуелсіздікті бекітті. Біріккен партия Ұлтшылдардан өзгеше, Ұлыбританиямен және Достастықпен жақын қарым-қатынасты жақтады. Ал соңғыларының көпшілігі, мысалы Джон Ворстер, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияны қолдады. 1948 жылдан 1994 жылға дейін елді басқарған африканерлер апартеид деп аталатын нәсілдік бөліс жүйесін қалыптастырып, республика құрып, Достастықтан шықты. 1960 жылғы ақ нәсілді сайлаушылардың референдумында британдық диаспораның көп бөлігі «Жоқ» деп дауыс берді, бірақ ол аз айырмамен мақұлданды және республиканың құрылуына әкелді. Наталдың көпшілігі республикаға қарсы дауыс берді, ал кейбір тұрғындар референдумнан кейін Одақтан бөлінуді сұрады.

Демократия

1994 жылы Оңтүстік Африка алғашқы жалпыға бірдей демократиялық сайлауын өткізіп, апартеид пен ақ нәсілді азшылық үкіметінің соңына сызық салды және Ұлттар Достастығына қайта қосылды. Британдық диаспораның көп бөлігі биліктегі Африка Ұлттық Конгресіне ресми оппозиция құратын Демократиялық Альянсты қолдайды, ол күнде-күнге көбірек этникалық құрамы әртүрлі партия болып келеді. Британдық диаспораның саны 1990 жылдардың басынан бастап төмендеді, себебі басқа топтармен салыстырғанда туу көрсеткіші төмен болды және эмиграция көбейді. Эмиграцияға себепкер болған факторлар: қылмыс, жемқорлық, нашар қызмет көрсету және бейімділік шаралары. Оңтүстік Африка британдық зейнеткерлер үшін танымал бағыт болды, ал Зимбабве тәуелсіздігінен кейін көптеген британдық текті ақ зимбабвийліктер Оңтүстік Африкаға көшіп келді, олардың кейбіреулері мүліктерінен күштеп шығарылғаннан кейін. Оңтүстік Африкада 200 000-нан астам британдық азамат тұрады, оның ішінде 38 000-нан астам адам Ұлыбритания мемлекеттік зейнетақысын алуда.

Әлемдік қатысу

Африкадағы британдық диаспораның көп бөлігі Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия және Канада сияқты басқа да Достастық мемлекеттеріне эмиграция жасады. Басқалары АҚШ, Ирландия Республикасы және Франция сияқты елдерге қоныс аударды. Көптеген жастар Ұлыбритания және басқа Достастық мемлекеттері ұсынатын жұмыс және саяхат визаларынан пайдаланып жатыр. Оңтүстік Африкада жалпыұлттық теледидар 1976 жылы ғана енгізілгендіктен, британдық тегі бар көптеген оңтүстік африкалықтар апартеид кезінде Оңтүстік Африкаға британдық телебағдарламалардың сатылуына Equity кәсіподағы салған тыйымның нәтижесінде британдық теледидар мен юморға көп көңіл бөлген жоқ.

Өнер

Британдық диаспора қазіргі африка өнеріне әсер етті және көбінесе басқа африка мәдениеттерін қамтыды. Атол Фугард – маңызды драматург. Ирландиялық католик әкесі мен африканер анасынан туған ол өзін әрқашан африканер деп сипаттаған, бірақ үлкен көрерменге жету үшін ағылшын тілінде жазды. Шарльто Копли – маңызды актер, продюсер және режиссер. Ол «Оскарға» ұсынылған «District 9» ғылыми-фантастикалық фильмінде ойнады, ол халықаралық кассада сәтті болды және сыншылардың жоғары бағасын алды. «District 9» Оңтүстік Африканың апартеид тарихына метафоралық сілтемелер жасады, сондай-ақ Оңтүстік Африка және Африка мәдениетіне көптеген тікелей сілтемелерді қамтыды. Ағылшын тілінде сөйлесе де, Копли бұрын шетелдік босқындарға таңған қысымға ұқсас қысымды бастан өткерген африканер бюрократын сомдады. Ол сондай-ақ 1980-жылдардағы «The A Team» телешоуының қайта түсірілімінде де ойнады.

Музыка

Британдық тегі бар танымал африкалық музыканттар: АҚШ-қа көшіп кеткен Дейв Мэтьюс және Джонни Клег. Wrex Tarr Чилапалапаға негізделген ерекше Родезиялық комедиялық ән "Cocky Robin" орындады. Джон Эдмонд Родезия Буш соғысы кезінде танымал әнші, ән жазушы, әлеуметтік ойыншы және әңгімеші болды. Seether – Оңтүстік Африкада құрылған, қазір американдық мүшелері бар пост-гранж тобы.

Білім

Британдық диаспора және олардың шежірелері Африкадағы көптеген білім беру орталықтарының құрылуына және дамуына зор үлес қосты.

Университеттер

Оңтүстік Африкада британдық диаспора құрған және апартеид кезінде қара нәсілді студенттерді шектеулі түрде қабылдаған төрт университет бар. Оңтүстік Африка колледжі 1829 жылы негізі салынды, кейін Кейптаун университеті мен Оңтүстік Африка колледжі мектептеріне бөлінді. Натал университеті Дурбан-Вествилл университетімен бірігіп, Квазулу-Натал университетін құрды. Витватерсранд университеті 1896 жылы Кимберлиде Оңтүстік Африка тау-кен мектебі ретінде құрылды және қазір Йоханнесбургте орналасқан. Соңында, Родос университеті 1904 жылы Родос қорының бастапқы грантымен құрылды.

Мектептер

Британдық диаспора немесе британдық миссионерлер құрған мектептердің екі санаты бар: бастапқыда британдық диаспораның балаларын оқыту үшін, және жергілікті халыққа білім беру үшін құрылғандар. Бірінші санатқа Хараредегі Сент-Джордж колледжі, Марондерадағы Питерхаус ұлдар мектебі, Кейптаундағы Епархиялық колледж, Питермарицбургтегі Уайкхэм колледжі және Йоханнесбургтегі Сент-Джон колледжі сияқты белгілі жеке меншік мектептер, сондай-ақ Питермарицбургтегі Марицбург колледжі, Йоханнесбургтегі Король Эдуард VII мектебі және Хараредегі Принц Эдуард мектебі сияқты беделді мемлекеттік мектептер кіреді. Мектептердің екінші санатына Оңтүстік Африка мекемелері кіреді, мысалы, Шығыс Кейп провинциясындағы Ловедейл білім беру орталығы, ол Табо Мбеки, Крис Хани және Сереце Хама сияқты көптеген көрнекті африкалықтарды тәрбиеледі, Солтүстік-Батыс провинциясындағы Тайгер Клоуф білім беру институты және Шығыс Кейптегі Кейскаммахоктан тыс жердегі Сент-Мэтью орта мектебі. Бұл мекемелердің көпшілігі 1953 жылғы Банту білім беру заңының салдарынан қиын жағдайға түсті, ал Кейптаунның бұрынғы англикандық архиепископы Нжонгонто Ндуганге басшылық еткен Тарихи мектептерді қайта жаңғырту жобасы, жетіспейтін ресурстарға ие, бірақ тарихи маңызы бар мектептерді мәдени және білім берудің тұрақты орталықтарына айналдыруды мақсат етеді.

Спорт

Крикет, регби, теннис, гольф және велосипедпен жүру британдық диаспора арасында ең танымал спорт түрлері болып саналады. Африкадағы, әсіресе Зимбабведегі крикетке британдық текті адамдар үстемдік етеді. Соңғы уақытқа дейін, Зимбабве құрамасының көп бөлігі британдық диаспорадан шыққан ойыншылардан тұрды, оның ішінде: Энди Флауэр, Хит Стрик, Брендан Тейлор және Рей Прайс. Оңтүстік Африкадағы крикет те дәстүрлі түрде британдық диаспораны қамтиды, соның ішінде бұрынғы ұлттық құрама капитаны Грейм Смит және боулингші Шон Поллок. Англия крикет құрамасы өз қатарына Оңтүстік Африкадан шыққан көптеген ойыншыларды жиі шақырады, мысалы, Сэм Курран мен Том Курран ағайындылары, Гэри Балланс және Эндрю Штраус. Мысалы, 2010 жылғы Англия крикет құрамасы 2010–11 жылғы «Пепел» (Ashes) сериясын Австралияда сақтап қалды, онда Оңтүстік Африка капитаны Эндрю Штраус, қақпашы Мэтт Прайор, соққы беруші Кевин Питерсен, соққы беруші Джонатан Тротт және жаттықтырушы Энди Флауэр маңызды үлес қосты. Оңтүстік Африка регбиіне британдық диаспораның үлесін көрсететін мысалдардың бірі – 1995 жылғы Регби әлем чемпионатында «Спрингбокс» командасын жеңіске жеткізген жаттықтырушы Китч Кристи, Бобби Скинстад және «Спрингбокс» командасының барлық кездесулердегі және ұпайлар бойынша рекордсмені Перси Монтгомери. Британдық диаспора өкілдері африкалық раллиде де көзге түсті, ал бұрынғы Родезия, әсіресе, Джим Редман және Корк Баллингтон сияқты бірнеше мотоцикл жарыс әлем чемпиондарын тәрбиеледі. Екі мәрте «Тур де Франс» жеңімпазы Крис Фрум Кенияда дүниеге келді және Оңтүстік Африкада өсті.

Басқа атаулар

Көптеген оңтүстік африкалықтар мен зимбабвеліктер өздерін, ана тіліне немесе шежіресіне қарамастан, сәйкесінше оңтүстік африкалық және зимбабвелік деп есептейді. Ағылшын тілді оңтүстік африкалықтар (ESSA) термині кейде ағылшын тілді оңтүстік африкалықтарды қалған халықтан, әсіресе африканерлерден ажырату үшін қолданылады. Сонымен қатар, «Зимбо» немесе «Англо-Зимбабвелік» деген инклюзивті терминдер кейде ғалымдар Родезия дәуірінен алшақтау үшін қолданады, бірақ соңғы термин зимбабвелік британдықтардың үлкен қауымдастығымен қабысып, шатасуға әкелуі мүмкін. «Англо-африкалықтармен» бірге, бұл терминдер басқа ағылшын тілді елдердегідей, мысалы, ақ англосаксон протестанттары, ағылшын канадалықтары және ағылшын-кельт австралиялықтары сияқты терминдерге ұқсас. Африкадағы британдықтарға қатысты кемсітуші болып саналатын сөздерге африкаанс тіліндегі «rooinek» (сөзбе-сөз «қызыл мойын», америкалық «redneck» терминімен байланысы жоқ, бірақ олар күнге тез күйеді деген стереотиптен туындаған), австралиялық «pommy» және Кениядағы «Beberu» (ешкі деген мағынаны білдіреді) жатады. «Англо-африкалық» термині тарихи тұрғыдан Африкадағы Британ империясында тұрған адамдарды сипаттау үшін қолданылған, бірақ оны ағылшын және жергілікті африкалық тегі бар адамдар өзін-өзі тану үшін де пайдаланған. 1905 жылы Лондонда жарық көрген «Англо-африкалық кім және биографиялық очерктер кітабында» сол кездегі Африкадағы көрнекті британдықтар мен африканерлер туралы мәліметтер бар. «Кейп Брит» термині кейде британдық тегі бар оңтүстік африкалықтарды атау үшін қолданылады. Бұл термин Кейп колониясына сілтеме жасайды, онда көптеген оңтүстік африкалықтардың ата-тегі британдық колония кезінде қоныстанған иммигранттарға жетеді. Бұл термин «Кейп-Дат» терминімен теңестіріледі.