Кіріспе
Сұйық, қаймақ немесе жартылай қатты тағам, басқа тағамдарға қосылып беріледі немесе оларды дайындау үшін қолданылады. Көптеген соустарды жеке тұтынуға болмайды, олар тағамға дәм, ылғал және көріктілік қосады. Соус – латын тіліндегі "salsa" сөзінен алынған француз сөзі, ол "тұздалған" деген мағынаны білдіреді. Еуропалық соустардың ең көнесі – ежелгі римдіктер қолданған балық соусы гарум, ал қытайлық соя бұршақ пастасы дубаньцзян б.з.б. 3 ғасырдағы "Цжоу ритуалдарында" айтылған. Соусқа сұйық компонент қажет. Соустар – әлемнің барлық асүйлеріндегі маңызды элемент. Соустар тәтті немесе тұзды тағамдарға қолданылуы мүмкін. Оларды майонез сияқты суық күйінде дайындап беруге болады, песто сияқты суық дайындалып, жылы беріледі, бешамель сияқты пісіріліп, жылы беріледі немесе алма соусы сияқты пісіріліп, суық беріледі. Соустарды әсіресе мейрамханаларда аспаз жаңадан дайындауы мүмкін, бірақ бүгінде көптеген соустар дайын күйінде сатылады және Вустершир соусы, HP соусы, соя соусы немесе кетчуп сияқты қаптамаланған. Салатқа арналған соустар салат соусы деп аталады. Табаны тазалау арқылы жасалған соустар таба соусы деп аталады. Соустарды дайындауға маманданған аспаз соусье деп аталады.
In cooking, a sauce is a liquid, cream, or semi solid food, served on or used in preparing other foods. Most sauces are not normally consumed by themselves; they add flavor, moisture, and visual appeal to a dish. Sauce is a French word taken from the Latin salsa, meaning salted. Possibly the oldest recorded European sauce is garum, the fish sauce used by the Ancient Romans, while doubanjiang, the Chinese soy bean paste is mentioned in Rites of Zhou in the 3rd century BC. Sauces need a liquid component. Sauces are an essential element in cuisines all over the world. Sauces may be used for sweet or savory dishes. They may be prepared and served cold, like mayonnaise, prepared cold but served lukewarm like pesto, cooked and served warm like bechamel or cooked and served cold like apple sauce. They may be freshly prepared by the cook, especially in restaurants, but today many sauces are sold premade and packaged like Worcestershire sauce, HP Sauce, soy sauce or ketchup. Sauces for salad are called salad dressing. Sauces made by deglazing a pan are called pan sauces. A chef who specializes in making sauces is called a saucier.
Британдықтар
Британдық дәстүрлі асханада соус – ысталған кешкі асқа берілетін қоспа. Ортағасырлық нан қосылған соустардың жалғыз сақталған түрі – нан соусы, британдық тағамның ең ежелгі соустарының бірі. Алма соусы, минт соусы және хрен соусы етке (әдетте шошқа, қоян және сиыр етіне) беріледі. Қызыл жусан жемісінің желесі, минт желесі және ақ соус та қолданылуы мүмкін. Салатқа кейде крем соус қосылады. Кетчуп пен қоңыр соус жылдам дайындалатын тағамдарға қолданылады. Қатты ағылшын горчицасы түрлі тағамдармен, сондай-ақ Вустершир соусымен де беріледі. Кюстард – танымал десерт соусы. Басқа да танымал соустарға саңырауқұлақ соусы, мари роза соусы (деңіз дастарқанына беріледі), виски соусы (хаггиспен бірге беріледі), Альберт соусы (қуырылған сиыр етінің дәмін күшейту үшін хрен соусы) және чеддер соусы (гүлбақ немесе макарон сырына қолданылады) жатады. Қазіргі британдық асханасында, британдық қоғамның кең түрлілігіне байланысты, британдық тегі бар, бірақ басқа елдердің, әсіресе бұрынғы отарлардың, мысалы Үндістанның асханасына негізделген көптеген соустар да бар.
Қауқас
Ажика – Абхазиядан шыққан, грузин тамақтануында кеңінен қолданылатын, сондай-ақ Ресей, Армения және Грузияның кейбір аймақтарында таралған дәмді, өткір соус. Кеме (соус) – черкес асханасының дәстүрлі соусы, ол ұнтақталған сарымсақ, бұрыш және қышқыл сүт немесе қаймақ қосылған ет қайнатылған сорпа негізінде дайындалады. Ткемали – сарымсақ, илемді жалбыз, кинза, шүйе және чили сияқты әртүрлі дәмдеуіштермен үйлестірілген алхори (шие) жемісінен жасалған дәстүрлі грузин соусы.
Филиппиндіктер
Филиппин асүйі әдетте "тойоманси" (каламанси лаймымен соя соусы), сондай-ақ суканың, патидің, багонгтың және банан кетчупының түрлі нұсқаларын пайдаланады.
Үндістандық
Үндістан асханасында қызанақ негізіндегі, әртүрлі дәмдеуіштермен (тамаринд соусы, кокос сүті/пастасы, шатнейлер сияқты) дайындалған соустар жиі қолданылады. Үндістан асханасы аймақтық ерекшеліктерімен көзге түседі, бірақ көптеген соустардың негізінде пияз, имбирь және сарымсақ пастасынан жасалған дәмді қоспа пайдаланылады. Сонымен қатар, түрлі пісіру майлары, гхи және/немесе қаймақ та үнді соустарының құрамында кеңінен қолданылады.
Индонезия тілі
Индонезиялық тағамдар kecap manis (тұйық соя соусы), bumbu kacang (жаңғақ соусы) және тауко сияқты әдеттегі соустарды пайдаланады, ал танымал ащы және дәмді соустар – самбал, коло коло, дабу дабу және рика рика. Самбал – бұл кең мағынадағы термин, оның көптеген түрлері бар.
Жапон тілі
Дәстүрлі жапон тағамдарында қолданылатын соустар көбінесе шою (соя соусы), мисо немесе даши негізінде дайындалады. Понзу, цитрус хошқысы бар соя соусы, және якутори но таре, тәттіленген қою соя соусы – шою негізіндегі соустардың мысалдары. Мисо негізіндегі соустарға гомамисо, ұнтақталған жемішті мисо, және амамисо, тәтті мисо жатады. Қазіргі жапон тағамдарында "соус" сөзі жиі 19 ғасырда енгізілген және жапондықтардың талғамына бейімделген Вустершир соусын білдіреді. Тонкацу, окономияки және якисоба соустары осы соус негізінде жасалады. Суши мен сашимиге жапон соусы немесе васаби соусы қолданылады, немесе соя соусымен араластырылып васаби джою дайындалады.
Корея тілі
Корея асханасында доэнжаң, гочужаң, самжаң, эчжеот және соя соусы сияқты соустар қолданылады.
Латын және испан Америкасы
Сальса ("соустар" испан тілінде) сияқты пико де галло (томат, пияз және лимон шырынымен ұсатылған чили), сальса кокида, сальса-верде, чили және сальса-рожа Америкадағы көптеген латын және испандық американдық тағамдардың маңызды бөлігі болып табылады. Типик құрамына чили, томат, пияз және дәмдеуіштер кіреді; қалың соустар көбінесе авокадодан жасалады. Мексикалық тағамдарға шоколад, тұқымдар және чили кіретін соустар жатады, олар Nahua тілінде моле деп аталады (гуакамолемен салыстырыңыз). Аргентина және Уругвай асханаларында шимичури – жармаланған етке қосылатын және үстелге берілетін пісірілмеген соус. Перулік тағамдар әртүрлі ажи түрлеріне негізделген соустарды көптеген ингредиенттермен біріктіреді, ең танымаллары – жас ірімшікке негізделген сальса хуанкаина және жержаңғақ немесе жаңғаққа негізделген сальса де окупа.
Таяу Шығыс
Фесенджан – ет немесе көкөністерге берілетін, дәстүрлі түрде Ялда мерекесінде немесе қыс аяқталуымен, Норуз тойында ұсынылатын, анар мен жаңғақтан жасалған ирандық дәстүрлі соус. Хуммус – Таяу Шығысқа тән дәстүрлі соус немесе дип. Ол Египетте пайда болған, бірақ Сирия және Палестина сияқты көптеген араб елдерінің дәстүрлі тағамы саналады. Ол бұршақ, тахина (күнжік пастасы), сарымсақ, зәйтүн майы, тұз және лимон шырынынан жасалады.
Тайланд тілі
Оңтүстік-Шығыс Азия тағамдары, мысалы, тай және вьетнам тағамдарында, көбінесе ашытылған балықтан дайындалған балық соусы пайдаланылады.