Кіріспе

Француз асханасы – Франциядан шыққан тағамдық дәстүрлер мен тәжірибелер жиынтығы. 14 ғасырда "Taillevent" атымен танымал сарай шефі Гийом Тирел "Le Viandier" атты ортағасырлық Францияның ең алғашқы рецепттер жинақтарының бірін жазды. 17 ғасырда Франсуа Пьер Ла Варен және Мари Антуан Карем француз тағамдарын шетелдік ықпалдан арылтып, Францияның өзіндік стилін дамытқан қозғалыстарды жетекшілік етті. Ірімшік пен шарап асхананың маңызды бөлігі болып табылады. Олар аймақтық және ұлттық деңгейде әртүрлі рөлдер атқарады, көптеген түрлері мен бақыланатын атаулар (AOC) (реттелетін атау) заңдары бар. 20 ғасырдан бастап кулинариялық туризм және Мишлен нұсқаулығы қалалық элитаның буржуазиялық асханасымен және француз ауылдарының шаруа тағамдарымен қарапайым халықты таныстыруға көмектесті. Бұрын аймақтық болған көптеген тағамдар ел бойынша түрлендіріліп тарады. Француз тағамдарын білу батыс асханасына зор үлес қосты. Оның өлшемшарттары батыс аспаздық мектептері мен кулинариялық білім беруде кеңінен қолданылады. 2010 жылдың қараша айында француз гастрономиясы ЮНЕСКО-ның "материалық емес мәдени мұра" тізіміне енгізілді.

Орта ғасырлар

Француз ортағасырлық асханасында аристократия арасында банкеттер жиі өткізілетін. Көптеген тағамдар дайындалатын, бірақ "бір уақытта берілу" (service en confusion) деп аталатын стильде бірдей ұсынылатын. Тамақ көбінесе қолмен желінетін, етті үлкен кесектерге кесіп, бас бармақ пен екі саусақ арасында ұстап жейтін. Соустар дәмді, қалың және көптеген дәмдеуіштермен дайындалатын, ал қышалар да аса дәмді болған. Піршектер банкеттерде жиі кездесетін, қабығы көбінесе тағамды ұстауға арналған ыдыс ретінде пайдаланылатын, ал қысқа қабықты піршектер тек Кейінгі Орта ғасырдың соңында ғана дамыды. Тамақтар көбінесе "дастарханнан шығу" (issue de table) деп аталатын нәрсемен аяқталар еді, ол кейіннен десертке айналды, және әдетте қантталған немесе балмен қатырылған дәмді кесектер (дражелер), ескірген ірімшік және гипокрас сияқты дәмді шараптан тұратын. Сол кездегі ингредиенттер маусымдар мен шіркеу күнтізбесіне байланысты кең ауқымда өзгеретін, ал көптеген тағамдар тұз, дәмдеуіштер, бал және басқа да консерванттармен сақталатын. Көктемнің соңы, жаз және күз мол өнім беретін, ал қысқы тағамдар азырақ болатын. Мал қыстың басында сойылатын. Сиыр еті көбінесе тұздалатын, ал шошқа еті тұздалып, түтінделген. Бекон мен шұжық мұржадан түтінделсе, тіл мен шұжық тұздалып кептірілетін. Қырыққуақтар да тұздалатын, ал жасыл шөптер тұзбен бірге банкаларға салынатын. Жемістер, жаңғақтар мен тамыр жемістер сақтау үшін балға қайнатылатын. Кит, дельфин және порпоиза балық саналғандықтан, ораза кезінде осы теңіз сүтқоректілерінің тұздалған еті желінетін. Брейстің сөзіне сүйенсек, нан халық үшін негізгі тағам ретінде қарастырылып, сорпаның негізі ретінде де қолданылатын. Шындығында, нан соншалықты маңызды болғандықтан, оның өнімі, соғыстардан сауданың тоқтауы, ұнның көп мөлшерде табылғандығы, бағасы және жеткізілімі француз үкіметі тарапынан қадағаланып, бақыланатын. Кедейлер арасында аштықтан үнемі қорқу болған. 1725 жылдан 1789 жылға дейін астық жетіспеушілігіне себеп болған жаман өнімдік жылдардың он төрт жылы болды. Бордода 1708–1789 жылдары отыз үш жаман өріс болды. Каремнің мансабы үшін француз асханасын жетілдіруге қосқан үлесі маңызды болды. Оның пісіру стилінің негізі – оның "негізгі соустар" деп атаған соустары болды. Көбінесе "негіздер" (fonds) деп аталатын осы негізгі соустар – эспаньоль, велюте және бешамель – бүгінге дейін танымал. Осы соустардың әрқайсысы оның ас үйінде көп мөлшерде дайындалып, содан кейін көптеген туындылардың негізін құратын. Каремнің репертуарында жүзден астам соус болды. Оның жазбаларында суфлелер алғаш рет пайда болды. Көптеген дайындамалары бүгінде әсемдеп көрінсе де, ол одан бұрынғыдан да күрделі асхананы қарапайымдап, жүйеледі. Оның асхананы жүйелеудегі негізгі еңбектері – Le Maître d'hôtel français (1822), Le Cuisinier parisien (1828) және L'Art de la cuisine française au dix neuvième siècle (1833–5). Бұл кезең "жаңа асхананың" пайда болуымен де ерекшеленеді. "Жаңа асхана" термині француз асханасының тарихында көптеген рет қолданылды, ол тағамның жаңалығына, жеңілдігіне және айқын дәмге баса назар аударды және әлемдік асханадағы жаңа қозғалыстардан шабыт алды. 1740 жылдары Менон бұл терминді алғаш рет қолданды, бірақ Винсент Ла Шапель мен Франсуа Мариннің тамақтары да заманауи деп есептелді. 1960 жылдары Анри Гольт пен Кристиан Мило оны Поль Бокюс, Жан және Пьер Труагро, Мишель Герард, Роджер Верже және Реймонд Оливердің тағамдарын сипаттау үшін қайта жаңғыртты. Бұл аспазшылар Эскофье асханасының "ортодоксалдығына" қарсы шығуға тырысты. Кейбір аспазшылар Фернан Пуанттың Венадағы Пирамидасындағы шәкірттері болды және өз мейрамханаларын ашу үшін кетті. Гольт пен Мило осы жаңа пісіру стиліне тән он ерекшелікке қамтылған "формуланы" тапты. 1980 жылдардың ортасында тағам жазушылар асхана стилі тозуға жетті деп мәлімдеді және көптеген аспазшылар haute cuisine стиліне қайта орала бастады, бірақ жеңіл ұсынулар мен жаңа техникалардың көп бөлігі сақталды.

Париж және Иль-де-Франс

Париж мен Иль-де-Франс елдің кез келген нәрсесінің қолжетімді болатын орталық аймақтар болып табылады, себебі барлық теміржол желілері осы қалада түйіседі. Парижде 9000-нан астам мейрамхана бар және кез келген асүйді табуға болады. Мұнда Мишлен осымен бағаланған, жоғары сапалы мейрамханалар көптеп кездеседі.

Шампан, Лотарингия және Эльзас

Шампаньде жануар еті мен шұжық, сондай-ақ жай ғана Шампань деп аталатын ерекше шарап танымал. Лотарингияда жеміс тосабы мен лотарингиялық киш белгілі. Алсас тарихи неміс мәдениетінің аймағы болғандықтан, неміс тағамдарының элементтерін сақтап келді, әсіресе көршілес Пфальц және Баден аймақтарындағыларға ұқсас, бірақ Франция 17 ғасырда аймақты бақылауға алғаннан бері француздық ықпал енгізді. Сондықтан, аймақта жасалған сыралар Германиямен шектес аймақтардың стиліне ұқсас. Шокрут (француз тілінде қымыз) сияқты тағамдар да танымал, дәстүрлі түрде сарымсақпен ыдыс сүртіліп, картоп, тұз, бұрыш және сүт қабатталып пісіріледі. Содан кейін 2 сағат бойы төмен температурада пеште пісіріледі. Рона аңғарының тағамдарында жеміс-жидектер мен жас көкөністер көп қолданылады, сондай-ақ Hermitage AOC, Crozes Hermitage AOC және Condrieu AOC сияқты шараптар да танымал. Жаңғақ және жаңғақ өнімдері, Noix de Grenoble AOC майы, Сент-Марселин, Сент-Фелисиен және Bleu du Vercors Sassenage сияқты жазық жерлердегі ірімшіктер де бар. Брессадан құс еті, Дромнан гвинеялық құс, Домбеден балық, Pogne de Romans деп аталатын жеңіл ашытқыдан жасалған торт және аймақтың ерекшелігі – Raviole du Dauphiné, сондай-ақ қысқа қабықты "Suisse" Валенсия печеньесі де бар. Рона-Альпідегі көлдер мен тау өзендері де асхананың маңызды бөлігі болып табылады. Лион мен Савойя шұжық өнімдерін, ал Альпі аймақтары Бюфорт, Аббонданс, Реблошон, Томме және Вахерен сияқты ерекше ірімшіктерді ұсынады. Mères lyonnaises – бұл осы аймаққа тән әйелдер аспаздар, олар жергілікті тағамдық орындарды қамтамасыз етеді. Бұл аймақтың атақты аспазшыларына Фернан Пуант, Пол Бокуз, Троисгро бауырлары және Ален Шапель жатады. Шартр таулары – Шартрдың жасыл және сары сұйық сусындарының, яғни Chartreuse-дің бастауы, оны Гранде Шартр монахтары өндіреді. Бордо, үлкен Аквитания аймағымен бірге, Напа аңғары мен Тосканамен қатар әлемдегі ең үздік үш шарап аймағының біріне жатады. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Сент-Эмильон ауылы – аймаққа көптеген шарап туристерін тартатын маңызды бағыт. Бұл әртүрлілік аймақтың шарап өндірісінің байлығына және жоғары сапалы шараптар өндірісіне үлкен үлес қосады. Дәстүрлі Бордо қоспаларына әдетте Cabernet Sauvignon, Merlot және Cabernet Franc кіреді, олар тағамдардың кең спектрін толықтыратын әртүрлі дәм мен текстураларды ұсынады. Бал аймақта бағалы ингредиент болып саналады. Теңіз өнімдері жағалау аймағында кеңінен қол жетімді және тағамда көп қолданылады. Ешкі ірімшігі, ауада кептірілген шұжық, қой еті, сиыр еті және тауық еті де танымал. Сарымсақ пен анчоустар аймақтың көптеген соустарында қолданылады, мысалы, Пуле Провансальда ақ шарап, қызанақ, шөптер және кейде анчоустар қолданылады, ал Пастис алкоголь ұсынылатын барлық жерде кездеседі. Тағамды дайындауда көкөністер көп мөлшерде қолданылады. Прованста қыста трюфельдерді жиі кездестіруге болады. Прованстағы он үш десерт – дәстүрлі Рождество десерті, мысалы, айва тосабы, печенье, бадам, ногат, алма және фугас. Күріш Камаргуда өсіріледі, бұл Еуропадағы күріш өсіретін ең солтүстік аймақ, ал Камаргу қызыл күріші – ерекшелік. Танымал тағамдарға фрикасс, аура сорпасынан (пальма жемісінен жасалған), бляфтан (пияз, сарымсақ, сельдерей және базиликтен жасалған сорпа), пиментададан (томат сорпасынан жасалған сорпа) немесе куу кунададан (жартылай пісірілген балық) және коломбос (ет негізіндегі сорпа және карримен көкөністер) кіреді. Францияның кейбір тағамдары жергілікті ингредиенттерді пайдалана отырып қайта қарастырылған, мысалы, Gratin de Couac картоп орнына касава тамырын пайдаланады.

Реюнион

Реюньон аспазы – креолдық аспаздық (француз тілінде креол) пісіру стильдері мен ингредиенттерінің үйлесімі. Оған Мадагаскардан келген малагаси аспазы, сондай-ақ Шығыс Африка аспаздарының ықпалы зор. Бұған қоса, француз колонизациясы және үнді және қытай иммигранттары әкелген француз, үнді және қытай аспаздарының да элементтері кіреді. Ерекше тағамдарына самоса, бушон, ругайл және түрлі карри кіреді.

Мартиника

Мартиниканың асханасы – француз, жергілікті, африкалық және үнді аспаздық стильдерінің үйлесімінен құралған креолдық асхана. Онда нан жемісі, маниока және кристофен сияқты жергілікті өнімдер кеңінен қолданылады. Креолдық тағамдар негізінен теңіз өнімдерінен, оның ішінде карри және қуырылған тағамдардан (фри) дайындалады. Мартиниканың түкпір-түкпірінде француз аймақтарының тағамдарын ұсынатын креперлер, пивоханалар мен мейрамханаларды кездестіруге болады.

Гваделупа

Гваделупаның асханасына Кариб, Африка, Еуропа және Үндістанның ықпалы енген. Ерекше тағамдарына балықтан жасалған аккра қуырылған бөлшегі, бокит деп аталатын дәмді, ішін толтырылған пончик, кокос негізіндегі десерттер – крем және сорбе кіреді. Атап айтқанда, "коломбо" немесе "массале" – бұл шри-ланкалық иммигранттар әкелген дәмдік қоспа, бұл қара бұрыш, шафран, кинза, зира және сарымсақтың кәріге ұқсас қоспасы. Арал ром өндірісімен де танымал, онда дәстүрлі және қызылшадан жасалған ром шығаратын тоғыз дистилляциялық завод бар. Жергілікті тағамдардың бірі – бугна, ол крахмал, таро, тәтті картоп, поинго бананы, ямс, жергілікті еттен тұрады және кокос сүтінде пісіріледі. Балық және лобстер сияқты теңіз өнімдері де көп қолданылады. Француздық дәстүрлі нан, багеттер мен ірімшіктер, әсіресе астанасы Нумеяда таба аласыз. Аралдың географиялық ерекшелігіне байланысты теңіз өнімдері де кең таралған. "Ахима’а" – полинезиялық дәстүрлі жер асты пеші, онда ингредиенттерді пісіру үшін ыстық тастар салынады. Күнделікті тамаққа күріш, тамырлы көкөністер, бақша, жаңа және кептірілген балық, кокос сүті және ет қосылады. Атақты тағамдардың қатарында шахула я надзи – үлкен тойларда берілетін суға немесе кокос сүтіне қайнатылған күріш, және макарара – ұн мен кокос сүтінен жасалған қамырдан оралған, мерекелік қуырылған торт бар.

Маусым бойынша ерекшеліктері

Француз асханасы маусымға қарай өзгеріп тұрады. Жазда салаттар мен жеміс-жидектер танымал, себебі олар сергітеді, ал өнімдер арзан да көп. Бақшашылар ыстықта жемістері мен көкөністері шіріп қалмас үшін, қажет болған жағдайда оларды төмен бағаға сатуға дайын. Жаздың соңында саңырауқұлақтар көптеп өседі және Францияның барлық аймақтарында олардан дайындалған тағамдар танымал. Аң аулау маусымы қыркүйек айында басталып, ақпанға дейін жалғасады. Әртүрлі аң еттерінен жасалған, аудың табысын тойлайтын әсем тағамдар дайындалады. Қыс көктемге ауысқанда теңіз өнімдері ең жақсы кездеседі, ал олар мейрамханаларда көп мөлшерде ұсынылады. Жоғары сапалы мұздату технологиясы мен кондиционерлі гипермаркеттердің пайда болуымен бұл маусымдық өзгерістер бұрынғыдан азырақ байқалады, бірақ олар әлі де сақталады, кейде заңдық шектеулерге байланысты. Мысалы, шағаланың маусымы қысқа, сондықтан маусымнан тыс шағала аулауға тыйым салынған. Сонымен қатар, олар жақсы тоңбайды.

Тамақ пен ингредиенттер

Француздық аймақтық тағамдар жергілікті өсірілген көкөністерді пайдаланады, мысалы, pomme de terre (картоп), blé (бидай), haricots verts (француздық жасыл бұршақ), carotte (сәбіз), poireau (порей), navet (шалқан), aubergine (баклажан), courgette (қабақ) және échalotte (шалот). Француздық аймақтық тағамдар жергілікті өсірілген саңырауқұлақтарды да пайдаланады, мысалы, truffe (трюфель), champignon de Paris (шампиньон), chanterelle ou girolle (қантар), pleurote (en huître) (острица саңырауқұлағы) және cèpes (борсық саңырауқұлағы). Көп таралған жемістерге апельсин, помидор, мандарин, персик, абрикос, алма, алмұрт, шафран, шие, құлпынай, раушан, қызыл жусан, қара жусан, жүзім, грейпфрут және қара құлпынай жатады. Ет түрлері: poulet (тауық), pigeon (көгершін), canard (үйрек), oie (қаз, қауырсынның көзі), bœuf (сиыр еті), veau (бұзау еті), porc (шошқа еті), agneau (қозы еті), mouton (қой еті), caille (бедіз), cheval (ат еті), grenouille (бақа) және escargot (үрпек). Көбінесе тұтынылатын балық және теңіз өнімдері: треска, консервіленген сардина, жаңа сардина, консервіленген тунец, жаңа тунец, лосось, форель, мидия, сельдь, устрица, креветка және кальмар. Жұмыртқа көбінесе мынадай түрде жейді: омлет, майонезбен қайнатылған, қарапайым жұмыртқа қуырылған, жоғары тағамдық дайындалған жұмыртқа, œuf à la coque. Дәмдеуіштер мен шөптер аймаққа қарай өзгереді, оларға fleur de sel, herbes de Provence, зәйтүн, тархун, розмарин, майжоран, лаванда, тимьян, фенхель және шалфей кіреді. Жаңа жеміс-жидектер мен көкөністерді, сондай-ақ балық пен етті супермаркеттерден немесе арнайы дүкендерден сатып алуға болады. Көшедегі базарлар көптеген елді мекендерде белгілі күндері өткізіледі; кейбір қалаларда азық-түлік дүкендерін, әсіресе ет және балық сататын дүкендерді қоршап тұратын тұрақты жабық базарлар бар. Бұл базарлар көшедегі уақыттық базарларға қарағанда жақсырақ жағдай ұсынады.

Таңғы ас

Le petit déjeuner (таңғы ас) дәстүрлі түрде француз нанының тілімдерінен (тартине) май мен бал немесе джеммен (кейде бриошь), кофе ау латпен (сонымен қатар кофе крем деп те аталады) немесе қара кофемен немесе шаймен және сирек қызыл түсті цикориймен тұрады. Балалар көбінесе ыстық шоколадты ыдыс немесе кеседе таңғы асымен бірге ішеді. Круассан, pain aux raisins немесе pain au chocolat (Францияның оңтүстік-батысында шоколатин деп те аталады) көбінесе демалыс күндері берілетін сыйлық ретінде қосылады. Таңғы ас түрлері әрқашан таңертең ерте ашылатын кафелерде ұсынылады. Сондай-ақ таңғы асқа дәмді тағамдар да беріледі. Мысалы, le petit déjeuner gaulois немесе petit déjeuner fermier – бұл жұмсақ ақ ірімшік немесе пісірілген шұжықпен жабылған ұзын, тар нан тілімдерінен (мұйлетт) тұрады, олар жұмсақ пісірілген жұмыртқаға және жеміс шырынына, сондай-ақ ыстық сусынға мақылдап желінеді. Тағы бір нұсқасы – le petit déjeuner chasseur, ол өте тойымды болу үшін паштет және басқа да шұжық өнімдерімен беріледі. Әлдеқайда сәнді нұсқасы – le petit déjeuner du voyageur, онда деликатестер жүрек, бекон, лосось, омлет немесе крок-месье ұсынады, олар жұмсақ пісірілген жұмыртқамен немесе одан да көп нәрсемен, әрқашан дәстүрлі кофе/шай/шоколад және жемістер немесе жеміс шырынымен бірге беріледі. Егер жұмыртқа крок-месьенің үстіне күн жағынан пісірілсе, ол крок-мадам деп аталады. Эмиль Золаның «Жерминал» және басқа да романдарынан брикет туралы да айтылады: май, ірімшік немесе шұжықпен толтырылған екі ұзын нан тілімі. Оны тұрып жеуге болады немесе түскі асқа дейін «екінші» таңғы ас ретінде жеуге болады. «Хаттарға қош келдіңіз» фильмінде Филипп Абрамс (Кад Мерад) және Антуан Байльюль (Дэни Бун) бірге тартен де Мароиллден (күшті иісті ірімшік) тұратын көптеген таңғы аспен және ыстық цикориймен бөліседі.

Түскі ас

Le déjeuner (түскі ас) – екі сағаттық түскі тамақ немесе бір сағаттық түскі үзіліс. Кейбір шағын қалаларда және Францияның оңтүстігінде екі сағаттық түскі ас әлі де қалыпты жағдай болуы мүмкін. Жексенбі күнгі түскі ас көбінесе ұзаққа созылады және отбасымен бірге ішіледі. Үлкен қалаларда жұмыс істейтін адамдар мен студенттердің көпшілігі түскі тамақты корпоративтік немесе мектеп асханасында жейді, онда әдетте жоғарыда сипатталғандай толыққанды тағамдар ұсынылады; студенттердің өздерімен түскі тамақ әкелуі жиі кездеспейді. Асханасы жоқ компанияларда қызметкерлерге міндетті түрде түскі ас купондары беріледі. Оларды көптеген мейрамханаларда, супермаркеттерде және дайын тағам сататын орындарда қолдануға болады; бірақ, осылай түскі ас ішетін жұмысшылар көбінесе баға мен уақыт шектеулеріне байланысты дәстүрлі түскі астың үш түрлі тағамын жемейді. Кіші қалалар мен жерлерде жұмыс істейтін кейбір адамдар түскі асқа үйлеріне қайтады. Басқа нұсқа, әсіресе жұмысшылар арасында, сендвичтер мен десерт жеу болып табылады; екі тағамды да нан пісіретін орындар мен супермаркеттерде қолжеткілі бағамен табуға болады.

Кешкі ас

Кешкі ас көбінесе үш тағамнан тұрады: апетитсерлер немесе кіріспе тағам (кейде сорпа), негізгі тағам және ірімшік тағам немесе десерт, кейде ірімшік немесе десерт алдынан салат ұсынылады. Ірімшік тағамын йогуртпен алмастыруға болады, ал қарапайым десерт – жаңа жемістер. Тамаққа көбінесе нан, шарап және минералды су қосылады. Көп жағдайда нан – Францияда кең таралған және күнделікті пісірілетін багет болады. Негізгі ет тағамдары көбінесе картоп, күріш немесе макаронмен бірге көкөністермен беріледі. Ресторандар кешкі асқа сағат 19:30-да ашылады және сағат 22:00-ден 23:00-ге дейін тапсырыс қабылдауды тоқтатады. Кейбір мейрамханалар жексенбі күні кешкі асқа жабылады.