Кіріспе
Картоптың терең қуырылған жолақтары – француз картопқы (Солтүстік Америка ағылшын тілінде), чипсы (британдық ағылшын тілінде және басқа ұлттық түрлерінде), саусақша чипсы (үнді ағылшын тілінде), француз қуырылған картобы немесе жай ғана картоп – Бельгиядан немесе Франциядан тегі даулы терең қуырылған картоп. Олар картопты тең кесектерге кесіп, кептіріп, әдетте майда қуыру арқылы дайындалады. Алдын ала кесілген, қайнатылған және мұздатылған картоп кеңінен қолданылады, кейде әдеттегі немесе конвекциялық пеште пісіріледі; ауалы фритюрницалар – картопты қуыруға арналған шағын конвекциялық пештер. Француз картобы ыстық күйінде, жұмсақ немесе хрустящий болып беріледі және көбінесе түскі немесе кешкі астың бір бөлігі ретінде немесе жеке тағам ретінде желінеді, және олар көбінесе дәмханалардың, жылдам тағам орнының, пабтардың және барлардың мәзірлерінде кездеседі. Олар көбінесе тұздалады және кетчуп, сірке су, майонез, томат соусы немесе басқа соустармен бірге беріледі. Картопқа путин, «жүктелген» картоп немесе чилилі ірімді картоп сияқты тағамдарда көп мөлшерде қосымшалар салынуы мүмкін. Картоптың орнына тәтті картоптан да жасауға болады. Пісірілген нұсқасы, яғни пештегі картоп, азырақ немесе мүлдем майсыз дайындалады.
French fries (North American English), chips (British English and other national varieties), finger chips (Indian English), french fried potatoes, or simply fries are batonnet or allumette cut deep fried potatoes of disputed origin from Belgium or France. They are prepared by cutting potatoes into even strips, drying them, and frying them, usually in a deep fryer. Pre cut, blanched, and frozen russet potatoes are widely used, and sometimes baked in a regular or convection oven; air fryers are small convection ovens marketed for frying potatoes. French fries are served hot, either soft or crispy, and are generally eaten as part of lunch or dinner or by themselves as a snack, and they commonly appear on the menus of diners, fast food restaurants, pubs, and bars. They are often salted and may be served with ketchup, vinegar, mayonnaise, tomato sauce, or other sauces. Fries can be topped more heavily, as in the dishes of poutine, loaded fries or chili cheese fries. French fries can be made from sweet potatoes instead of potatoes. A baked variant, oven fries, uses less or no oil.
Дайындық
Француз картопын пісірудің стандартты әдісі – оларды ыстық майға, қазіргі кезде көбінесе майға батырып қуыру. Вакуумдық фритюрлер картоптың май құрамын азайтып, түсі мен текстурасын сақтайды. Картопты алдымен (қабығымен немесе қабықсыз) тегіс жолақтарға кесіп, беткейіндегі крахмалды кетіру үшін суық сумен шайып немесе сүртіп, мұқият кептіреді. Содан кейін оларды бір немесе екі кезеңде қуыруға болады. Аспаздық шеберлер екі кезеңді қуыру әдісі жақсы нәтиже береді деген пікірде. Жерден жаңа қазылған картоптың сулылығы жоғары болғандықтан, одан қуырылған картоп жұмсақ болып шығуы мүмкін, сондықтан біраз уақыт сақтаған картопқа көбінесе басымдық беріледі. Француз картопын дайындау үшін әдетте өсімдік майы қолданылады. Бұрын сиыр майы артықшылыққа ие болған, ал жылқы майы Солтүстік Франция мен Бельгияда соңғы уақытқа дейін стандартты түрде қолданылып келді және кейбір шефтер оны ұсынады.
Химиялық және физикалық өзгерістер
Француз картопы екі кезеңде қуырылады: біріншісі – крахмалдың бүкіл кесіндіде төмен температурада пісірілуі, ал екіншісі – жоғары температурада картоптың алтын түсті, хрустящие сыртын жасау. Бұл қажет, себебі картоп кесінділерін бір рет қуырыса, температура тым жоғары болса, сыртқы жағы ғана піседі, ал ішкі жағы піспейді, немесе температура жеткіліксіз болса, бүкіл картоп пісіп кетеді, бірақ сырты хрустящие болмайды. Картоп кесінділерін пісіру немесе буда пісіру арқылы дайындауға болады, бірақ бұл бөлімде тек майда қуырылған картопқа назар аударылады. Алғашқы қуыру кезінде (шамамен 150°C) кесінді бетіндегі су буланып, кесінді ішіндегі су крахмал бөлшектеріне сіңіп, олардың ісінуіне және картоптың ішкі жағының жұмсақ болуына себеп болады. Крахмал бөлшектері суды ұстап, желатинизация процесінен кейін кеңейе алады. Су мен жылу амилопектин мен амилоза тізбектері арасындағы гликозидтік байланыстарды үзеді, бұл суды ұстауға көмектесетін сутекті байланыстар арқылы жаңа гельдік матрицаның қалыптасуына мүмкіндік береді. Гельдік матрицаның ішіндегі ылғал картоптың жұмсақ ішкі жағының түзілуіне жауап береді. Желатинизацияланған крахмал молекулалары картоптың бетіне қарай жылжып, "желатинизацияланған крахмалдың қалың қабатын" құрайды, ал бұл қабаттағы алдын ала желатинизацияланған крахмал картоп кесінділері екінші рет қуырылғаннан кейін хрустящие сыртқы қабатқа айналады. Екінші қуыру кезінде (шамамен 180°C) кесінді бетіндегі қалған су буланып, картоп бетіне жиналған желатинизацияланған крахмал молекулалары қайтадан пісіріліп, хрустящие сыртқы қабатты құрайды. Картоптың алтын қоңыр түсі аминқышқылы мен глюкоза сыртқы бетінде Майярдың қоңырлану реакциясына қатысқанда пайда болады. Томас Джефферсон 1802 жылы Ақ үй кешкі асында "француз стилінде дайындалған картопты" ұсынған. "Француздық қуырылған картоп" термині алғаш рет 1856 жылы Элиза Уорреннің "Cookery for Maids of All Work" еңбегінде ағылшын тілінде қолданылды: "French Fried Potatoes. – Жаңа картопты жұқа тілімдерге кесіп, қайнап тұрған майға салып, аздап тұз қосыңыз; екі жағын ашық алтын қоңыр түске дейін қуырыңыз; майын ағызыңыз". Бұл жазбада жұқа, беткей қуырылған картоп тілімдері туралы айтылған. Қазіргі кезде таныс болған терең қуырылған картоп бөлшектері алғаш рет қайда және қашан дайындалғаны белгісіз. 20 ғасырдың басында "француздық қуырылған" термині пияз шеңберлері немесе тауық сияқты тағамдар үшін "терең қуырылған" мағынасында қолданылды. "Француз картопы" деген атқа қатысты бір әңгімеде, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгияға келген американдық экспедициялық күштері, бельгиялық армияда француз тілінде сөйленгендіктен, картопты француз тағамы деп ойлаған. Бұл термин 1886 жылдан бері АҚШ-та қолданылып келеді. 1899 жылы "Жақсы үй шаруашылығы" журналында "Франциядағы асхана экономикасы" тақырыбында: "Француз картопының тамаша дәмі, негізінен, майдың көп мөлшерде қолданылуына байланысты", - деп жазылған.
Испания
1673 жылы чилилік Франсиско Нунес де Пинеда 1629 жылы "папас фрита" жегенін және әйелдердің басшыларға "қуырылған және сорпалап пісірілген картоп жібергенін" айтқан. Фри картобы Испанияда, картопты алғаш рет Жаңа әлем колонияларынан әкелген Еуропа елдерінің бірінде пайда болған болуы мүмкін. Белгияның Брюгге қаласындағы Фриет мұражайының кураторы профессор Пол Илегемс испандық Авилалық Тереза алғашқы фри картобын пісіргенін айтады, сондай-ақ Жерорта теңізі асханасындағы қуыру дәстүрін дәлел ретінде келтіреді. Тереза Авильская картопты Оңтүстік Америкада тұратын әкесі мен бауырлары арқылы білген.
Бельгия-Франция даусы
Бельгия мен Франция арасында картоп фри қай жерде ойлап табылғаны туралы дау әлі де жалғасуда. Бельгиялық тағам тарихшысы Пьер Леклерк картоп фридің тарихын зерттеп, "фри картоптың француздық шығу тегі анық" деп мәлімдейді. Олар 19 ғасырда Париждің ең танымал тағамдарының біріне айналды. Бавариялық музыкант Фредерик Кригер 1842 жылы Париждегі Монмартр көшесіндегі қуыру ошағында картоп фри пісіруді үйреніп, 1844 жылы Бельгияға рецептін алып келді, онда ол Fritz деген бизнесін ашып, "la pomme de terre frite à l'instar de Paris" – "Париж стиліндегі қуырылған картоп" сатты. 1855 жыл шамасында Парижде пайда болған картоп фридің қазіргі стилі 18 ғасырда дайындалған үй жағдайындағы қуырылған картоптан мүлдем өзгеше. Бельгиялықтардың пікірінше, "француз картоп фриі" деген аталымның танымалдылығы "француздық гастрономиялық гегемониямен" түсіндіріледі, оның ішінде Бельгияның ас мәдениеті сіңірілді, себебі түсініксіздік, ортақ тіл және елдердің географиялық жақындығы салдарынан осылай болды. Дегенмен, бұл француз картоп фриінің кейінгі тарихымен байланысты емес, өйткені картоп бұл аймаққа шамамен 1735 жылға дейін келген жоқ. Қалай болғанда да, 18 ғасырдың экономикалық жағдайларын ескере отырып: "шаруаның картоп пісіру үшін көп мөлшерде май жұмсауы мүмкін емес. Олар көбінесе табада қуырылған".
Нидерланды
"Pommes frites" немесе жай ғана "frites" (француз тілінде), "frieten" (Фландрияда және Нидерландының оңтүстік провинцияларында қолданылатын сөз) немесе "patat" (Нидерландының солтүстік және орталық аймақтарында қолданылады) ұлттық дәмге айналып, "Moules frites" немесе "Steak frites" сияқты бірнеше ұлттық тағамдардың маңызды құрамына кірді.
Бельгия
Картоп фри Бельгияда және Нидерландыда өте танымал, Бельгияда оны фламанд тілінде frieten, ал бельгиялық француз тілінде frites деп атайды. Нидерландыда жұмысшы топтары арасында солтүстікте patat, ал оңтүстікте friet(en) деп танылады. Бельгияда картоп фри [[Friterie (француз тілінде), frietkot/frituur (фламанд тілінде), snackbar (Нидерландыда голланд тілінде) немесе Fritüre/Frittüre (неміс тілінде) деп аталатын дүкендерде сатылады. Олар бельгиялық соустардың көптеген түрлерімен бірге беріледі және жеке немесе басқа шанашқылармен жеуге болады. Дәстүрлі түрде картоп фри cornet de frites (француз тілінде), patatzak/frietzak/fritzak (голланд/фламанд тілінде) немесе Frittentüte (неміс тілінде) – ақ қағаз конусына салынып, содан соң қағазға оралып, үстіне бір қасық соус (көбінесе майонез) қосылып беріледі.
Франция
Францияда және басқа француз тілінде сөйлейтін елдерде қуырылған картоп ресми түрде pommes de terre frites деп аталады, бірақ көбінесе pommes frites, patates frites немесе жай ғана frites деп айтылады. Картоп өте кішкентай және жұқа болған кезде aiguillettes ("инелер") немесе allumettes ("түтін таяқшалары") сөздері қолданылады. Солтүстік аңыз бойынша, француз картоптары 1789 жылы Париждегі Понт-Нёф көпірінде француз революциясы басталар алдында көше сатушылары тарапынан ойлап табылды. Дегенмен, Францияда 1775 жылға дейін "жармаланған картоптың бірнеше бөлігі" және "қуырылған картоп" туралы мәліметтер бар. Францияда картопты күнкөріске пайдалануды Антуан Августин Парментье ұсынған, бірақ ол қуырылған картопты ерекше атап көрсетпеді. АҚШ президенті Томас Джефферсонның қолжазбасындағы жазбада (шамамен 1801–1809 жылдар) "Pommes de terre frites à cru, en petites tranches" ("Шикі қуырылған картоп, кішкентай кесектермен") деп жазылған. Бұл рецепт оның француздық аспазы Оноре Жюльеннен алынған болуы мүмкін. Көбінесе кетчуп немесе майонезбен беріледі, олар мейрамханаларда гарнир ретінде немесе Imbissstand (шағын тағам сататын орын) -тан сатып алынатын көше тағамы ретінде танымал. 1950 жылдан бері карривурст кеңінен танымал болды және көбінесе картоппен бірге ұсынылады. Карривурст – бұл дәмделі кетчуп негізіндегі соуста пісірілген, карри ұнтағымен себілген шұжық (көбінесе братуурст немесе боквурст) және картоппен бірге беріледі.
Ұлыбритания
Біріккен Корольдікте стандартты терең қуырылған кесілген картоп чипстер деп аталады және олар қалыңдығы бірдей болатын бөліктерге кесіледі. Кейде олар қабығынан тазартылмаған картоптан дайындалады (қабығы көрініп тұрады). Британдық чипстер картоп чиптерімен (американдық термин) бір емес; олар Ұлыбританияда және басқа да кейбір елдерде "крипс" деп аталады. Ұлыбританияда чипстер танымал және қазір халықаралық аспаздық тағам – балық пен чипстердің құрамына кіреді. Ұлыбританияда чипстер атауы француз картоптарынан бөлек; чипстер француз картоптарынан қалың кесіледі, оларды әртүрлі температурада бір немесе бірнеше рет пісіруге болады. 1813 жылдан бастап, танымал аспаздық кітаптарда терең қуырылған кесілген картоптың рецепттері кездеседі. 1850 жылдардың соңында кем дегенде бір аспаздық кітапта "француздық қуырылған картоп" деп айтылған. Ұлыбританияда алғашқы коммерциялық чипстерді 1854 жылы Вест-Райдинг қалаларының бірінде "Бабушка" Дюс ханым сатқан. Олдхэмдегі көк тақта балық пен чипстер дүкенінің пайда болуын, сонымен қатар Британиядағы жылдам тағам индустриясының басталуын көрсетеді. Шотландияда чипстер алғаш рет Дандиде сатылды: "1870 жылдары британдық гастрономияның мақтанышы – чипстерді алғаш рет бельгиялық иммигрант Эдвард Де Гернье қаланың Гринмаркетінде сатты". Ирландияда алғашқы чипстер дүкенін "1880 жылдары келген" итальяндық иммигрант Джузеппе Серви ашты. 2011 жылы Ұлыбританиядағы үй шаруашылықтарының 80% жыл сайын мұздатылған чипстер сатып алады деп есептелді. Чипстер көптеген Ұлт Достастығы елдерінде танымал болғанымен, "жұқа стильдегі" француз картоптарын әлемдік деңгейде танымал еткеніне ірі американдық жылдам тағам желілері, мысалы, Макдональдс және Бургер Кинг үлкен үлес қосты.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та 1940 жылдары J. R. Simplot компаниясы француз картопын мұздатылған күйде сәтті коммерцияландырды. Кейін, 1967 жылы McDonald's компаниясының Рей Крок басшысы Simplot компаниясымен келісімшарт жасасып, оларды жаңадан кесілген картоптың орнына мұздатылған картоппен қамтамасыз етті. 2004 жылы АҚШ-тағы картоптың 29% мұздатылған картоп жасауға жұмсалды; оның 90% азық-түлік қызметтері секторында, ал 10% бөлшек саудада қолданылды. АҚШ Қытайға француз картопының көп бөлігін экспорттайды, себебі Қытайға импортталатын француз картопының 70% АҚШ-тан келеді. Үйде дайындауға арналған алдын ала дайындалған француз картопы 1960 жылдан бері қолжетімді, олар алдын ала қуырылған (немесе кейде пісірілген), мұздатылған және герметикалық пластикалық қаптарға салынған. Кейбір фастфуд желілері картопты сыртқы түрін немесе текстурасын өзгерту үшін қант ерітіндісіне немесе крахмал қоспасына мақтайды. Француз картопы АҚШ-тағы ең танымал тағамдардың бірі болып табылады, көбінесе басқа тағамдарға қосымша және фастфуд мекемелерінде беріледі. Орташа американдық жылына шамамен 30 килограмм француз картопы жейді.
Жаңа Брансуик
Канаданың Нью-Брансуик провинциясындағы Флоренсвилл-Бристоль қаласы, "McCain Foods" компаниясының штаб-квартирасы, өзін "әлемдегі француз картофелінің астанасы" деп жариялайды және сонымен қатар картопқа арналған "Potato World" деп аталатын мұражайға ие. "McCain Foods" әлемдегі мұздатылған француз картофелі және басқа картоп тағамдарын өндіретін ең ірі компания.
Квебек
Француз картоптары – квебек тағамы путиннің негізгі құралы болып табылады, ол қуырылған картоптың үстіне ірімшік кесегі мен қоңыр соус құйылып дайындалады. Путиннің көптеген түрлері бар, бірақ ол 1950 жылдары Квебек ауылдық аймақтарында пайда болған деп саналады, алайда провинцияның қай жерінде алғаш рет дамығаны туралы пікірлер әртүрлі. Канада Қытайға француз картоптарының 22 пайызын экспорттайды. Картоп фри Латын Америкасы асханасында жиі кездесетін қосымша тағам, немесе Перудегі салчипапас, Чилидегі хоррильяна сияқты ірі тағамдардың бір бөлігі болып табылады.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада "қалыпты" хрустяй картоп фри жеу жиі кездессе де, аймақтық таңдау, әсіресе Кейптаунда, ақ сірке суға малынған, жұмсақ, ысталған нұсқасы – "шлеп чипсі" (ағылшын тілінде "slup chips" немесе африкаанс тілінде "slaptjips") деп аталады. Бұл чипстер әдетте қалың кесілген және қалыпты картоп фриге қарағанда төмен температурада ұзақ қуырылады. Жапон тағамдарынан шабыттанған окономияки фриіне унаги соусы, майонез, кацуобуши, нори ұнтағы (фурикаке) және қуырылған капуста қосылады.
Тамақ
Картоптың құрамында негізінен көмірсулар (көбінесе крахмал түрінде) және картоптан алынған ақуыз, сондай-ақ терең қуыру процесінде сіңген май бар. Тұз, құрамында натрий болатын, дерлік әрқашан беттік дәмдеуіш ретінде қолданылады. Мысалы, АҚШ-тағы McDonald's мекемесіндегі үлкен порция картоптың салмағы 154 грамм және 350 мг натрий қамтиды. 510 калория 66 г көмірсулардан, 24 г майдан және 7 г ақуыздан тұрады. Көптеген сарапшылар картоптың өте зиянды екенін айтып сынады. Time журналында жарияланған Джонатан Боннеттің мақаласына сәйкес, "картоп-фри тағамның құндылығы картоптан мүлдем өзгеше", себебі оның дайындалуына "қуыру, тұздау және картоптың ең пайдалы бөлігі – көптеген қоректік заттар мен талшықтар бар қабығын жою" қадамдары кіреді. Кристин Киркпатрик картоп-фриді "өте крахмалды көкөніс, фритюрницаға мақтап салынған, содан кейін денсаулыққа зиянды майға толыды, ал қалғанында ешқандай тағамдық құндылық жоқ" деп сипаттайды. 2008 жылдан бастап көптеген мейрамханалар желісі және үйде қайта қыздыруға арналған алдын ала пісірілген тоңазытылған картоп өнімдерін шығаратын компаниялар транс-майы бар өсімдік майларын қолданудан бас тартты. Картоп-фриде кез келген тағамнан ең көп акриламид кездеседі, және сарапшылар акриламидтің адам денсаулығына тигізетін әсеріне қатысты алаңдаушылық білдірді. Американдық Қатерлі Ісік Қоғамының мәлімдемесіне сәйкес, акриламидті тұтынудың адамдардың қатерлі ісікке шалдығу қаупін арттыратыны әлі анықталған жоқ. 2023 жылдың сәуір айында Қытай ғалымдары қуырылған тағамдарды тұтыну мен психикалық денсаулық проблемалары арасындағы мүмкін байланыс туралы болжам жасады. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, қуырылған тағамдарды, әсіресе картопты жиі жейтіндердің депрессияға және мазасыздыққа шалдығу қаупі, осы тағамдарды жемейтіндерге қарағанда тиісінше 7% және 12% жоғары. Бұл байланыс жас еркектер арасында ерекше көзге түсті. Дегенмен, себеп-салдарлық байланыс толыққанды дәлелденбеді. Зерттеу нәтижелері әлі алдын ала, және ғалымдар қуырылған тағамдарды тұтыну психикалық денсаулыққа зиян келтіре ме, әлде мазасыздық пен депрессия белгілері бар адамдар қуырылған тағамдарды таңдайды ма, әлі белгісіз.
Құқықтық мәселелер
2004 жылдың маусым айында АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі (USDA), Техас штатының Бомонт қаласындағы федералды округ сотының судьясының кеңесімен, қамырмен жабылған картоп фриді (french fries) тез бұзылатын ауыл шаруашылығы тауарлары туралы заңға сәйкес көкөніс ретінде жіктеді. Бұл шешім негізінен саудалық мәселелерді ескере отырып қабылданды, себебі картоп фри өңделген тағам ретінде тізілуге қажетті талаптарға жатпайды. Бұл жіктеу "картоп фри ережесі" деп аталады және Бесінші апелляциялық округінің сотында Fleming Companies, Inc. v. USDA ісі бойынша қолдау тапты.
Қоршаған ортаға әсері
2022 жылғы зерттеу Ұлыбритания мен Ирландиядағы 57 000 азық-түлік тағамның қоршаған ортаға тигізетін әсерін бағалап, картоп фридің көптеген басқа тағамдарға қарағанда қоршаған ортаға нашар әсер ететінін анықтады.