Кіріспе

Француз сарайының қызметкері Мари Айме де Рохан (1600 жылдың желтоқсаны – 1679 жылдың 12 тамызы) – француз сарайының қызметкері және саяси белсенді, Францияда 17 ғасырдың бірінші жартысындағы көптеген интригалардың ортасында болғандығымен әйгілі. Әртүрлі дереккөздерде ол көбінесе Мадам де Шеврез деп аталады.

Ерте өмір

Мари де Рохан, Монбазон Мадемуазелі, Генрих IV француз сарайында ханзадалық дәрежесі бар, Париж және Иль-де-Франс губернаторы, Франция жұбайы, Ұлы аңшы болған Монбазон герцогы Геркулестің қызы еді. Рохан әулетінің басшысы ретінде ол Бретань және Анжудағы үлкен иеліктерге ие болды. Оның анасы Мадлен де Ленонкур, қызы дүниеге келгеннен кейін екі жыл өткен соң қайтыс болды. Оның кіші жартылай інісі – Субиз князі Франсуа, Рохан әулетінің Субиз тармағын құрған адам. Оның әйелі – Анн де Рохан Шабот, Субиз ханымы, бір кезде Людовик XIV-нің сүйіктісі болған.

Бірінші неке

1617 жылғы 13 қыркүйекте Мари де Рохан король Людовик XIII-нің сүйіктісі, Луйнс графы Шарль д’Альбертке үйленді. Ол оның саяси интригаларға құштарлығын қалыптастырып, оны сарайға таныстырды. 1618 жылғы желтоқсанда Людовик XIII оны патшайымның үй шаруашылығының жаңадан құрылған басқарушысы (суринтенданты) лауазымына тағайындады, бұл премьер-дам дю палас, Коннетабль де Монморенсидің ұзақ жылдардан бергі жесірі, наразылық білдіріп отставкаға кетуге мәжбүр етті. Бастапқыда патшайым Анна Австрия Мадам де Луйнге қызғанышпен қарап, ұнатпайтын, себебі король оған тым көп көңіл бөлді, бірақ соңында оның патшайымға ықпалы зор болды. 1619 жылғы 26 қаңтарда Мари де Рохан Анна Мари есімді қызды дүниеге әкелді, оның аты патшайым мен анасының құрметіне берілді. Тамыз айында Мари де Роханның күйеуі Шарль Пикардияның губернаторы және Луйн герцогы аталды, ал 14 қарашада Париж Парламентінің үлкен залында герцог және Франция жұрты ретінде ресми түрде қабылданды. Олардың жоғары мәртебесіне ие болған Луйн герцогы мен герцогинясы 1620 жылғы 22 қаңтарда бір жастағы қыздары мен бір жастағы Карл Луи де Лотарингия, Джойез герцогы (Гиз герцогының ұлы) арасында неке шартына қол қойды. Олар 60 000 ливрлік қалыңдық төлеуге келісті, ал король оған 100 000 ливр қосты. Балалар өте кішкентай болғандықтан, олар ересек болғаннан кейін ғана үйленуге келісті. Кейінгі оқиғалар бұл мүмкін болмады, ал Анна Мария 1646 жылы күйеусіз қайтыс болды. 1620 жылдың басында тағы бір қызы дүниеге келді, бірақ ол шамамен он жылдан кейін қайтыс болды. 1620 жылғы Рождество түнінде Мари де Рохан патшайымның куәлігімен Луйннің ұлы мен мұрагері Луи Шарльді дүниеге әкелді. Бұл оқиғаға орай Париж шіркеулерінің қоңырауы соғылып, король мен герцог тұратын ортағасырлық Кан сарайына зеңбіректерден оқ атылды. Ұлдары Парижде крещение рәсімінен өтті, Луи XIII-тің рухани әкесі, ал корольдің анасы Мари де Медичи – рухани анасы болды. Бүкіл сарай қатысты, және бұл шараға корольдің 80 000 ливр жұмсағаны айтылды. 1621 жылы Луйн қызыл жегіден қайтыс болғаннан кейін Луи Шарль Луйннің екінші герцогы аталды және анасының әпкесі Анне де Роханға үйленді. Оның қызы Жанна Батист, бір мезгілде Маридің немересі және сіңлісі, Сардинияның Виктор Амадей II-нің сүйіктісі және Италияның Савой корольдерінің арғы тегі болды.

Екінші неке

Қазір Люйнс герцогинясы герцогтің Париж қаласындағы сарайын (hôtel particulier) мұра етті. Ол оны 21 сәуірде 1622 жылы оған үйленер алдында Шеврез герцогы Клод Лотарингияға сатты. Оның жаңа күйеуі 1622-1623 жылдары патшалық сәулетші Клемент Метезо арқылы оны кеңінен өзгертті, соның нәтижесінде ол жаңа Шеврез сарайы (Hôtel de Chevreuse) аталды. Осы екінші некеден оған үш қыз туды. Олардың екеуі монах болды: Анн-Мари Лотарингиялық (1625–52), Пон-о-Дам аббаты, және Генриетта Лотарингиялық (1631–93), Жоарр аббаты, кейін Порт-Рояльде де аббат қызметін атқарды. Үшінші қызы, Шарлотта Мария Лотарингиялық (1627–52), Конти князі Арман де Бурбонға тұрмысқа шығуға мүмкіндік таппағандықтан, кардинал де Ретцтің сүйіктісі болды және Фрондта рөл атқарды, бірақ ешқашан үйленбеді.

Қадірдену, заговорлар

Патшайымның досы және сенімді жақыны, ол жүкті патшайымды Лувр дәліздеріндегі көңіл көтеруге шақырғаннан кейін сарайдан қуылды, нәтижесінде түсік тартты. Шевр герцогы барлық ықпалын оны сарайға қайтару үшін жұмсады. Жоғалған беделін қайтаруға тырысқанда, ол сарайдағы қастандықтарды тудырды немесе ынталандырды, мысалы, 1623–24 жылдардағы Букингем ісі, патшайымды құлатқан, оны ағылшын жақыны Генри Рич, кейіннен Голландия графы, және Ришельеге қарсы ең жоғары аристократтармен бірге ұйымдастырды, соның ішінде оның жақыны, Шале графының қастандығына қатысты, ол 1626 жылы Луи XIII-ті інісі Гастон д'Орлеанмен алмастыру ниетімен жасалды. Шале, іске терең араласқан, 1626 жылдың 19 тамызында өлім жазасын алды, ал Шеврзе герцогинясы Лотарингияға қашты, онда ол көп ұзамай Лотарингия герцогы Карл IV-пен махаббатқа түсті, ол оның Францияға оралуына рұқсат беру үшін араласты; Дампиерде қайта орналасқаннан кейін, патшалық билікті құлаттыру әрекеттері жалғасты. Ол Францияға қарсы шетелдік державалардың барлық интригаларының ортасында болды: Шарль де Лобеспин, Шатонеф маркизі, мөр сақтаушысы жүргізген Лотарингия герцогтығымен және Испаниямен келіссөздер, ол оның атынан өзін жойды, патшаның кеңестерін оған ашты (1633). 1637 жылы Анна Австрияның Испаниямен құпия хат алмасуы ашылып, Шеврзе герцогинясының Испанияға, содан кейін Англияға және соңында Фландрияға қашуына себеп болды. Ол Сойсон графының (1641) қастандығына қатысты және король қайтыс болған кезде мұрагерлік өсиетте герцогиняның Францияға оралуына тыйым салынды; өсиетті бұзу үшін Париж Парламентінің шешімі қажет болды. Ришелье қайтыс болғаннан кейін, ол тағы да Францияда, 1643 жылы Шатонеф бастаған Мазаринге қарсы қастандыққа қатысты; Вендом герцогы Цезарь де Бурбонның тұтқындалуымен және жер аударылуымен ол тағы да қашып кетті. Фронда кезінде ол Мазаринге бір уақыт жақын болды (1649–50), бірақ 1651 жылы парламенттік және аристократиялық Фронда біріккен кезде ол аристократиялық партияға қайта оралды. Шеврзе герцогы 1657 жылы қайтыс болғаннан кейін, енді Шеврзе герцогинясы Сент-Томас-дю-Лувр көшесіндегі үйін Кандаль герцогына сатты, ол оны әкесі Бернар де Ногаре, Эпернон герцогының атына тіркеді. 1660 жылы ол архитектор Пьер Ле Мюеттің жобасы бойынша Сен-Доминик көшесінде жаңа Шеврзе үйін салдырды. Ол 1871 жылы Мэри Л. Буттың ағылшын тіліне аудармасында жарық көрді. Х. Ноэль Уильямстың "Marie de Rohan, Duchesse de Chevreuse" (1913) еңбегі жарық көрді. Заманауи өмірбаяндық еңбектер: Денис Тиллинак (L'Ange du désordre, (Париж: Robert Laffont) 1985), Кристиан Буйер (La Duchesse de Chevreuse : L'Indomptable et voluptueuse adversaire de Louis XIII (Париж: Pygmalion Gérard Watelet) 2002), және Жорж Пуассон (Париж: Librairie Académique Perrin) 1999.

Көркем шығармаларда

Александр Дюма оны "Үш мушкетер" романының оқиғаларына араластырады, онда ол мушкетер Арамистің сүйіктісі болған деп есептеледі, ал "Жиырма жылдан кейін" романында Дюма трилогиясының үшінші романының батыры Рауль, Шеврез герцогинясы мен мушкетер Атостың құпия ұлы екені айтылады. Гаэтано Доницеттидің "Мария ди Рохан" трагедиялық операсы 1843 жылдың 5 маусымында Венадағы Кэрнтертор театрында тұңғыш рет қойылды, содан кейін қарашада Парижде сәтті өтті, бұл опера Чейлестің қастандығына негізделген. 2002 жылы ол "Доктор Ху" аудиодрамасындағы "The Church and the Crown" атты туындыда Венди Альбистон рөлін сомдады. Джульетта Бензони оның өміріне негізделген екі француз романын жариялады: "Marie des intrigues" (2004) және "Marie des passions" (2005).