Кіріспе

1953 ж. Джон Уиндхамның ғылыми-фантастикалық романы "Кракен оянады" – Джон Уиндхамның апокалиптикалық ғылыми-фантастикалық романы, алғаш рет 1953 жылы Ұлыбританияда Майкл Джозеф баспасында, ал сол жылы АҚШ-та Ballantine Books баспасында "Теңіздің түбінен" деген атпен, көптеп таралған қағаз кітап ретінде жарық көрген. "Теңізден келген нәрселер" деп те аталады. Роман кітап ішіндегі кітап құрылымын ұстанады. Кіріспеден кейін, роман негізгі кейіпкер, радио тілшісі Майк Уотсонның, мұхиттың тереңдігінен келген жаратылыстар адамзатқа шабуыл жасаған оқиғаларды баяндайтын кітабы болып табылады. Майк пен оның әйелі Филис (қосымша) ағылшын хабар тарату компаниясында (EBC) жұмыс істейді, сондықтан үкімет пен ғылыми институттардың шешімдерінен хабардар болады, олар осы жаратылыстардың қимылдарына қарсы тұруға немесе жаппай үрейдің алдын алу үшін ақпаратты жасыруға тырысады. Жаратылыстар ешқашан көрінбейді, олардың шығу тегі мен интеллектуалдық деңгейі, болған жағдайда, анықталмайды. Олар адамзатқа жасаған зорлық-зомбылықтарымен ғана белгілі, ал олардың қолданған қарулары адамзаттың күткендей емес. Атауы Альфред Теннисонның "Кракен" сонетіне сілтеме жасайды.

Сюжет

Роман сипаттайды мұхиттың тереңдігінен келген жаратылыстардың адамзатқа шабуылын, оқиға Майк Уотсонның көзімен баяндалады. Ол ағылшын телерадиокомпаниясының (EBC) қызметкері, әйелі және әріптесі Филиспен бірге жұмыс істейді. Маңызды рөлді профессор Алястер Бокер де атқарады – ол дағдарыстың күрделігін басқалардан ертерек сезініп, болашақты көре білген, бірақ кейде қатал шындықты айту арқылы адамдарды ренжітеді. Майк пен Филис шабуылдың бірнеше эпизодтарына куә болады, ол кезең-кезеңімен жүреді; адамзаттың көп бөлігі әлемге шабуыл жасалғанын түсінуге жылдар қажет. Бірінші кезеңде ғарыштан келген нысандар мұхитқа құлайды. Майк пен Филис бал айына кеткен кемеде бес "от шарын" теңізге түсетінін көреді. Нысандардың құлау орындарының орналасуы – әрқашан мұхиттың тереңдігінде, құрлықта емес – интеллекциял бар екенін көрсетеді. Шетелдіктер газды алып планетадан келгендігі болжанады, сондықтан олар тек адамдарды бірден қысып өлтіретін өте жоғары қысымда ғана тірі қала алады. Мұхиттың ең терең бөліктері олар үшін ғана пайдалы, ал құрлық немесе теңіздің жағалауындағы жерлер оларға қажет емес. Бокер екі түр бір-бірін елеусіз қалып, қатар өмір сүре алады деген теорияны ұсынады. Адамзат осы жаңа құбылыстан қорқады, әсіресе жаңа келгендер мұхиттың тереңдігін өздерінің қажеттіліктеріне бейімдеу үшін қарқынды жұмыс істеп жатқандығын көреді (олар Атлант және Тынық мұхиттарын байланыстыратын терең жер асты туннелін қазып жатыр, бұл олардың Панама каналының өзіндік нұсқасы). Британдық батисфераны зерттеу үшін жібергенде, ол шетелдіктер тарапынан жойылды, нәтижесінде екі адам қаза тапты. Британ үкіметі сол жерде ядролық құрылғыны жарыту арқылы жауап береді. Шетелдіктердің технологиясы күшті болып көрінеді, ал американдықтардың ядролық бомбаны қолдану әрекеті апатқа ұшырайды. Әлемнің әртүрлі елдеріндегі кемелерге белгісіз қарулар шабуыл жасай бастайды және олардың барлығы тез батып, әлемдік экономика мен саудаға зиян келтіреді. "Қысқа соғыс" салдарынан адамзат күшейіп келе жатқан қауіпке қарсы бірікпейді, екі тарап шетелдіктердің шабуылдарының салдарына өз қарсыластарын айыптайды немесе саяси идеалдары мен ұзақ жылдар бойы жинаған наразылықтары мен сенімсіздіктеріне байланысты ынтымақтастықтан бас тартады. Соғыстың екінші кезеңі шетелдіктердің де жағалаудағы елді мекендерден адамдарды тұтқындап, мутацияға ұшыраған және генетикалық өзгертілген теңіз жануарларын қолдана отырып, "теңіз танктерін" жіберіп, жерді "жинауымен" басталады. Шетелдіктердің көптеген іс-әрекеттері сияқты, бұл шабуылдардың себептері де түсініксіз. Уотсондар Кариб теңізіндегі аралға жасалған шабуылға куә болады. Ақырында, жағалаудағы елді мекендер осы "теңіз танктерінің" шабуылына қарсы тиімді қорғаныс жүйесін құрады, сондықтан олардың саны азаяды. Бірақ бұл барлық континенттерде шабуылдар болғаннан кейін ғана болады. Соңғы кезеңде шетелдіктер полярлық мұздықты ерітіп, теңіз деңгейінің көтерілуіне себеп болады. Лондон және басқа да порты суға батып, кең ауқымды әлеуметтік және саяси құлдырауға әкеледі. Үкімет Харрогейтке көшеді. Уотсондар радионың (және жалпы ұйымдасқан әлеуметтік және саяси өмірдің) тоқтауына дейін EBC үшін оқиғаны жариялайды, содан кейін олар судан аман қалуға және су басудан қашып, сатып алынған моторлы қайықпен Корнуоллдағы демалыс үйіне жетеді, ол су тасқынынан кейін аралға айналады. Басқа да жағалаудағы елдер де апатқа ұшырайды – "теңізге қарсы ғасырлар бойы соғыс жүргізген" Голландияның Германияға қашқан босқындары туралы айтылады. Ақырында, Жапония ғалымдары шетелдіктерді өлтіретін су асты ультрадыбыстық қаруды жасады. Халық саны шабуылдан бұрынғы деңгейден бес-сегіз есе азайды, ал әлемдік климат едәуір өзгерді, су деңгейі бұрынғыдан 120 футқа көтерілді.

Сюжеттің мазмұны

Тіпті соңында да адамдар өз қарсыластарының қалай болғанын нақты білмеді. Олардың бар болғаны – ультрадыбыстық қару қолданғаннан кейін теңіз бетіне көтерілген кейбір протоплазма. Кітаптағы басты кейіпкер айтқандай, кітаптың мақсаты – Жерге шетелдік шабуыл "Дүниелер соғысынан" мүлдем өзгеше болуы мүмкін екенін көрсету; кітаптың жарыққа шығуы 1953 жылғы "Дүниелер соғысы" фильмінің шығуымен бірге болды, ол Х.Г. Уэллстің классикалық туындысының бейімделуі және сыншылар тарапынан да, кассада да сәттілікке жетті.

Қабылдау

Гров Конклин американдық басылымды қарап, романды "шындығында мелодрама, әрине, бірақ зиялылықпен және адамдардың кемшіліктері туралы өткір пікірлермен дәмделген мелодрама" деп сипаттады. Оны "шын мәнінде қанағаттандырарлық қорқыныш" деп атады. F&SF журналында Буше мен Маккомас бұл романды 1953 жылғы ең жақсы ғылыми-фантастикалық кітаптардың бірі деп таңдап, оны "адамдарға сенімді" деп сипаттады; сондай-ақ, романды "үлкен қорқынышқа адамдардың шағын реакцияларын көрсететін берік және құрметті әңгіме" деп мақтады. П. Шейлер Миллер бұл романды "Триффидтер күнінен" жақсы деп тапты, оның "ерекше, көңілді тыныштығын" атап өтті. New York Times газетінің сыншысы Дж. Фрэнсис Маккомас бұл романның "Триффидтерге қарағанда" тыныш екенін, бірақ оның "қиялға одан да ұзақ әсер ететінін" айтты. Бір газеттің сыншысы оған онша әсер етпеді, "[Романның] қарқыны аздаған өсімдіктей баяу" деді.

Радио

Кейіпкер 1954 1998 2016 Майкл Уотсон Роберт Битти Джонатан Кейк Филис Уотсон Гризельда Герви Сайра Тодд Тамсин Грейг Фредди Уиттиер Хью Фалькус Дэвид Флишман Ричард Харрингтон Доктор Алистер Бокер Артур Лоуренс Рассел Диксон Ричард Харрингтон Капитан Винтерс РН Эдвард Жевсбери Уильям Оксбороу Романды Джон Кир Кросс BBC Home Service үшін бір 90 минуттық драма ретінде бейімдеді, ол алғаш рет 1954 жылдың 28 сәуірінде эфирге шықты. Оны Питер Уоттс өндірді. Джон Констеблдің BBC Radio 4 үшін жасаған 90 минуттық драмалық бейімдемесі алғаш рет 1998 жылдың 21 ақпанында көрсетілді. Оны Сьюзан Робертс өндірді, ал музыкасын Пол Гаргилл жазды. Бұл нұсқа 2007 жылы BBC Audiobooks арқылы CD-де жарық көрді. 1965 жылғы Эрик Кэмеронның радиоға бейімдемесі Ванкувердегі Канадалық Хабар тарату корпорациясымен жазылды, басты рөлдерде Сэм Пейн, Ширли Бродерик, Майкл Ирвин және Дерек Уолстон ойнады. Бұл бес жарты сағаттық бағдарламадан тұрды. BBC Radio 7 Стивен Мур оқыған романың 16 30 минуттық эпизодтарын ұсынды, оны Сьюзан Карсон өндірді және 2004 жылдың 12 наурызы мен 2 сәуірі аралығында күн сайын эфирге шығарды. 2016 жылдың 28 мамырында Radio 4 Валь Макдермидтің қазіргі заманға бейімделген нұсқасын көрсетті, онда кейбір оқиғалар Харрогейттен Бирмингемге, ал Корнуоллдан Шотландияға көшірілді. Пол Хиггинс Майкл рөлінде, Тамсин Грейг Филис рөлінде ойнады, сондай-ақ Шотландияның сол кездегі премьер-министрі Никола Стерджен өзінің рөлінде пайда болды, ал BBC филармониялық оркестрі тікелей музыкалық сүйемелдеме жасады. Сценарийге енгізілген жаңа элементтердің бірі – Уиндхам болжаған теңіз деңгейінің 100 футқа көтерілуі климаттық өзгерістер сарапшыларының мың жылдық кезеңдегі ең нашар сценарий бойынша 70 метрге дейін жетеді. Мұндай көтерілу Англияның көп бөлігін су жабады.

Ойын

2017 жылы Charisma Entertainment Джон Уиндхемнің мұрагерлерімен оның романының толыққанды, өзара әрекеттесетін ойын нұсқасын жасау үшін эксклюзивті құқықтар туралы келісімге келді. Олардың «The Kraken Wakes» романына жасаған адаптациясы 2023 жылдың наурызында Steam платформасында жарық көрді. Бұл шығарма 2023 жылғы Лондон ойындары фестивалінің ресми таңдауына ілікті.