Кіріспе

Берберлік саяси-мәдени қозғалысы Солтүстік Африка

Берберизм – этникалық ұлтшылдықтың берберлік саяси-мәдени қозғалысы. Ол негізінен Кабилияда (Алжир) басталып, кейін Мароккода тарады және Солтүстік Африканың Магреб аймағындағы бербер қауымдастықтарының қалған бөлігіне жетті. Алжир мен Мароккодағы бербер қозғалысы мәдени арабтануға, панарабистік саяси идеологияға және исламизмге қарсы тұрады. 2012 жылдан бері туарегтер Малиге қарсы көтеріліс жасап, өздерін берберлер деп жариялаған Азавад атты уақытша де-факто тәуелсіз мемлекет құрды.

Дүниежүзілік амазигтер конгресі

Amazigh World Congress (CMA, Congrès Mondial Amazigh; Agraw Amaḍlan Amaziɣ) – Бербер халқының мәдени және саяси мүдделерін қорғау және халықаралық деңгейде өкілдік ету мақсатында құрылған халықаралық үкіметтік емес ұйым. Ол 1995 жылдың қыркүйегінде Франциядағы Сен-Ром-де-Долан қаласында құрылды. Осы уақыттан бері ол 1997, 1999, 2002 және 2005 жылдары мерзімі белгісіз төрт рет кездесу өткізді.

Амазиг тіліндегі дүниежүзілік конгресс

2011 жылы құрылған Амазигтер әлемінің ассамблеясы (AMA) – амазигтер, әсіресе, және басқа да түпкілікті халықтардың құқықтарын қорғауға, дамытуға және ілгерілетуге, сондай-ақ Тамазға елдерінде амазигтердің өзіндік ерекшелігін, мәдениетін және тілін ресми мойындауға бағытталған ұйым. AMA Бельгия заңнамасына сәйкес құрылған.

Этникалық айырмашылықтардың тарихи және қазіргі заманғы құрылымы

Берберлер мен арабтар арасындағы алжирлік айырмашылық 123 жылдық француз отаршылдығымен бекітілді. Берберлердің ата-тегі Еуропадан шыққан деген тұжырым арқылы арабтардан жоғары қойылды. Осының салдарынан арабтар мен араб тілінде сөйлейтіндер артта қалғандықпен байланысты болды, ал берберлер осыдан пайда тапты, себебі бұл оларға жоғары мәртебе берді. Француз отаршылдығы кезінде араб және бербер тілдері Алжирде шетел тілдері деп жарияланды, мақсаты – алжирліктердің ұлттық санасын батыстыққа бейімдеу. Бұл француз үстемдігін орнату үшін жасалды. Берберлерге ауыр француздық білім жүйесі таңылды, оларды осы өзгерістің ортасына қойды. Франция осы платформаны ілгерілету үшін ең мықты ұстаным ретінде Кабилия бербер аймағын пайдаланды, онда олар Кабилия мифін қолдады. Соңғы кезде алжирлік соғыстан кейін берберлер алжир үкіметінен шеттетілді. Алжирде француздың «Бөліп биле» стратегиясына қарамастан, берберлер Хосин Айт Ахмед, Абане Рамдан және Крим Белкасем сияқты FLN (Ұлттық Азаттық Майданы) басшыларымен бірге тәуелсіздік қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Сонымен қатар, Аурес және Кабилия географиялық жағдайының шалқары мен тәуелсіздікке кең қолдау көрсеткеніне байланысты FLN-ның маңызды бекіністеріне жатты. Алжир мемлекетінің құрылуының бастапқы құжаты саналатын Суммам конференциясы Кабилияда өтті. Бербер аймақтары FLN партизандарының ошағы болғандықтан, олар француздың қарсы көтеріліс операцияларында басты нысаналар ретінде белгіленді. Бұл қарсы көтеріліс операциялары ауыл шаруашылығы жерлерін жою, тонау, ауылдарды қирату, халықты қоныстандыру, тыйым салынған аймақтар құру және т.б. салдарына әкелді. Алжир тәуелсіздігін алғаннан кейін Кабилия басшылары арабшылдық саясатқа және бір партиялық жүйеге қарсы шықты. Бұл Кабилия және Алжирде халықтың қолдауын алды. Кабилияда екі жылдық қарулы қақтығыс болды, нәтижесінде 400-ден астам адам қаза тапты, ал Кабилиядан келген FLN басшыларының көпшілігі жер аударылды немесе өлім жазасына кесілді. Бұл оқиғалар сенімсіздік сезімін тудырды, көптеген берберлерді үкіметке күдікпен қарауға мәжбүр етті. Мысалы, Лунес Матубтың өлімі. Лунес Матуб – ислами экстремистер өлтірген бербер секулярисі және белсендісі. Көптеген берберлер оның үкімет тарапынан өлтірілгенін сенді, оның жерлеу рәсімінде «Пувуар, Ассасиндер» (Үкімет, кісі өлтірушілер) деп ұрандады. Қазіргі уақытта қарама-қарсы идеологиялардың құрылысы этникалық емес, саяси және әлеуметтік сипатқа ие деп есептеледі. 2002 жылы тамазигт тілі халықтың осы үлкен үлесін қамту үшін араб тілімен қатар Алжирдің ұлттық тілі деп жарияланды. 2016 жылы ол ресми тіл деп жарияланды және алжир бербер диалектілерінің стандартты түрін жасау жұмыстары жүргізілуде.

1940-1950 жылдардағы берберлік дағдарыс

1940-1950 жылдардағы оқиғалар Алжир саясатында әлеуметтік дүрбелең кезеңін құрады, бұл алдағы жылдардың негізін қалады. Алжир арабтық-исламдық ұлтшылдығының отаршылдыққа қарсы күреске бағытталған пайда болуы, осы арабтық-исламдыққа қарсы күреске берберліктің туындауымен бірге жүрді. Берберлер тарихи тұрғыдан өздері бөлігі болған қоғамды (тіл және мәдени тұрғыдан) қайта қарастыруды талап етті: олар ұлттың барлық этникалық және мәдени азшылықтарын көрсететін «Алжир Алжирін» құруды қалады. Демократиялық бостандықтар үшін қозғалыс (MTLD) арабтық-исламдық идеологияны таңуын жалғастырды және бербер белсенділері оларды демократияға қарсы деп айыптады. MTLD осы азшылықтарды мойындаудан бас тартты, себебі бұл олардың облыстық сайлаулардағы ілгерілеуіне кедергі келтіруі мүмкін еді. Бұл бербер жақтастары мен «араб бірлігі» қолдаушылары арасында ашық қақтығысқа, бербер дағдарысының басталуына әкелді. Осы кезеңде Париж штаб-пәтері орналасқан Алжир халық партиясы (PPA) мен MTLD бербер платформасын ілгерілету үшін бірікті. Олар бірпартиялық жүйені демократиямен алмастыруды көздеді. Бұл «Алжир Алжир» барлық этникалық топтардың үлесін, тарихын және мәдениетін қамтиды. Рашид Әли айтқандай, платформа берберлердің қоғамда өз орны жоқ екенін көрсететін қалыпты жағдайды бұзу қажеттігіне негізделген, себебі Алжир араб әлеміне жатпайды, оның орнына ол барлық азаматтарына арналған ұлт еді. Бұл платформаны қабылдау арқылы бербер белсенділері араб исламшылдары тарапынан «берберлер Алжирге батыстың күн тәртібін таңуды көздейді» деген сылтаумен, бірлік пен тәуелсіздікке қауіп деп есептелді.

1962 жылғы конституцияның әсері және арабтандыру

1962 жылғы Конституция ислам дінін мемлекеттік дін деп, ал араб тілін ұлттық тіл деп жариялады. Бұл екі аспекті алжирлік болу үшін өзара қарама-қайшы нәрселерге айналды. Сонымен қатар, тілдік және мәдени алуан түрлілік ұлттық бірлікке қауіп деп есептелді. 1962 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін араб тілін ел бойынша тарату мақсатында қарқынды арабизация шаралары іске асырылды. Бұл, негізінен, француз отаршылдығы кезінде жоғалған алжирліктердің ұлттық санасын қайта жаңғыртуға бағытталған әрекет болды. Араб тілінде сөйлейтіндер мен білім беру ошақтарының саны артуымен бірге, бербер тілінде сөйлейтіндердің саны азайды. Тілдік шеберлік берберлердің өзін-өзі тануының маңызды факторы болды, демек, оның төмендеуі берберлердің ұлттық ерекшелігінің жоғалу қаупін білдірді. Берберлердің айтуынша, қарқынды араб-исламдық жаулау берберлердің ұлттық ерекшелігінің есебінен көтеріліп келеді. Берберлердің күресі ауыр сынақ ретінде қарастырылды. Бербер мәдениетін, тілін және азаматтық қоғамдағы орнын жақсарту үшін Бербер қозғалысы (MCB) көптеген адамдарды біріктіріп, бірнеше наразылық акцияларын ұйымдастырды. Алайда, MCB-ның FFS және RCD арасындағы партиялық тартыстарға тойтарыс бере алмауының салдарынан шектеулері болды.

Этникалық бөліністердің тарихи құрылысы

Берберлік дахир – 1930 жылдың 16 мамырында Мароккодағы француз протектораты шығарған дахир (декрет). Бұл дахир Марокконың кейбір аймақтарындағы құқықтық жүйені өзгертті. Ол Бербер аймақтарындағы отарлауға дейінгі исламдық шариғат жүйесін ежелгі, исламға дейінгі Бербер заңдарымен алмастырды. Көптеген марокколық ұлтшылдар бұл француздардың Махзеннің билігін әлсірету және Бербер тайпаларының автономиясын күшейту әрекеті деп қарады, бұл Марокконың барлық қалаларында француздарға қарсы қоғамдық демонстрациялар мен наразылықтарға алып келді. Бербер қауымдастықтарындағы жаңа құқықтық жүйе сұлтанның билігіне емес, жергілікті Бербер заңдары мен әдет-ғұрыптарына негізделуі тиіс болды. Елдің қалған бөлігіндегі құқықтық жүйе француз басқыншылығына дейін болғандай күйінде қалды. Біріншісі араб, екіншісі бербер деп сипатталды. 2001 жылдың 17 қазанында кеңесшілерінің, үкімет мүшелерінің, саяси партиялар мен кәсіби одақтардың басшыларының және Бербер белсенділерінің қатысуымен король Мохаммед VI Амазиг мәдениетінің корольдік институтын (L'Institut Royal de la Culture Amazighe, IRCAM) құрған корольдік жарлықты (дахир) жариялады. Ол Марокконың ұлттық ерекшелігін әртүрлі мәдени элементтердің жиынтығы ретінде анықтады, Бербер тілі ұлттық мәдениеттің маңызды бөлігі екенін атап өтті және оны дамыту – ұлттық жауапкершілік екенін қосты. Корольдік институтқа Бербер мәдениетін білім беру және бұқаралық ақпарат құралдарында насихаттау міндеті жүктелді, сонымен қатар Марокконың ұлттық ерекшеліктерін қайта анықтап, Берберлік мәдениетін де енгізу мақсаты қойылды. IRCAM-ның құрылуы мемлекеттің Бербер халқына қатысты көзқарасының алғашқы маңызды өзгеруін білдірді – жасырын немқұрайлылық саясатынан нақты мойындау мен қолдауға көшу. Кейіннен, Берберлік ерекшелігін, саяси секуляризмді және Бербер мәдени құқықтарын ілгерілету үшін жаңа атаумен (Izegzawen) заңды түрде қайта құруға әрекет жасалды, бірақ бұл жоба сәтті болмады.