Кіріспе

Қытай Халық Республикасының қазіргі заңдарының бастауы 1930 жылдардың басында, Қытай Кеңес Республикасы құрылған кезге дейін жетеді. 1931 жылы алғашқы жоғарғы сот құрылды. Қазіргі заманғы құқықтық жүйе мен заңдардың дәстүрлі қытай заңдарымен тікелей байланысы болмаса да, тарихи нормалардың оларға әсері мен ықпалы әлі де сақталып қалған. 1980-1987 жылдар аралығында адам билігін заң үстемдігімен алмастыруда маңызды прогресс жасалды. 1979 жылға дейін қабылданған заңдар өзгертіліп, толықтырылды, ал Мәдени революция кезінде жабылып қалған заң институттары мен университеттердің құқық факультеттері заңгерлер мен сот қызметкерлерін даярлау мақсатында қайта ашылды. Бұл тек қана бастама болғанымен, тиімді құқықтық жүйені дамыту және үкімет пен соттарды объективті стандарттарға бағынуға мәжбүр ету үшін маңызды қадамдар жасалды.

Император дәуірі

Қазіргі заманғы әлеуметтік бақылау Конфуцийдің дәстүріне негізделген. Конфуцийдің ілімі қытай халқының өміріне ұзақ уақыт бойы әсер етіп, ел тарихының көп бөлігінде әлеуметтік тәртіптің негізін қалады. Конфуцийшілер адамның табиғатында жақсылыққа бейімділігіне сеніп, ли (туралық) ұғымына сәйкес, моральдық ықпал ету арқылы билік жүргізуді жақтады. Ли – жалпы қабылданған әлеуметтік құндылықтар мен мінез-құлық нормаларының жиынтығы еді. Лиге соттар емес, қоғам бақылау жасады. Білім беру тәртіпті сақтаудың басты шарты саналды, ал заң кодекстері оны алмастыру емес, толықтыру мақсатында жасалды (қараңыз: "Жүз мектеп"). Конфуцийшілер заң кодексінің адам қызметінің барлық саласына пайдалы нұсқау бере алмайтынын айтты, бірақ қоғамдағы тәртіпсіз элементтерді бақылау үшін заңдарды қолдануға қарсы емес еді. Алғашқы қылмыстық кодекс б.з.д. 455 және 395 жылдар аралығында қабылданды. Одан басқа, көбінесе жер мәмілелеріне қатысты азаматтық заңдар да болды. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде (475-221 жж.) дауласқан ой-пікір мектебінің бірі – заңшылдық, адамның табиғаты зұлым екенін және оны қатаң заңдар мен тең әділдік арқылы бақылау қажет деп есептеді. Заңшылдық философия алғашқы императорлық Цинь әулеті (221-207 жж.) тұсында ең үлкен ықпалға ие болды. Хан әулеті (б.з.д. 206 – 220 ж.) Цинь кезінде орнатылған заң жүйесін сақтап, этикалық және моральдық ықпалға негізделген конфуцийлік әлеуметтік бақылау философиясына сәйкес кейбір қатал шараларды жұмсартты. Көптеген заңгерлер тек заңды білумен шектелмей, философия мен әдебиет саласында да білімді маман болды. Адвокат ретінде танылған алғашқы кәсіби маман – Дэн Си (шамамен б.з.д. 545 – б.з.д. 501 ж.) болды. Ол қылмыстық құқық саласындағы ғалым болатын және тарихтың ең ерте заңдарының бірі саналатын "Бамбук заңы" атты еңбекті жариялады. Жергілікті, классикалық білім алған конфуцийлік ақсүйектер төрешілік қызметін атқарып, ең маңызды емес жергілікті дауларды шешуде маңызды рөл атқарды. Цинь әулетінің соңғы жылдарында (1644-1911) үкіметтегі реформаторлар неміс сот практикасына негізделген жаңартылған жапондық заң жүйесінің кейбір элементтерін енгізуге тырысты (қараңыз: "Жүз күндік реформа"). Бұл әрекеттер ұзаққа соқпады және тиімді болмады. Қытай Шанхай аралас соты (1864-1927 жж.) арқылы экстерриториялық принцип бойынша тәжірибе жүргізілген орынға айналды.

Қытай Республикасы

1911 жылы Цинь әулетінің құлауынан кейін Қытай бәсекелес әскери тәлімгерлердің билігіне көшті және Цинь кодексін алмастыратын заң кодексін қабылдайтын күшті үкімет болмады. Соңында, 1927 жылы Чан Кайшының ұлтшыл күштері әскери тәлімгерлерді басып, елдің көп бөлігін бақылауға алды (Қытай Республикасын қараңыз). Нанкин қаласында құрылған Ұлттық үкімет Батыс үлгісіндегі құқықтық және қылмыстық жүйелерді дамытуға тырысты. Алайда, Гоминьданның аз ғана кодекстері ғана бүкіл елде енгізілді. Үкімет басшылары Батысқа еліктеп, жүйеленген заң жүйесін құруға ұмтылса да, дәстүрлі қытайлықтардың жеке заңгерлік ережелерге қарағанда ұжымдық әлеуметтік санкцияларды бағалауы конституциялық және құқықтық дамуға бөгет болды. Жаңа заңдардың мәні халыққа жеткен жоқ және күтілгендей тұрақтылықты әкелмеді. Заң алдында барлық адам тең болуы тиіс еді, бірақ бұл қағида сөзден артық іспеттес болып шықты. Нәтижесінде, Ұлттық үкімет коммунистермен және жапон басқыншылығымен күреске түскендіктен, көптеген жаңа заңдар күшін жойды.

1949 жылдан кейінгі дамуы

Қытай коммунистік идеологиясына сәйкес партия мемлекеттік билікті жүзеге асырды және халықты реттеу, социализмді іске асыру және контрреволюционерлерді басу үшін заңдарды пайдаланды. Партияның пікірінше, заң мен құқықтық институттар партия мен мемлекеттік билікті қолдау үшін құрылғандықтан, заң көбінесе егжей-тегжейлі және тұрақты ережелерге қарағанда, жалпы принциптер мен өзгеретін саясат түрінде болды. Коммунистер заңдарды әрбір адам түсіне алатын және орындауға міндетті қарапайым тілмен жазды. Полиция мен соттар үшін техникалық тіл мен қатаң құқықтық рәсімдерден бас тартылды, бұл құқықтық жүйеге халықтың құрметін арттыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Мао Цзэдун революцияның үнемі жалғасатынын айтты және оны шектеуге бағытталған кез келген заң жүйесіне қарсы болды. Батыс заңдары тұрақтылыққа баса назар бөлгенмен, Мао үнемі өзгерістерге ұмтылып, қоғамдағы қайшылықтарды көрсетіп, үздіксіз таптық күреске шақырды. Осы жағдайда соттар саяси мақсаттарға жету құралы болды, ал қылмыстық құқық партияның таптық күрес жүргізуіне пайдаланылды. Басты назар үнемі ауысып, жаңа "дұшпандар" жиі анықталатын. Мао партияны кейіннен шектеуі мүмкін қылмыстық заңды қабылдаудың ақылға сыймас екенін санады. Маоистер сот төрелігін мүмкіндігінше орталықтандырылмаған түрде жүргізуді қалады, бұл "халықтық желіге" сәйкес келеді. Жергілікті билік өкілдерінің бақылауындағы аудандық комитеттер мен еңбек ұйымдары көптеген құқықтық мәселелерді ағымдағы орталық саясатқа сәйкес шешу үшін әріптестік қысымын қолданды. Полиция мен соттар тек аса ауыр қылмыстарды қарауға қалды. Дәстүрлі және қазіргі Қытайда саяси және құқықтық теория мұндай әдістерді қолдауға бейім болды. Мао топтық шешімнің нәтижесіне наразылық білдірген адамның қайда шағымдануға болатыны туралы алаңдамады. 1949 жылдан кейін партия заңгерлік мамандықтың сипатын да өзгертіп, бірқатар заң мектептерін жапты және көптеген оқытушыларды зейнеткерлікке шығарды. Заңдық жұмысты батыста оқытылған бірнеше маман және Қытайда жедел оқытылған көптеген заңгер кадрлары атқарды. Бастапқыда бұл екі топ құқықтық саясат бойынша келіспеді, ал құқықтық жүйенің дамуы олардың форма мен мазмұн туралы үздіксіз пікірталастарын көрсетті. Батыста оқытылған мамандар коммунистермен ынтымақтастық орнатуды таңдаған Гоминьдан дәуіріндегі заңгерлер болды. Олар саяси тұрғыдан сенімсіз деп есептелгендіктен, партия бастапқыда заманауи құқықтық жүйе үшін олардың көптеген ұсыныстарын қабылдамады. Алайда, 1950 жылдарда бұл топ Қытайдың Кеңес Одағының жүйесіне негізделген құқықтық жүйені қабылдауына ықпал етті. Жалпы, мамандар қатаң кеңес стиліндегі заң бюрократиясымен қамтамасыз етілген кодификацияланған заңды қалады. Олар мұндай рәсімдер болмаса, тым көп еріксіздік болады және ақырында құқықтық жүйе тиімсіз болады деп ойлады. Осы маманның көптеген өкілдері 1950 жылдардың соңында Кеңес үлгісінен бас тартқаннан кейін сахнадан кетті, бірақ кейбіреулері партия мүшелері болып, ықпалды лауазымдарға ие болды. Халық Республикасының алғашқы отыз жылында жаңа заңгер кадрлары – заңгерлік білімінен гөрі идеологиялық нанымымен таңдалған – күнделікті заңдық жұмысты жүргізді. Бұл кадрлар маоистік әлеуметтік және саяси бақылау жүйесін жақтады және өзін жалпы коммунистік құндылықтарды ұстанатын халықтың қадағалаушысы деп санады. Жаңа кадрлар бұл ортақ идеологияның қатаң құқықтық бақылаудан гөрі жақсы жалпы бағыт беруге қабілетті екенін түсінді. Олар Қытайдың тым үлкен екенін және оны бір ғана ережелер жинағы немесе заң бюрократиясы басқара алмайтынына сенді. Олар әділеттілікті жергілікті қоғамдастықтардың қажеттіліктеріне бейімделген қарапайым директивалар арқылы жүргізуді жөн көрді, осылайша халық (және жаңа кадрлар) оларды іске асыруға толыққанды қатыса алады. Осы жоспардың аясында кадрлар ағымдағы директивалар мен циркулярлармен барлық азаматтарды таныстыру үшін "оқу топтарын" ұйымдастырды. Көптеген мәдениеттерде қылмыстық құқықтың мақсаты – ауытқушылықты бақылау екені қабылданған, ал қытайлықтар дәстүрлі түрде соттар арқылы емес, әріптестік арқылы оны бақылауға тырысты. Бұл тәжірибе 1949 жылдан кейін де жалғасты. Идеалда, әріптестер бұзылушыға сын айту немесе шуофу (сөйлесу арқылы көндіру) арқылы көмектеседі. Бұл конфуцийшілдік және маоистік қағидалармен байланысты, сабыр мен көндіру арқылы адамды өзгертуге болады.

Халық Республикасының алғашқы жылдары (19491953)

1949 жылы коммунистер Гоминьданның барлық заңдарын және сот органдарын жойды, сондай-ақ 1949 жылдың қыркүйегінде Қытай Халықтың Саяси Консультативтік Конференциясының сессиясында уақытша конституция ретінде қабылданған ұлттық мақсаттарды баяндайтын Жалпы бағдарламаны құрды. Жалпы бағдарлама аясында жаңа социалистік билікті орнату үшін негізінен тәжірибелік немесе уақытша 148 заң мен ереже қабылданды. Бұл заңдардың ең маңыздысы және кең ауқымдысы неке, жер реформасы, контрреволюционерлер және сыбайлас жемқорлыққа қатысты болды. Үш деңгейлі, бірыңғай апелляциялық сот жүйесі құрылды, Жоғарғы халық прокуратурасы мен жергілікті халық прокуратуралары құрылды. Прокуратуралардың құрылу мақсаты – барлық деңгейдегі мемлекеттік органдардың, мемлекеттік қызметтегі адамдардың және барлық азаматтардың Жалпы бағдарламаны, сондай-ақ халық үкіметінің саясатын, директиваларын, заңдарын және жарлықтарын қатаң сақтауын қамтамасыз ету болды. Олар контрреволюциялық және басқа да қылмыстық істерді тергеп-соттауға, әр деңгейдегі сот органдарының заңсыз немесе дұрыс емес шешімдеріне қарсылық білдіруге, сондай-ақ тұтқындау орындары мен еңбекпен түзеу мекемелері тарапынан қабылданған заңсыз шараларды тексеруге міндетті болды. Сондай-ақ, олар төменгі деңгейдегі прокуратура органдарының «іс қозғамау» шешіміне наразы болған азаматтардың берген өтініштерін қарастыруға және ұлттық мүддеге әсер ететін маңызды азаматтық істер мен әкімшілік сот іс-әрекеттеріне араласуға құқылы болды. 1949-1952 жылдар аралығы – ондаған жылдар бойы бірліксіздік, қырқыстар мен соғыс кезеңінен кейін ұлттық интеграцияның кезеңі болды және бұзылған қоғамның әртүрлі элементтерін мемлекеттің жаңа саяси бағытына бейімдеу үшін күш-жігер жұмсалды. 1949-1951 жылдардағы жер реформасы қозғалысы 1950 жылы контрреволюционерлерді басу қозғалысымен бірге жүрді. 1952 жылы «үш анти» («san fan») қозғалысы сыбайлас жемқорлыққа, ысырапқа және бюрократизмге қарсы күресті, ал «бес анти» («wu fan») қозғалысы пара алуға, салықтан қашуға, мемлекеттік мүлікті ұрлауға, мемлекеттік келісімшарттарды алдауға және мемлекеттік экономикалық құпияларды ұрлауға қарсы наразылық білдірді (қараңыз: «Үш анти/Бес анти» науқандары). Осы кезеңде сотқа аз ғана іс берілді. Керісінше, әкімшілік органдар, әсіресе полиция, көптеген адамдардың айғақтарын айқайлап, көпшілік көрермендердің қатысуымен жаппай сот отырыстарын өткізді. Осы «соттардың» нәтижесінде жүздеген мың адам атылып тасталды, ал тағы көбі түрмеге немесе еңбек лагерлеріне жіберілді. Формалды соттарда қаралып, шешім шығарылған аздаған істердің сот материалдарында үкімнің негізі болған заңдар туралы ешқандай мәлімет болған жоқ. 1952 жылы билік «барлық деңгейдегі халық сот органдарын саяси, ұйымдық және идеологиялық тұрғыдан түзеу және тазарту, сот жұмысына партияның басшылығын нығайту» мақсатымен бүкіл елде сот реформасы қозғалысын бастады. Гоминьдан дәуіріндегі судьялар соттан қуылды, ал қалғандары «ірі контрреволюциялық қылмыс» айыбынан үндемей босатылып, сот жұмысында бұқаралық желіні қолдауға ант берді, кеңестік үлгідегі заң жүйесін қалыптастыруды жалғастырды. Бұл судьялар жаппай қозғалыстардың жақын арада аяқталады және коммунистік үкіметтің өзіне ресми сот құрылымының қажеттігін түсінетініне сенімді болды. Шындығында, заңгерлердің ықпалымен 1953 жылы мемлекет жеке қылмыстық заңдарды қабылдауға кірісті.

1954 жылғы Конституция бойынша құқықтық жүйе

1954 жылдың қыркүйегінде жарияланған мемлекеттік Конституция 1950-ші жылдардың ортасындағы өткел кезеңінде елдің басты міндеттерін заң жүзінде бекітуге және Қытайдың социализмге бетбұрысын реттеуге бағытталды. Мемлекеттік Конституция 1921-1928 жылдар аралығында Кеңес Одағында қолданылған сияқты құқықтық жүйенің негізін қалады. Кеңес заңдарының көп бөлігі қытай тіліне аударылды, ал кеңес заңгерлері оларды қытай жағдайына бейімдеуге көмектесті. 1954 жылғы мемлекеттік Конституция Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитетіне сот қызметкерлерін тағайындау және босату, сондай-ақ заң кодекстерін қабылдау құқығын берді. Мемлекеттік Конституция адамдарды халық прокуратурасының келісімінсіз тұтқындаудан және қамаудан қорғайды, сонымен қатар азаматтарға сөз, хат алмасу, митингілер өткізу және дін бостандығын қамтамасыз етті. Азаматтар дауыс беруге және сайлауға түсуге құқылы болды. Олар сонымен қатар білім алуға, жұмыс істеуге, демалуға, егде жаста материалдық көмек алуға және мемлекеттік органдарға шағымдануға құқылы болды. Әр азаматқа сотталуға және "халық адвокатының" көмегімен қорғануға құқық берілді. Азаматтар заң алдында теңдікке ие болды, әйелдерге заң бойынша тең құқықтар берілді. 1954 жылғы мемлекеттік Конституцияға сәйкес, жоғары деңгейдегі прокуратураға және сол деңгейдегі үкіметке есеп беретін жергілікті прокуратуралар енді тек жоғары деңгейдегі прокуратураға ғана есеп беретін болды. Техникалық тұрғыдан алғанда, сот жүйесі тәуелсіздік алды, ал Жоғарғы халық соты мемлекеттің жоғары сот органына айналды. Сонымен қатар, Халық Республикасының алғашқы қылмыстық кодексін әзірлеу және қылмыстық жауаптылықты егжей-тегжейлі сипаттау үшін заң кодификациялау комиссиясы құрылды. Полиция және сот қызметкерлерінің дұрыс мінез-құлқына қатысты ережелер жиынтығы жасалды, соттар үшін қандай әрекет қылмыс болып саналатынын анықтау "саяси міндет" болды. Қылмыстық заң, қылмыстық процессуалдық кодекс және азаматтық кодекс жобалары жасалды, бірақ олардың ешқайсысы жиырма бес жыл өткен соң ғана қабылданды. Заңгерлердің қажеттілігін қамтамасыз ету үшін заң мектептері өз оқу бағдарламаларын кеңейтіп, жаңартты. Заң кітаптары мен журналдары студенттер үшін қайта қолжетімді болды. Барлық заңгерлер қазіргі идеологияны білуі керек болғанымен, олардың көптегені идеологиядан гөрі заңға көбірек мән беретін "заң мамандарына" айналды. Бұл көзқарас 1957 жылы кеңестік үлгідегі заң жүйесі қабылданбағанда айыпталғанымен, 1954 жылы Қытай тәртіпті сот жүйесіне алғашқы қадам жасады. 1954-1957 жылдар аралығында заң жүйесін іске асыруға көп күш жұмсалды, бірақ заң жүйесіне қарағанда идеологияны көбірек қамқорлайтын мамандар мен кадрлар арасындағы түбіртектегі қайшылық сақталды. 1956 жылы жағдай екіге бөлінді. Мамандар қарқынды таптық күрес кезеңі аяқталғанын және енді барлық адамдар заң мен мемлекеттік Конституция алдында тең деп есептелуі керек екенін айтты. Ал кадрлар таптық күрес ешқашан аяқталмайды және сынып жауларына бөлек стандарттар қолданылуы керек деп мәлімдеді. Олар мамандарды жаңа мемлекетті құлатуға және ескі сынып жауларының құқықтарын қалпына келтіруге тырысатын революцияға кедергі келтіруші деп қарады. 1956 жылы Мао өзі "Жүз гүл гүлдесін, жүз мектеп ой-пікірлері жарысқан" деген классикалық ұранмен жаппай қозғалысты бастады. Оның 1957 жылдың басында жарық көрген "Халық арасындағы қайшылықтарды дұрыс шешу туралы" мақаласы адамдарды сын-ескертпелерін "жарасымды" ("халық арасында") болған жағдайда білдіруге шақырды, бірақ "жеккөрушілік және құлқылық" ("душпан мен өзіміздің арамызда") болмауы керек еді. Мао коммунистік билікке қарсы, мысалы, Венгрия мен Польшада болған наразылықтарды басуға тырысты. Заңгерлер партия мен үкімет саясатын қатты сынға алғандардың қатарында болды. Олар заңдардың тым аз екеніне және Ұлттық халық конгресінің әзірленген заңдарды қабылдауда кешігіп жатқанына наразылық білдірді. Олар құқықтық институттардың жетілуі тым баяу екенін және біліктілігі жеткіліксіз кадрлардың осы институттардың жұмысына өздерінің саяси мақсаттарына сай кедергі келтіріп жатқанын сезінді. Заңгерлер, әсіресе партия мүшелері, өздерін заңнан жоғары санағандарға қарсы шықты. 1957 жылдың тамызына қарай партия мен мемлекеттік саясатты сынға алу тым кең және терең болды. Мао мен оның жақтастары сыншыларды "оңшылдар" деп атады және оларға қарсы науқан бастады. "Оңшылдарға қарсы науқанның" алғашқы құрбандары мамандар мен олардың заң жүйесі болды. Мао осы жүйеге бірнеше себептермен қарсы болды, оның ішінде кеңестік үлгі Қытай үшін тым батыстықталған және сот жүйесі тым шектеулі деп есептеді. Мамандардың партия мен саяси араласудан еркін сот құру туралы ұсыныстары мазақ етілді және айыпталды. Мао партия мен басқалардың арасында бейтарап төреші болып табылатын сотты қаламайтын. Күнәсіздік принципі, сондай-ақ заңның әрқашан "мемлекет пен халықтың мүддесінде" емес, партияның мүддесінде әрекет етуі керек деген пікір жоққа шығарылды. Көптеген мамандар сот емес жұмыстарға ауыстырылды және олардың орнына партия кадрлары келді. Барлық кодификациялау комиссиялары жұмысын тоқтатты және жаңа заңдар жобаланбады. Заңгерлердің қажеттілігін қамтамасыз ету үшін заң мектептерінің саны күрт азайды, өйткені көптеген университеттер өз оқу бағдарламаларын саяси тұрғыдан қабылданатын пәндерге ауыстырды. Кейінірек, Мәдени революция кезеңінде (1966–76) қалған заң мектептерінің барлығы дерлік жабылды. 1957 жылдың ортасындағы "Оңшылдарға қарсы науқан" және Ұлы секіріс (1958–60) жаңа халықтық бағытты қалыптастырды. "Оңшылдарға қарсы науқан" заңгерлік мамандықтың дамуын тоқтатты, ол партия бақылауына қауіп деп қарастырылды. Партия жетекшілігі заң мәселелерінде өкіметінің абсолютті екенін мәлімдеді. Ұлы секіріс халық арасында революциялық рухты қайта жандандыруға бағытталды. Халықтық бағыт, қоғамдық тәртіпке қатысты, бақылау мен сот билігінің көбірек бөлігін халыққа беруді жақтады. Бұл аудандық комитеттер мен халықтық ұйымдардың ықпалы мен билігінің артуын білдірді. "Оңшылдарға қарсы науқан" сот автономиясының және айыпталушылардың құқықтарын қорғауға бағытталған күш-жігерге нүкте қойды, ал ел полиция бақылауына көшті. 1958 жылға қарай полиция өз қалауынша санкциялар салуға құқылы болды. Партия соттарға аз мән берді, көптеген сот функциялары жергілікті әкімшілік органдарға берілгендіктен, білікті адамдардың көпшілігі әлі де жұмыс істеп тұрған соттарда қалуды қаламады. Ашық сот отырыстарының саны азайды, ал 1960-шы жылдардың басына қарай сот жүйесі көбінесе іс жүзінде тоқтатылды. Формалды заң органдарынан жергілікті әкімшілік бақылауға ауысудың күтпеген салдары қылмыстық жазалардың жеңілдеуі болды. Ірі ұрлық, зорлау немесе кісі өлтіруде кінәлі деп табылғандар үш-бес жылға бас бостандығынан айырылды, ал өлім жазасы сирек қолданылды. Ұлы секіріс кезеңінде ұсақ құқық бұзушылықтар үшін де полиция "орында" әділеттік таратқандықтан тұтқындаулар, қудалаулар және сот үкімдерінің саны артты. Дегенмен, Ұлы секіріс кезеңіндегі артықшылықтар 1949-52 жылдарға қарағанда жұмсақ болды, сол кезде тұтқындалғандардың көпшілігі дереу атқыланды. Ұлы секіріс кезеңінде кінәлі деп табылғандар тәрбиеленуге жарамды деп есептелді. 1960 жылдан кейін, саяси орташалардың билікке көтерілу кезеңінде сот секторын қайта құруға белгілі бір көңіл бөлінді, бірақ Мәдени революция 1954 жылғы мемлекеттік Конституция негізінде жасалған барлық прогресті жоққа шығарды.

1975 жылғы Конституция бойынша құқықтық жүйе

1975 жылғы қаңтарда қабылданған мемлекеттік конституция Мао Цзэдун ой-пікірінен күшті шабыт алды. Ол партия басшылығын нығайтып, Ұлттық халық конгресінің өкілеттіктерін азайтты. Бұл құжат (1954 жылғы 106 баппен салыстырғанда 30 баптан тұрды) маоистерге қатысты конституциялық шектеулерді одан әрі азайтты. Жаңа мемлекеттік конституцияның сот билігіне қатысты жалғыз бабы прокуратураны таратып, оның функциялары мен өкілеттіктерін полицияға берді. Полицияның күшінің айтарлықтай артуы партия иерархиясындағы радикалды көшбасшыларға ұнады, олар қоғамдық қауіпсіздік күштерінің басқа сот органдары арқылы өтусіз адамдарды тұтқындауға құқығы болуын қалады. Ұлттық халық конгресі теориялық тұрғыдан заңдар қабылдауға, мемлекеттік лауазымдарға кандидаттарды іріктеуге және сот жүйесіне басшылық етуге құқылы болды. Дегенмен, партия соңғы шешімді қабылдады, ал Жоғарғы халық соты енді елдегі жоғары сот органы деп тағайындалмады, ол сот билігін жүзеге асыратын соттардың бірі ретінде ғана еске алынды. 1954 жылғы мемлекеттік конституцияның негізгі қағидасы – заң алдындағы теңдік жойылды. Сонымен қатар, адамдар ғылыми зерттеулермен, әдеби немесе көркем шығармашылықпен айналысуға, сондай-ақ тұрғылықты жерін өзгертуге құқығынан айырылды. Бірқатар жаңа құқықтар қосылды, оның ішінде атеизмді насихаттау және дінге сену бостандығы. Азаматтар «төрт үлкен құқыққа» ие болды: еркін сөйлеу, пікірлерін толық білдіру, үлкен пікірталастар ұйымдастыру және үлкен плакаттар жазу құқығы. Бұл «жаңа» социалистік революция нысандары, ереуіл құқығымен бірге, 1979 жылы жойылған Мәдени революция кезінде танымал болған радикалды саяси белсенділіктің мысалы болды. 1975 жылғы мемлекеттік конституция бойынша «социалистік заңдылық» бірден және еріксіз тұтқындаумен сипатталды. Сот процестерін полиция қызметкері, революциялық комитет (Мәдени революция кезеңінде құрылған жергілікті билік органы) немесе халық жиналысы жүргізді. Қылмыстық кодекс немесе сот процедурасының орнына кездейсоқ бұйрықтар мен партия ережелері қолданылды. Мысалы, 1976 жылдың басында Пекиннің Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар кезінде үш наразылық жасаушы полицияға ұсталды және Дэн Сяопинге қолдау көрсеткен контрреволюционерлер деп айыпталды. Үшеуі де екі сағаттық «күрес отырысында» «халық алдында» сотталды, онда мыңдаған адамдар айыптауларын айқайлады. Бұл «сот» барысында айыпталушыларға қорғануға рұқсат етілмеді (егер олар қаласа да), үш адам да белгісіз мерзімге еңбекпен түзеу лагеріне жіберілді. 1957 жылғы кезеңдегі жұмсақ жазалардан айырмашылығы, 1975 жылғы мемлекеттік конституция бойынша жазалау шаралары қатаң болды. «Халық арасында үрей тудыру», ұрлық, зорлау және қарақшылық үшін өлім жазасы жиі тағайындалды. Мао Цзэдунның 1976 жылғы қыркүйекте қайтыс болуынан және «Төрттік топтың» бір айдан кейін тұтқындалуынан кейін үкімет 1975 жылғы мемлекеттік конституцияны күштен шығару және Мәдени революцияға дейінгі құқықтық жүйені қалпына келтіру үшін алғашқы қадамдар жасады. 1977 жылғы қаңтарда премьер-министр Хуа Гуофенг 1954 жылғы мемлекеттік конституцияның рухында сот институттарын қайта құруды бастауға заңгерлерге тапсырма берді. Қытай баспасөзі 1954 жылғы құжаттың артықшылықтары мен «Төрттік топтың» оны теріс пайдалануы туралы жариялай бастады. Жыл соңында Хуа Қытайдың орындауы тиіс сегіз маңызды міндеті бар екенін мәлімдеді, олардың ішінде ресми заң институттарын қайта құру да болды. 1977 жылдың күзінде Халықтық азаттық армиясы (ХАА) және әскерлік жасақтар қоғамдық қауіпсіздікке жауапкершілікті азаматтық секторға беруді бастады. Сот және қоғамдық қауіпсіздік қызметкерлері «заң күштерін және социалистік құқықтық жүйені нығайту» жолдарын іздеу үшін кездесулер өткізді. Жоғарғы халық сотының теориялық зерттеу тобы соттар мен қоғамдық қауіпсіздік органдарының қоғамдық тәртіпті сақтау үшін ғана жауапты екенін растады және халықты жоғары биліктің пікірлерін қабылдауға шақырды. Үкімет барлық сот процедураларын толыққанды қайта ұйымдастыруды және қылмыстық кодекс пен сот процедурасын мүмкіндігінше жылдам құруды көздеді. Заң мектептері қайта ашылды, профессорлар жұмысқа қайта қабылданды, заң кітаптары мен журналдары қайта пайда болды. 1977 жылдың соңына қарай құқықтық жүйе мен соттар 1954-56 жылдардан бері болмағандай күшті болды.

1978-1981 жылдар

1978 жылы наурыз айында Бесінші Ұлттық Халық Конгресінде социалистік заңдылыққа оралудың құрылымдық негізін қамтамасыз етуді көздеген жаңа конституция қабылданды. Заң реформасы радикалдардың билікке оралуын болдырмау үшін ғана емес, сонымен қатар партия басшылығы көздеген елдің экономикалық дамуы үшін құқықтық құрылымды қамтамасыз ету үшін де маңызды деп саналды. 1978 жылғы мемлекеттік конституция 1975 жылғы мемлекеттік конституцияда жойылған барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігі қағидатын қайта бекітті. Ол ұлттық қауіпсіздік, жыныстық қылмыстар немесе кәмелетке толмағандарды қамтитын істерден басқа, ашық сот процесінде сотталу құқығын кепілдендірді және азаматтың қорғанысқа қатысу құқығын қайта растады. Ұлттық халық конгресі жаңа мемлекеттік конституцияны басшылыққа ала отырып, жаңа қылмыстық, процессуалдық, азаматтық және экономикалық кодекстерді мүмкіндігінше тезірек енгізуді талап етті. Делегаттар 1962 жылы Маоның "бізге тек қылмыстық кодекс емес, сонымен қатар азаматтық кодекс қажет" деген сөздерін келтірді және олар заң жүйесін ретке келтіруді контрреволюциялық деп санайтындарға қарсы Маоның өкілеттігін қолданды. 1978 жылдың қарашасында Қытай әлеуметтік ғылымдар академиясының заң институты Ұлттық халық конгресінің құқықтық мәселелер жөніндегі комиссиясымен бірлесіп жұмыс істеп, демократияға, социалистік қағидаларға және жұмысшы-шаруалар одағына негізделген социалистік құқықтық жүйені нығайтуды ұсынды. Институт бұл жүйені қалыптастырып, оны халық қолдана білуі керектігін, экономикалық даму үшін және "Төрттік" сияқты топтарға қарсы қолданылуы керектігін айтты. 1978 жылғы мемлекеттік конституция Ұлттық халық конгрессіне заңдарды түсіндіру, жариялау және өзгерту бойынша жалғыз өкілеттілікті берді. Сонымен қатар, ол халық прокуратураларын қайта құрды және оларды 1954 жылға дейін болғандай, келесі жоғары деңгейдегі прокуратураға және халық үкіметінің сол деңгейіне жауапқа тартты. Қытайдың құқықтық жүйесіндегі реформалар 1979 жылдың маусым мен шілдесінде өткен Бесінші Ұлттық Халық Конгресінің екінші сессиясында жарияланды. 1980 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енген өзгерістер, егер экономикалық жаңғыру сәтті болғысы келсе, Мәдени революция (1966-1976 жылдар) кезінде қорлық, қас-қабақты тұтқындаулар мен жаппай азаматтық тәртіпсіздіктерден зардап шеккен халықты енді құлақтан естілген немесе кездейсоқ саяси мәлімдемелердің негізінде қорлық пен түрмеге қамаудан сақтайтындығына сенімділік беру керек деген басшылықтың сенімін білдірді. 1979 жылдың ортасында Қытай елдегі алғашқы қылмыстық заң, алғашқы қылмыстық іс жүргізу заңы, соттар мен прокуратуралар туралы жаңартылған заңдарды қамтитын бірқатар жаңа заңдарды жариялады. Бұл хабарландыруға дейін көп дайындық жүргізілді. Мысалы, 1979 жылдың басында БАҚ-та сот төрешілігінің тәуелсіздігі, кінәсіз деп саналу және барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігі сияқты тақырыптар бойынша пікірталастар болды. 1979 жылдың қаңтар айында прокуратуралардың ұлттық конференциясы барлық жағдайларда мұқият тергеу жүргізу және дәлелдемелерді құрметтеу қажеттігін атап өтті. Конференцияға қатысушылар бұдан былай күштеп алып келген мойындаулар қабылданбайтынын және полиция прокуратураның рұқсатынсыз тұтқындауға болмайтынын ескертті. Егер жағдай алдын ала рұқсат беруге мүмкіндік бермейтін болса, онда рұқсат оқиғадан кейін немесе тұтқын босатылуы керек еді. Сот жұмысы бойынша конференциялар бүкіл Қытайда өткізіліп, Ұлттық халық конгрессіне тәуелсіз сот жүйесі туралы ұсынымдар жасалды. Ұсыныстарға сәйкес, Қытай соттары болашақта өз шешімдерін заңға негіздеп шығарады, сонымен қатар "жергілікті партия комитеттерінің біріккен басшылығымен жұмыс істеуді" жалғастырады. Қысқаша айтқанда, партиялық саясат енді заңға тең келмейді, бірақ Қытайдағы сот тәуелсіздігі партиялық басшылықпен өзгертілуі мүмкін. Заң ісі жөніндегі комиссияның директоры және 1960 жылдардың басындағы реформа жұмыстарында белсенді болған Пэн Чжэн 1979 жылдың маусым айында жаңа заңдарды жариялады және оларды көп ұзамай жариялатты. Пенгтің мәлімдемесінде заңдар 1954 және 1963 жылғы жобаларға негізделген және социалистік құқықтық жүйеге және ақыр соңында әлеуметтік демократияға негіз болды. Ол сот билігінің тәуелсіз және тек заңға бағынатынын, барлық адамдар, қаншалықты жоғары болса да, заң алдында тең болатынын, партия мүшелері мен кадрлар ерекше қарауға жол бермей, халыққа үлгі көрсету керектігін айтты. 1979 жылдың қарашасында Пэн Чжэн Бесінші Ұлттық Халық Конгресінің тұрақты комитетінің хатшысы болып тағайындалды, ол құқықтық жүйені қайта құруды бақылауға мүмкіндік беретін лауазым еді. Екінші сессиясының бекіткен заңдардың ішінде 1980 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енетін Жергілікті халық конгрестері мен жергілікті халық үкіметтерінің негізгі заңы да болды. 1967-1976 жылдар аралығында сот өкілеттігін өз мойнына алған революциялық комитеттер таратылды; олардың өкілеттігі жергілікті халық үкіметтеріне берілді және сот жауапкершілігі тиісті соттарға қайтарылды. Ұлттық халық конгресі мен жергілікті халық конгрестерінің сайлау заңы, 1980 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енетін, кейбір прокурорлар мен судьяларды тікелей сайлауды қарастырды. Халық соттарының негізгі заңы тәртіптірек орта жасауға және халыққа Мәдени революцияның хаостық жылдарының, соттар мен құқықтық кепілдіктердің болмауының аяқталғанын қамтамасыз етуге бағытталған. 1954 жылғы жобалардың қайта қарастырылған нұсқасы болып табылатын заң, айыпталушыға нәсіліне, ұлтына, жынысына, әлеуметтік тегіне немесе діни сенімдеріне қарамастан заң алдындағы теңдігін кепілдеді және адамдарға адвокатқа құқық берді. Кейбір жағдайларда адвокат сот тағайындауы керек еді. Заң сот билігінің саяси араласудан тәуелсіздігін талап етті. Соттар қиын жағдайларда оларға көмектесу үшін сот комитеттерін құруға құқылы болды және азаматтар сот отырыстарында судьялармен бірге сот шешімдерін шығаруға қатысу үшін бағалаушылар ретінде сайлануына мүмкіндік берді. Сот отырыстарын жүргізу және сот шешімдерін жазу үшін жергілікті тіл қолданылуы керек еді. Өлім жазасын қарастыратын істер Жоғарғы халық сотынан қаралуы керек еді және барлық айыпталушылар келесі жоғары сотқа шағымдануға құқылы болды. Халық прокуратурасының негізгі заңы, 1954 жылғы заңның өзгертілген нұсқасы, прокурорларды полиция, соттар және әкімшілік органдардың заңдылықты сақтауын қадағалауға жауапты етті. Прокуратура империялық Қытайдың цензуралық жүйесі сияқты Қытайдың тарихымен байланысты болды. Ол үкіметтің көзі мен құлағы ретінде қызмет етті, дәл осылай цензуралық жүйе император үшін күзетші болды. Прокурорлар жергілікті халық конгрестерімен сайланды және тек қылмыстық істерді қарау үшін келесі жоғары прокуратуралық деңгейден бекітілді. Прокуратураның тәуелсіздігі конституциялық түрде кепілдендірілді. Дегенмен, олардың жауапкершілігі, әсіресе жоғары партиялық лауазымдағы адамдарды қамтитын кез келген жағдайда қиын болды. Жаңа заңға сәйкес, барлық деңгейдегі прокуратуралар прокуратуралық комитеттер құруы керек, демократиялық централизмді жүзеге асыруы керек және пікір алысып шешім қабылдауы керек еді. Идеалды жағдайда, төменгі деңгейдегі прокуратура жоғары деңгейдегі прокуратурадан басшылық алғанымен, оған диктатталмауы керек еді. Әрбір прокуратура халық конгресінің тұрақты комитетіне жауапты болды. Барлық деңгейдегі халық конгрестері қайта құрылды және заң шығару жұмысына тартылды. Ақысыз түрде Қытайдың азаматтық дауларының 90 пайызын және кейбір ұсақ қылмыстық істерді шешетін азаматтардан құралған хабарласу комитеттерінің қолданылуы инновациялық құрал болып табылады. Ауылдық және қалалық аймақтарда 800 мыңнан астам мұндай комитеттер бар. Басты мақсат - ықпалды шенеуніктердің кездейсоқ әрекеттерін шектеу және шетелдік инвестицияларды қоса алғанда, әлеуметтік, экономикалық және саяси қатынастарды басқару стандарттарын ұстану болды. Заң - бұл ...

1982 жылғы Конституция бойынша құқықтық реформалар

1982 жылдың соңында Ұлттық халық конгресі жаңа мемлекеттік конституцияны қабылдады. 1982 жылғы мемлекеттік Конституция 1978 жылдан бері қабылданған заңдардың көптеген қағидаларын қамтиды және мемлекеттің және партияның функцияларын ажыратады, сондай-ақ "ешбір ұйым немесе жеке тұлға Конституция мен заңнан жоғары болу құқығына ие болмайды" (5-бап) деп белгілейді. Бұл бапты қытайлық сарапшылар партия басшыларына да қатысты деп түсіндірді. Мемлекеттік Конституцияда азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттері де нақтыланды, оның ішінде ар-намысты қорғау, заңсыз тұтқындау немесе қамауға алу, сондай-ақ заңсыз іздеуден қорғау қарастырылды. Ұлттық халық конгресі мен жергілікті халық конгрестері өздерінің құзыретіндегі құқықтық және басқа да қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін заңнаманы қабылдауды жалғастырды. 1982 жылдың қазан айынан бастап күшіне енген Азаматтық іс жүргізу кодексі азаматтық істерді қарау бойынша нұсқаулар берді. Бұл істер Қытайдағы сот жүйесінің басым бөлігін құрады және 1980 жылдары олардың саны қарқынды түрде өсті. Кейбір төменгі соттардағы істердің көп бөлігі азаматтық сипатта болды. Жаңа қылмыстық және азаматтық заңдарды іске асырудағы басты мәселе – білікті заңгерлердің жетіспеушілігі еді. 1980 жылдың тамызында Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитеті бұл мәселені шешуге тырысып, 1982 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енген Қытай Халық Республикасының адвокаттары туралы уақытша заңын қабылдады. Заң күшіне енгенге дейін Қытайда бар болғаны 1300 заң кеңесі мен 4800 адвокат болды. 1983 жылдың ортасына қарай олардың саны 2300 заң кеңесіне дейін өсті, онда 12000-нан астам адвокат жұмыс істеді (шамамен 8600 толық жұмыс күнімен және 3500 жартылай жұмыс күнімен). Адвокаттарға деген сұраныстың өсуіне байланысты Мәдени революция кезінде жабылған заң институттары мен университеттердің заң факультеттері қайта ашылды және жаңа факультеттер құрылды. 1985 жылдың ортасына қарай елдегі 5 заң институты мен 31 университет заң факультетінен жыл сайын шамамен 3000 адвокат бітіріп шықты. Заң сонымен қатар мемлекеттік басқарудың барлық деңгейінде заң кеңесі беру кеңселерiн құрды және адвокаттардың міндеттерін, құқықтарын және біліктіліктерін анықтады. Заңгер болу үшін, әрбір Қытай азаматы, заң саласында екі-үш жылдық тәжірибесі немесе арнайы біліктілік емтиханын тапсырған, дауыс беру құқығына ие болуы керек еді. Адвокаттардан мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдарға заң кеңесі беру, азаматтық дауларда мемлекеттік және жеке тараптардың мүдделерін қорғау, қылмыстық істерде айыпталушыны қорғау (айыпталушының өтініші бойынша немесе соттапсырмасымен) және заң кеңесін сұраған кез келген адамға минималды төлемді ұсыну күтілді. 1982 жылғы заң адвокаттардың осы міндеттерін орындау кезінде клиенттерімен кездесуге және хат алмасуға кез келген ұйым немесе жеке тұлғаның араласуынсыз рұқсат беруді қамтамасыз етті. Заңның оң әсері болған сияқты. Адвокаттардың жетіспеушілігі мен тәжірибелі мамандардың біліктілігіндегі айырмашылыққа қарамастан, Қытай 1980 жылдардың ортасында заңдық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін адвокаттар корпусын дамытуда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтан кейін құқықтық реформалар баяулады, бірақ 1992 жылы Дэн Сяопиннің Оңтүстік Қытайға сапарынан кейін үкіметтің басымдығына айналды. Коммерциялық мәмілелер, әкімшілік сот ісі және сот жүйесіне қатысты маңызды заңдар қабылданды. Заң реформасы бар күшімен жұмыс істеді. Заң реформасының көп бөлігі экономикалық либерализациямен байланысты. Саяси тұрғыдан сезімтал құқықтық ұғымдарға коммерциялық емес немесе мемлекеттік заңдарда қарсылық болғанымен, өзгерістер коммерциялық заңдардан тарады. Мысалы, 1996 жылғы Әкімшілік жаза туралы заң мен 1990 жылғы Әкімшілік іс жүргізу туралы заң мемлекеттік кәсіпорындарға үкіметтің араласуын тоқтату үшін қабылданды. Осы заңдар азаматтарға билікті теріс пайдалану немесе қызмет барысында жасалған құқық бұзушылық үшін шенеуніктерге шағымдануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, 1997 жылғы жаңа қылмыстық кодекс пен қылмыстық іс жүргізу заңдарына маңызды өзгерістер енгізілді. Қылмыстық кодекске енгізілген түзетулер "контрреволюциялық" қылмысты тек қағаз жүзінде ғана жойды. Шындығында, термин "ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін қылмыстар" деп өзгертілді, бірақ халықаралық ғалымдар жаңа тақырыптың 1979 жылғы қылмыстық кодекстегі көптеген ережелерді қамтиды деген пікірде келіседі. Қылмыстық іс жүргізу реформалары да сот процесін ашық және жарысқа толы етуге бағытталды. Проституция және есірткі пайдалану сияқты жеңіл қылмыстар кейде еңбек арқылы қайта тәрбиелеу заңдарымен қарастырылады. Кейбір жағдайларда Қытай шетелдік құқықтық жүйенің толық секторларын қабылдауға дайын болды. Мысалдар: банк және бағалы қағаздар жүйесі (АҚШ-тың үлкен ықпалымен) және өнеркәсіптік меншік құқығы (неміс жүйесінің көшірмесі). Олар отандық нарықтың құқықтық тәртібін орнатуға, шетелдік инвестицияларды тартуға және отандық нарықты халықаралық нарықпен жақындастыруға үлес қосты.

Сауда құқығы

Өзінің нарыққа негізделген реформалар саясатын ілгерілету үшін Қытай заңдық реттеуге, әсіресе коммерциялық құқық саласында шетелдік тәжірибені қабылдады. Қытай қазіргі таңда ұлттық заңдарды, әкімшілік регламенттерді және жергілікті қағидаларды қамтитын заңнаманың толыққанды жүйесін құрды. Шетелдік инвестицияларды басқаруды регламенттеген алғашқы заң – «Қытай-Шетелдік акционерлік бірлескен кәсіпорын туралы заң» 1980 жылы қабылданды. Одан бері 300-ден астам заң мен ереже, олардың басым бөлігі экономикалық салаға қатысты, жарияланды.

Қытайдың заң практикасын жаңғырту

Сауданың жаһандануы және қазіргі заманғы жаңа заңдар мен реформалардың қабылдануымен қатар заманауи құқықтық қызметтерге деген сұраныс артты. Құқықтың үстемдігі кеңейе келе, заң фирмалары адамдар мен бизнеске заң талаптарын орындауға көмектесуде маңызды рөл атқарады. 1978-81 жылдары Қытайдың қазіргі заң жүйесі құрылғаннан бері қытайлық адвокаттық емтихан Қытай адвокаттарының біліктілігін арттыруға зор үлес қосты. Қазіргі таңдағы қытайлық адвокаттық емтиханның өту көрсеткіші тек 10 пайызды құрайды. Сонымен қатар, дамып келе жатқан ел ретінде Қытай құқықтық қызметтер нарығын шетелдік бәсекеге ашудың салдарынан алаңдаушылық білдірді. Алайда, шетелдік заңгерлердің Қытайға келуі қытайлық заңгерлердің халықаралық тәжірибе туралы білімін арттырды. Шетелдік заңгерлер шетелдік капитал мен клиенттерін Қытайға бірге алып келді. 1980-жылдардың басында бүгінгі Сыртқы сауда және экономикалық ынтымақтастық министрлігінің (MOFTEC) ізашары болған Экономика және сауда министрлігі сыртқы саудаға қызмет көрсету үшін консалтингтік фирмалар құруға рұқсат беретін ереже шығарды. Осының нәтижесінде, АҚШ-тың Baker & McKenzie және Paul, Weiss, Rifkind, Wharton & Garrison сияқты көптеген шетелдік заң фирмалары, сондай-ақ бірнеше британдық фирмалар өз елдерінде немесе Гонконгта консалтингтік фирмаларды тіркеп, содан кейін Пекин мен Шанхайда заң қызметтерін ұсыну үшін еншілес компаниялар құрды. 1992 жылдың 1 шілдесінде Қытай үкіметі құқықтық қызметтер нарығын шетелдік заң фирмаларына ашты, оларға Қытайда кеңселер ашуға мүмкіндік берді. Бұл шешім Әділет министрлігі мен Мемлекеттік өнеркәсіп және сауда басқармасының (SAOIC) «Шетелдік заң фирмаларының кеңселер ашу ережесі» қаулысымен жүзеге асырылды. Дегенмен, отандық құқықтық индустрияны қорғау мақсатында әлі де көптеген нормативтік кедергілер сақталып тұр. Мысалы, Қытайда кеңсе ашуға тек шетелдік заң фирмалары ғана, жеке шетелдік заңгерлер емес, өтініш бере алады. Жаңа кеңселер тек шетелдік фирманың филиалы бола алады. Қытай заңнамасына қатысты мәселелер қытайлық заң фирмаларына жіберуге тиіс. Сонымен қатар, шетелдік заңгерлерге қытай заңын түсіндіруге немесе қолдануға, сондай-ақ сотта клиенттерін өкілдік етуге тыйым салынған. Қытайдың құқықтық кеңістігіндегі бағыт құқықтық нарықты ашуды жалғастыру болып табылады, бірақ Қытайдың заңдары мен ережелері бірқатар отандық қытайлық фирмалардың сұранысты қанағаттандыру үшін коммерциялық құқыққа мамандануына көмектесті. China Business Law Journal мәліметінше, Қытайдың жетекші фирмалары сегіз «Алтын лига фирмасынан» тұрады, олардың қатарында 2021 жылдың мамыр айына дейін AllBright Law Offices, Fangda, Han Kun, Jingtian & Gongcheng, JunHe, King & Wood Mallesons, Tian Yuan Law Firm және Zhong Lun бар.