Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1648–69 жылдардағы Криті соғысы шайқасы
1648–69 battle of the Cretan War
Өмірбаян
XVII ғасырда Жерорта теңізіндегі Венецияның күші Осман империясының өсіп келе жатқан ықпалына байланысты әлсіреп барады. Венеция Республикасы Османдықтар кез келген сылтауды одан әрі соғыс ашуға пайдаланады деп сенді. 1644 жылы Мальта ордені Константинопольден Александрияға бет алған Османдық желкенді кемелер тобына шабуыл жасады. Олар Кандияға олжамен келді, оның ішінде Харемнің бұрынғы бас қара евнухі, Каир қазысы, Меккеге бара жатқан басқа да қажылар бар еді. Жауап ретінде Юсуф Паша басқаратын 60 мың Осман әскері Венециялық Критке түсіп, нақты мақсаты белгісіз болды, көптеген адамдар олардың Мальтаға баруын күдіктенді. Алайда, Османдықтар 1645 жылдың маусымында күтпеген жерден Критке шабуыл жасап, Ла Канеа (қазіргі Ханья) және Ретимо (қазіргі Ретимно) қалаларын қоршап алып, басып алды. Осы қалалардың әрқайсысын жаулауға екі ай уақыт кетті. 1645-1648 жылдары Османдықтар аралдың қалған бөлігін басып алып, астанасы Кандияны алуға дайындалды.
In the 17th century, Venice's power in the Mediterranean was waning as Ottoman power grew. The Republic of Venice believed that the Ottomans would use any excuse to pursue further hostilities. In 1644, the Knights of Malta attacked an Ottoman convoy of sailing ships on its way from Constantinople to Alexandria. They landed at Candia with the loot, which included the former Chief Black Eunuch of the Harem, the kadi of Cairo, among other pilgrims heading to Mecca. In response, 60,000 Ottoman troops led by Yusuf Pasha disembarked on Venetian Crete with no apparent target, with many suspecting them heading for Malta. Instead, the Ottomans surprisingly struck against Crete in June 1645, besieging and occupying La Canea (modern Chania) and Rettimo (modern Rethimno). Each of these cities took two months to be conquered. Between 1645 and 1648, the Ottomans occupied the rest of the island and prepared to take the capital, Candia.
Қоршау
Кандия қамалы 1648 жылдың мамыр айында басталды. Османдықтар үш ай бойы қаланы қоршап, сумен қамтамасыз етуді тоқтатып, Венециядан қалаға дейінгі теңіз жолдарын үзді. Олар келесі 16 жыл бойы қаланы бомбалады, бірақ тиімді нәтижеге қол жеткізе алмады. Венециялықтар өз кезегінде Осман империясының Критідегі әскерін қайта жабдықтауды болдырмау үшін Дарданеллді блокадалауға тырысты. Бұл әрекет теңіз шайқастарының бірнешесіне әкелді. 1655 жылдың 21 маусымы мен 1656 жылдың 26 тамызында венециялықтар жеңіске жетті, алайда соңғы шайқаста венециялық қолбасшы Лоренцо Марчелло қаза тапты. Бірақ 1657 жылдың 17-19 шілдесінде Османдық флоты венециялықтарды күйретіп жеңді. Венециялық капитан Лазаро Мочениго құлаған мачтадан қаза тапты. 1659 жылдың 7 қарашасындағы Пиреней шартынан және Франция мен Испания арасындағы келісімнен кейін Венеция Батыс Еуропаның басқа мемлекеттерінен көбірек көмек алды. Дегенмен, Васвар бейбіт шарты (1664 жылдың тамызы) Кандиядағы венециялықтарға қарсы күреске қосымша Осман күштерін жіберді. 1666 жылы Венеция Ла-Канеані қайта басып алуға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Келесі жылы венециялық әскери инженер полковник Андреа Бароцци Османдықтарға өткізіп, Кандияның бекіністеріндегі нашар жерлер туралы ақпарат берді. 1669 жылдың 24 шілдесінде Франсуа де Бофор басқарған француз құрлық және теңіз экспедициясы қамалды көтеруге емес, сонымен қатар 58 зеңбірекпен қаруланған 900 тонналық француз әскери кемесі «Ла Терезаны» жарылыстан жоғалтты. Бұл екі қайғы да қаланың қорғаушыларының рухын құлатты. Сәтсіз көмек көрсетуінен және құнды кеменің жоғалуынан кейін француздықтар 1669 жылдың тамызында Кандияны тастап кетті, Венеция күштерінің қолбасшысы, генерал-капитан Франческо Морозиниді тек 3600 жауынгермен және азық-түлік жетіспеушілігімен қала қорғауға қалдырды. Осыдан ол шарттарды қабылдап, 1669 жылдың 27 қыркүйегінде Осман империясының ұлы визирі Ахмет Кёпрүліге бас берді. Алайда, Венециялық Сенаттан рұқсат алмастан бас беруі Морозиниді бірнеше жыл бойы Венецияда даулы тұлғаға айналдырды. Бас беру шарттарына сәйкес, барлық христиандар Кандиядан өздерімен бірге ала алатын мүлкін алып кетуге рұқсат етілді. Сонымен қатар, Венеция Грамвуза, Суда және Спиналонганы сақтап қалды, бұл Венеция кемелері Шығыс Жерорта теңізіне сапарлары кезінде тоқтайтын табиғи порты бар бекінілген аралдар еді. Кандияның құлауынан кейін венециялықтар өздерінің жеңілісін Далмациядағы иеліктерін кеңейту арқылы өтеді.
The siege of Candia began in May 1648. The Ottomans spent three months laying siege to the city, cutting off the water supply, and disrupting Venice's sea lanes to the city. They would bombard the city for the next 16 years to little effect. The Venetians, in turn, sought to blockade the Ottoman held Dardanelles to prevent the resupply of the Ottoman expeditionary force on Crete. This effort led to a series of naval actions. On 21 June 1655 and 26 August 1656, the Venetians were victorious, although the Venetian commander, Lorenzo Marcello, was killed in the latter engagement. However, on 17–19 July 1657, the Ottoman navy soundly defeated the Venetians. The Venetian captain, Lazzaro Mocenigo, was killed by a falling mast. Venice received more aid from other western European states after the 7 November 1659 Treaty of the Pyrenees and the consequent peace between France and Spain. However, the Peace of Vasvár (August 1664) released additional Ottoman forces for action against the Venetians in Candia. In 1666, a Venetian attempt to recapture La Canea failed. The following year, Colonel Andrea Barozzi, a Venetian military engineer, defected to the Ottomans and gave them information on weak spots in Candia's fortifications. On 24 July 1669, a French land/sea expedition under Francois de Beaufort not only failed to lift the siege, but also lost the fleet's vice flagship La Thérèse, a 900 ton French warship armed with 58 cannons, to an accidental explosion. This dual disaster was devastating to the morale of the city's defenders. Chastened by their failed relief effort and the loss of so valuable a warship, the French abandoned Candia in August 1669, leaving Captain General Francesco Morosini, the commander of Venetian forces, with only 3,600 fit men and scant supplies to defend the fortress. He, therefore, accepted terms and surrendered to Ahmed Köprülü, the Grand Vizier of the Ottoman Empire on 27 September 1669. However, his surrender without first receiving authorization from the Venetian Senate made Morosini a controversial figure in Venice for some years afterward. As part of the surrender terms, all Christians were allowed to leave Candia with whatever they could carry. At the same time, Venice retained possession of Gramvousa, Souda and Spinalonga, fortified islands that shielded natural harbors where Venetian ships could stop during their voyages to the eastern Mediterranean. After Candia's fall, the Venetians somewhat offset their defeat by expanding their holdings in Dalmatia.
Ұсынылған биологиялық соғыс шабуылы
Венеция мемлекеттік мұрағатынан алынған деректер, Венеция тыңшылық қызметі ұйымдастырған операцияға қатысты, Осман әскерлерін обамен жұқтырып, қоршауды көтеруге бағытталған жоспарды сипаттайды; бұл обамен қайтыс болғандардың көкбауырлары мен ісіктернен жасалған сұйықтықпен шабуылдау арқылы іске асырылуы тиіс еді. "Жоспар толыққанды ұйымдастырылған және қауіпті қоспа қолдануға дайын болғанымен, шабуыл соңында жүзеге асырылмады." АҚШ Ұлттық қорғаныс университетінің ғалымының мәлімдемесіне сәйкес, бұл шабуыл биологиялық соғыс тарихшыларына 2015 жылдың желтоқсан айында жарияланғанға дейін белгісіз болған.
Data obtained from the Archives of the Venetian State, relating to an operation organized by the Venetian Intelligence Services, describes a plan aimed at lifting the siege by infecting the Ottoman soldiers with plague; this was to be done by attacking them with a liquid made from the spleens and buboes of plague victims. "Although the plan was perfectly organized, and the deadly mixture was ready to use, the attack was ultimately never carried out." According to a scholar from the USA's National Defense University, this attack was previously unknown to historians of biological warfare until published in December 2015.
Көркем шығармаларда
Кандия қоршауы тарихи роман «Саусақтың көрсеткіші» (An Instance of the Fingerpost) үшін маңызды контекстті құрайды, онда маңызды кейіпкерлердің бірі – сол қоршаудың венециялық қатысушысы, ал сюжеттің бірнеше дамуы Кандиядағы оқиғаларға жасалған кеңейтілген қайта көрулер арқылы түсіндіріледі. HBO телесериалы «Кремнийлі алқаптың» (Silicon Valley) 6-шы маусымының 3-ші эпизодында Гилфойл (бұл қате) Кандия қоршауы биологиялық қарудың қолданылуы арқылы ғана аяқталды деп айтады, онда османдықтар өлгендердің обамен зарарланған лимфа түйіндерімен жұқтырғандықтан жеңіліске ұшырады.
The siege of Candia is an integral part of the background to the historical novel An Instance of the Fingerpost, where a significant protagonist is a Venetian veteran of that siege and several plot developments become clear through extensive flashbacks to the Candia events. In season 6, episode 3 of the HBO series Silicon Valley, Gilfoyle (incorrectly) states that the Siege of Candia was only ended by use of biological warfare, where the Ottomans were defeated when they became infected with the plague infested lymph nodes of the dead.