Кіріспе

3-ғасырдағы қытай буддистік аудармашы Цзи Цян (; fl. 222–252 жж.) – Юэчжи тегінен тараған қытай буддисті, ол үнді буддистік кітаптарын қытай тіліне аударған. Ол Ұлы Юэчжи елінен көшіп келген адамның немересі (немесе басқа деректер бойынша, ұлы) болған, бұл аймақ Кушан империясының территориясымен белгілі бір дәрежеде шектесетін. Ол кездегі қытай дәстүрі бойынша, ол шетелдік тегін көрсету үшін "Цзи" этнонимін тегі ретінде пайдаланған.

Өмір

Солтүстік Қытайда туған Чжи Цянь ерте жасында Чжи Лянның шәкірті болды, ал ол өз кезегінде Махаяна сутраларын әйгілі аударған Локакшеманың (шамамен 168-189 жж.), сондай-ақ Юэчжи тегінен шыққан шәкірті болды. Хан әулетінің соңына қарай, солтүстікте хаос кеңейген кезде, Чжи Цянь бірнеше ондаған елдесімен бірге оңтүстік У патшалығына көшті. Алдымен Учанға, содан кейін 229 жылдан кейін Цзяньеге қоныстанды. 518 жылға жуық аяқталған Сэнъюдың "Чу Санцзян Цзи Цзи" еңбегіндегі ең ерте өмірбаянына сәйкес, У билеушісі Сунь Куан Чжи Цяньнің қабілеттеріне қатты әсерленіп, оны тәжді ханзаданың тәрбиешісі етіп тағайындады. Өмірінің соңында Чжи Цянь бес қағиданы қабылдап, упасака болды және таулардағы монастырьға уақыт өткізуге кетті. Ол алпыс жасында қайтыс болғанда (252 жылы немесе одан кейін көп ұзамай), сол кездегі У билеушісі Сунь Лян монахтар қауымына қайтысынан қайғы білдіретін хат жазды.

Шығармалары

Шы Шыңның солтүстік астана Луоян қаласында Буддалық мәтіндерді аударуды бастағаны мүмкін көрінеді, бірақ оның аударма жұмысының көп бөлігі оңтүстікте жүргізілді. Оның аудармалары – бүгінгі күнге дейін жиырмадан астам нұсқасы сақталған – кең ауқымды жанрларды қамтиды және Махаяна мен Махаяна емес жазбаларды қосады. Олардың арасында агам мәтіндері (яғни Пали канонының сутта бөліміндегі жазбаларға сәйкес келетін Махаяна емес сутралар), дидактикалық өлеңдер (Дхармапада мен Артападаның нұсқалары, Пали Аттхакаваггасына сәйкес келетін), Будданың өмірбаяны және бірнеше Махаяна сутралары бар. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Вималакиртинирдеша, Үлкен Сухавативиюха (Амитабханың Таза Елі туралы), Ұлы Даналықтың толықтығы (санскрит Аштасахасрика праджняпарамитасына сәйкес) және кейіннен Буддаватсака болып дамыған нұсқаның ерте түрі. Шы Шыңның аударма стилін сипаттау өте қиын, өйткені оның нақты туындыларының жиынтығы – шетелдік есімдер мен терминдердің көпшілігі қытай тіліне аударылған көркем әдебиеттен, көп буынды үнді сөздерінің транскрипцияларымен тығыз толған ауыр туындыларға дейін өте әртүрлі. Локаксэма жасаған аудармаларға ұқсас, соңғы типтегі аудармалар оның мансабының басында, Шы Шың Локаксэманың ізбасарларының тобының белсенді мүшесі болған кезде жасалған болуы мүмкін. Шы Шыңнің әдеби туындылары оңтүстікке көшкеннен кейін жасалған сияқты көрінеді және олар У патшалығының замандасы Кан Сенгхуимен (247–280 жж.) көптеген стильдік ерекшеліктерді бөліседі. Атап айтқанда, Шы Шың мен Кан Сенгхуи өздерінің еңбектеріне еркін түрде қытайлық діни терминологияны енгізді. Шы Шың үшін тағы бір фактор – ол өзінің алдыңғыларының (әсіресе Локакшеманың) жасаған бірнеше аудармаларын қайта қарады, бұл оның сөздік қоры мен стиліндегі үйлесімсіздікке әсер еткен болуы мүмкін.