Кіріспе

Канадалық антрополог Даймонд Дженнесс (10 ақпан 1886, Веллингтон, Жаңа Зеландия – 29 қараша 1969, Челси, Квебек, Канада) – Канаданың алғашқы көрнекті ғалымдарының бірі және канадалық антропологияның негізін қалаушы.

Отбасы және балалық шағы

Даймонд Дженнесс орта таптан шыққан, он балалы отбасының екінші ұлы болды. Әкесі сағат жасаушы және зергерлік бұйымдар жасаған, сонымен қатар Жаңа Зеландиядағы бірнеше муниципалды ғимараттардың мұнараларына сағаттар орнатқан. Отбасы балаларын оқуға, музыкамен шұғылдануға және спортпен айналысуға ынталандырған. Ричлинг өзінің "Көлеңкеде және таңда" атты өмірбаянында жас Дженнестің "табиғатты жақсы білетін және шебер мерген" болғанын жазады, бұл дағдылар кейін Арктикадағы тәжірибесіне дайындалуға көмектескен.

Білім

Женнес ерте жасынан-ақ оқуға қабілетті екенін көрсетті. Ол он екі жасында он төрт жасқа дейінгі балалар арасындағы шығармалар байқауына қатысып, алғашқы стипендиясын жеңіп алды. Сол кезде Жаңа Зеландияда орта білім тек бай отбасылардың балаларына ғана қолжетімді болғандықтан, бұл стипендия Женнеске орта мектепті және үш жылдық колледжді бітіруге мүмкіндік берді. Ол орта білімнің соңғы курсын алты жүлдемен аяқтады: математика, ғылым, латын, француз және ағылшын тілдері бойынша, сондай-ақ үздік студент деп танылды. Ол Лоуэр-Хатт мектебінде, содан кейін Веллингтон колледжінде оқыды. Ол мен әпкесі Мей ғана колледжге түсуге мүмкіндік алған бауыр-қарындастар еді.

Мыс эскимосының шығу тегі және олардың мыс мәдениеті

Географиялық шолудағы мақаласында Дженнесс мыс иннуиттерінің батыс мәдени топтарына қарағанда шығыс және оңтүстік-шығыс тайпаларымен тығыз байланысты екенін сипаттады. Ол бұл тұжырымын археологиялық қалдықтар, тұрғын үйлерге қолданылатын материалдар, қару-жарақ, ыдыс-аяқ, өнер, татуировкалар, әдет-ғұрыптар, дәстүрлер, дін және тілдік ерекшеліктер негізінде жасады. Сонымен қатар, ол қайтыс болғандармен қалай күтілетінін де қарастырды: батыстағыдай тас немесе ағашпен жабылса, немесе шығыстағыдай жер бетіне жайылса, қорғалмаған күйде, бірақ олардың киімдерінің үлгілері мен кішкентай құралдары қасында қойылса. Дженнесс «Мыс эскимостарын» тас және темір дәуірлері арасындағы, мысқа қатысты жалған металл дәуіріндегі халық ретінде сипаттады, себебі бұл мәдени топ мысты құралдар мен қару жасау үшін соғылатын, икемді тас ретінде қарастырды. Ол мысты қолданудың әртүрлі мәдени топтарда тәуелсіз пайда болған ба, әлде бір топтан басталып, кейін басқалары «қарыз алған» ба деген мәселені талқылады. Дженнесс жергілікті халықтардың алдымен мысты қолдана бастағанын, содан кейін инуиттердің оны қабылдағанын түсіндірді. Ол бұрын инуиттер арасында тақтатас пайдаланылғанын, ал жергілікті халықтар оны қолдана бастағаннан кейін, одан кейін мыспен алмастырылғанын атап көрсетті.

Далалық жұмыс және жазу

1918 жылдың желтоқсан айында Дженнесс Оксфордта Папуа зерттеулері туралы баяндамасын аяқтау үшін әскери демалысқа өтініш беріп, мақұлдады (ол CAE-ге қосылғаны және содан кейін соғысқа қатысқаны себепті кешіктірілді). Оксфордта болғанда, оның бөлімі соғыстан үйге қайтарылған алғашқылардың бірі екенін білді. Дженнесс 1919 жылдың наурыз айында Оттаваға оралды, ал келесі айда Эйлин Бликнимен үйленді. Жаңа Зеландиядағы бал айынан кейін Дженнесс Арктика туралы есептерін жазуға кірісіп, бес томдық сегіз үкіметтік есеп дайындады, олардың жалпы көлемі 1368 бетке жетті. Ричлинг былай деп жазады: "Канадалық Арктикалық экспедициясының ғылыми нәтижелері он бес томнан тұрды. Олардың үштен бірі Дженнестің зерттеулерінің нәтижелерін қамтиды."

Канаданың алғашқы халықтары

Соғыстан оралғаннан кейін бір жарым жыл өткен соң, Канада үкіметі оның Виктория ескерткіш мұражайындағы жұмысын тұрақты қылды және оған Канаданың көптеген үнді тайпаларын зерттеуге міндеттелді. (Дженнестің бұрынғы жұмысы жылдық келісімшарт негізінде болған.) Алберта штатының Калгари қаласындағы резервациядағы сарси тайпасы – Дженнестің далалық зерттеулеріндегі алғашқы ұлт тайпаларының біріншісі болды. Осы тәжірибе оған Канаданың жергілікті халқының резервациялардағы жағдайдың қаншалықты нашар екенін бірінші рет көрсетті. Сарси тайпасынан кейін Дженнес секани тайпасын зерттеумен айналысты, сондай-ақ беотхұк (құрып кеткен), оджибва және салиш тайпаларын да зерттеді. Коллинз бен Тейлор Дженнестің "Канада үнділері" (1931c) еңбегін "Канаданың түпкі тұрғындарының этнологиясы мен тарихын жан-жақты қарастыратын, түпкілікті жұмыс" деп атайды, сонымен қатар ол 1926 жылы Аляскадағы Ескі Беринг теңізі мәдениетін зерттеді, бұл жұмысы үшін ол кейіннен "Эскимо археологиясының әкесі" атанды. Бұл археологиялық жаңалықтар көші-қон үлгілерін түсіндіруде маңызды рөл атқарды, ал Дженнестің көзқарастары сол кезде "радикалды" деп есептелді. Хелмер былай дейді: "Бұл теориялар қазір кеңінен қабылданды, көміртек-14 әдісімен және одан кейінгі далалық зерттеулермен расталды".

Осы кезеңдегі басқа да әкімшілік міндеттеріне 1929 жылы өткен Тын мұхиты ғылымдарының төртінші конгресінде Канаданы өкілдік ету және 1933 жылы өткен Тын мұхиты ғылымдарының бірінші конгресіндегі Антропология бөлімінің төрағасы болып сайлану кірді. Дженнес 1938 жылы Копенгагенде өткен Антропологиялық және этнологиялық ғылымдардың халықаралық конгресінде Канаданың ресми делегаты болып та қызмет етті.

Екінші дүниежүзілік соғыс және оның салдары

1941 жылы соғысқа үлес қосуға құлшынған ол Канада Корольдік әуе күштеріне бағындырылды, онда 1944 жылға дейін арнайы барлау қызметінің азаматтық директор орынбасары болып қызмет етті. 1944 жылы ол жаңадан құрылған Интерсервис Топографиялық бөлімінің (ISTS) бастығы болып тағайындалды, бұл бөлім Канада Ұлттық қорғаныс департаментінің әскери емес бөлімі болды (Ұлыбританияның әскери барлау ұйымы, Интерсервис Топографиялық департаменті үлгісімен құрылған). Дженнес 1947 жылы Канаданың ISTS бөлімі атын өзгертіп, Географиялық бюроға айналдырғанда және Тау-кен және ресурстар департаментіне қарауына берілгенде де бұл лауазымын сақтап қалды.

Зейнетақыға шыққан жылдары (1948-1969 жж.)

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін де Дженнесс саяхаттап, зерттеулер жүргізіп, жарияланымдар жасады. (Толық сапарлаған жерлердің тізімі үшін "Қараңғылық арқылы көру" кітабының 2-кестесін, 364-бетін қараңыз.) Ол сондай-ақ Британ Колумбия университетінде (1951) және МакГилл университетінде (1955) арктикалық этнология және археология пәндерінен курстар оқытты. 1949 жылдан 1969 жылы қайтыс болғанға дейін Дженнесс екі оннан астам еңбек жариялады, оның ішінде мына монографиялар: "Жүгері қатыны және Канада индейлерінен алынған басқа да әңгімелер" (1956), "Арктикалық Аляскадағы шұғыла" (1957) – ол Солтүстік Алясканың инупиаттарымен өткізген бір жыл (1913-1914) туралы танымал еңбек, "Кипр экономикасы" (1962) және Аляска, Канада, Лабрадор және Гренландиядағы эскимо әкімшілігі туралы төрт ғылыми есеп, сондай-ақ осы төрт үкіметтік жүйені талдап, шолу жасайтын бесінші есеп (1962-1968 жылдар аралығында Солтүстік Американың Арктикалық институты жариялады).

Қолданбалы антропологиядағы рөлі

Дженнес антропология саласына қалыптасу кезеңінде кіріп, бұрын "ақ адамдармен" араласпаған немесе аз ғана араласқан мәдениеттерді зерттеу мүмкіндігіне ие болды. Ол мансабын этнология, лингвистика, физикалық (биологиялық) антропология және археология сияқты дәстүрлі салаларда жұмыс істеуден бастады. Алайда, Канаданың жергілікті халықтарының моральдық-психологиялық жағдайының, экономикасының және денсаулығының нашарлағанын байқағаннан кейін, ол қолданбалы антропологияға көшті. Дженнесстің кәсіби өмірін жиырма жылдан астам зерттеген Ричлинг: "Дженнесстің үндістер мәселесіне деген қызығушылығы 1930-шы жылдары халық арасындағы депрессия салдарынан туындаған күрделі жағдай мен ұзақ уақыт бойы қолданылып келген, ескірген 'Жақсы кітап пен жыртыс' атты үкіметтік саясаттың әсерінен туындаған алаңдаушылықтың нәтижесінде күшейді" деп жазады.

Министрдің орынбасарына ұсыныстар (1936)

Өзінің өмірбаянында "Көлеңкеде және таңда," Ричлинг 1936 жылы Дженнесс министр орынбасары Чарльз Кэмселлге резерваттар "тұрақты оқшаулану жүйесіне" айналғанын, оның тұрғындары өздерінің материалдық және рухани игілігін бақылаудың барлық дерлік қалдықтарынан айырылғанын мәлімдеген хат жібергенін жазады. Мүмкіндік, таңдау және өзін-өзі қамтамасыз етудің орнына, резерваттар қиындықтарды, үмітсіздік пен тәуелділікті әкелді, олардың моральдық жағдайы мен денсаулығын құлатты, оларды үлкен қоғамнан шеттетті. Дженнесс ұсынды: 1) бөлек мектептерді жабу; 2) орта мектептерге, техникалық училищаларға және ерекше жағдайларда университеттерге оқуға стипендиялар беру; 3) мектеп бітіргеннен кейін тұрақты жұмыс табуларына көмектесу үшін бақылау жасау; 4) Поташ заңын күшпен орындамау; 5) үндістердің денсаулық сақтау жүйесін жақсарту; 6) жергілікті аң ауру және құс ұстау жерлерін қорғау. Оның ұсыныстары көп әсер етпеген секілді. Соғыстан кейін ол былай деді: "Өкінішке орай, бүгінде біздің көптеген үндістеріміз – тек солтүстіктегілер ғана емес, оңтүстіктегілер де, шығыста, далаларда не Британдық Колумбияда тұратындар да – өздерінің қадір-қасиетін, өзіне сенуін және өзін-өзі құрметтеуін жоғалтты."

Бірлескен парламенттік комитет отырысы (1947)

1947 жылы Дженнесс, ресми түрде "Домион антропологы" деп тағайындалған, парламенттің бірлескен комитетіне өз пікірлерін білдіру және сұрақтарға жауап беру үшін шақырылды. Ол үнді халқының "адамгершілікке қанағаттандырмайтын, қорғауға келмейтін" әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту жоспарын ұсынды. Оның жоспары 1860 жылдардың басынан бері Жаңа Зеландияның өз халықтарының істерін басқару тәжірибесіне негізделген, ол сол кезде табысты жүзеге асырылып жатқан деп есептеді. "Олар 'еркін азаматтар' болғандықтан", - деді Дженнесс, "маорилер резервацияларда оқшауланбаған және ұлттық өмірге қатысуларын шектейтін мемлекеттік институттардың кедергілеріне де тап болмайды".

1947 жылғы кездесудің қорытындысы

Соңында, - деп жазады Ричлинг, - Джэннесстің соғыстан кейінгі алғашқы кезеңдегі саясат реформасы жөніндегі ұсыныстарынан ешқандай нақты нәтиже шыққан жоқ.

ХХІ ғасырдың ой-пікірлері

Ричлинг «Күн шамырауында» және «Таң атқанда» еңбектерінде Женнесстің кәсіби өмірі туралы ғана емес, сонымен қатар, ол Женнесстің қолданбалы антропологиядағы рөліне қатысты көптеген қарама-қайшы пікірлерді объективті түрде талдайды – тіпті өзінің пікірлерін де қоса. Ол сыншылардың пікірлері оның "жақсы ниетпен ассимиляцияны қолдаушы, [немесе] жалынды империалистік идеолог" екенін айтады, содан кейін соңғы тарауында келесі цитаталармен аяқтайды:

«'Бүгін кешеге мән береді.' ~ Эмили Дикинсон
Дикинсонның әдемі екіұшты сөзінде «күдіксіз шындық» бар. Ол – 'қазіргі заманның көзқарастары біздің өткенге беретін мағынамызға әрдайым әсер етеді'».
~ Ричлинг (Уилсон, Дугластың цитатасын қосады).

Марапаттар мен құрметтер

Даймонд Дженнес өзінің мамандығына қосқан үлесі үшін көптеген көрнекті наградалар мен құрметтерге ие болды. 1953 жылы Дженнес Гуггенхайм стипендиясын алды. 1962 жылы ол Канада Корольдік географиялық қоғамынан Масси медалін алды, ал 1968 жылы Канада орденінің серігі, Канаданың ең жоғары құрметімен марапатталды. 1935-1968 жылдар аралығында ол Жаңа Зеландия университетінен, Ватерлоо университетінен, Саскачеван университетінен, Карлтон университетінен және МакГилл университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Сол жылы Хей-Ривердегі Даймонд Дженнес орта мектебі оның атымен аталды. 1978 жылы Канада үкіметі Виктория аралының батыс жағалауындағы орта түбекті оның құрметіне атады, ал 1998 жылы Maclean's журналы оны тарихтың ең маңызды 100 канадалықтарының қатарына, сондай-ақ Канаданың ең көрнекті он ғалымының арасында үшінші орынға қойды. 2004 жылы Марсты зерттеуге арналған Opportunity марсоходы зерттеген тасқа оның есімі берілді.

Тағайындаулар

Моро Дженнестің кәсіби қоғамдарда көптеген жоғары лауазымдарды атқарғанын, оның әріптестері тарапынан қаншалықты құрметтелгенін көрсетеді деп жазады. Мысалы, Дженнес Америка антропологиялық қауымдастығының вице-президенті, кейіннен президенті (1937-1940 жж.), Америка археология қоғамының президенті (1937 ж.), және Америка ғылымды дамыту қауымдастығының H бөлімі (антропология) вице-президенті (1938 ж.) болды.

Жарияланымдар

Өмірінде Дженнес Канаданың инуиттері мен бірінші халықтары туралы 100-ден астам еңбек жазды. Олардың ең маңыздылары – оның ғылыми үкіметтік есебі «Мыс эскимосының өмірі» (1922 жылы жарық көрген), Мыс инуиттерімен екі жыл өткізгені туралы танымал есебі «Түскеудің халқы» (1928 жылы жарық көрген), оның толық және берік «Канаданың үнділері» (1932 жылы жарық көрген, қазір жетінші басылымында), сондай-ақ Аляска, Канада, Лабрадор және Гренландиядағы эскимо әкімшілігі туралы төрт ғылыми есеп, және төрт үкіметтік жүйені талдап, шолу жасайтын бесінші есеп (Солтүстік Американың Арктикалық институты 1962 және 1968 жылдар аралығында жариялаған). Ол сонымен қатар солтүстік Аляскадағы инупиаттар арасында өткізген бір жыл (1913-1914) туралы танымал жазбасын «Арктикалық Аляскадағы таң» деген атпен жариялады (1957 және 1985 жылдары жарық көрген). Дженнесстің 138 мақаласы мен жарияланымдарының толық тізімі үшін «Түнгілеу көзілдігі арқылы: Даймонд Дженнесстің естеліктері» кітабының 2-қосымшасына (авторлары – Даймонд Дженнес және Стюарт Е. Дженнес, Канаданың өркениет мұражайы, Меркурий сериясы, 2008 жыл) жүгініңіз. Доктор де Лагунаның «Американдық антрополог» журналындағы Дженнесстің некрологы 109 жарияланымды тізімдейді, ал Калгари университетінің «Арктика» журналындағы (23-том, 2-сан, 71-бет) Коллинз, Генри Б. және Тейлор, Уильям Э. Ж. авторлығындағы Дженнесстің некрологы 98 жарияланымды көрсетеді.

Өмірбаяндары

Нэнси Суэйзи 1960 жылы жарық көрген «Адам аулаушылар» еңбегінде Дженнестің өмірі туралы қысқаша, көпке танымал әңгіме жариялады. Канада өркениет мұражайы 2008 жылы «Тарқыраған көздер арқылы: Даймонд Дженнестің естеліктері» кітабын шығарды. Оқиғаның басы-қасы Даймондтың өзінен айтылады, ал оның ұлы Стюарт Дженнесс қосымша бөлімдермен толықтырған. Бұл өмірбаян Даймондтың кәсіби және жеке өмірін қамтиды. Барнетт Ричлинг 1989 жылдан бері Дженнестің өмірінің түрлі жақтарына арналған бірнеше мақала жариялады, сондай-ақ Дженнестің кәсіби өміріне арналған толық ғылыми өмірбаян жариялады: «In Twilight and in Dawn: A Biography of Diamond Jenness» кітабы 2012 жылы McGill Queen's University Press баспасынан шықты.