Кіріспе

Бірінші рет 1901 жылы тағайындалған Нобель сыйлығы 2022 жылға дейін барлығы 989 адамға (930 ер адам және 59 әйел адам) және 30 ұйымға берілді. Марапатталушылардың 12-сі – үндістер, олардың 5-і – үндістандық азаматтар, ал 7-і – үнді тегі немесе тұрғын жері бар адамдар. Рабиндранат Тагор 1913 жылы марапатталған алғашқы үндістандық азамат және алғашқы азиялық болды. Марапатталушылар тізімінде тек Тереза Ана ғана әйел адам ретінде бар. Үндістан ақыны, философы, ұлтшылы және интегралдық йоганы дамытушы Шри Ауробиндо 1943 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына, ал 1950 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығына сәтті ұсынылмады. 1999 жылдың 1 желтоқсанында Норвегия Нобель комитеті Махатма Гандидің 1937 жылдан 1939 жылға дейін, 1947 жылы және 1948 жылдың қаңтарында қанымен өлтірілгенге дейін бес рет Бейбітшілік сыйлығына сәтті ұсынылмағанын растады. 2006 жылы Норвегия Нобель комитетінің хатшысы Гир Лундестад мұны «біздің 106 жылдық тарихымыздағы ең үлкен жіберілген мүмкіндік» деп атады.

Лауреаттар

Нобель сыйлығының екі лауреаты (Тагор мен Раман) сыйлық алған кезде Британдық Үндістанның азаматтары болған. Нобель сыйлығының үш иегері (Тереза, Сен және Сатьяртхи) – Үндістанның азаматтары, ал төртеуі (Хорана, Чандрасекар, Рамакришнан және Банерджи) туғаннан Үндістанның азаматтары, бірақ кейіннен Үндістан азаматтығын жоғалтқан. Бір (Найпаул) – Тринидад және Тобагода туған, Үндістандық тегі бар британдық Нобель сыйлығының лауреаты.

Жыл Сурет Лауреат Туған Өлген Саласы Цитата

**Британдық Үндістан азаматтары**

1913 Рабиндранат Тагор (Хулна ауданы, Бенгал, қазіргі Бангладеш) 7 мамыр 1861 Колката, Бенгал, қазіргі Батыс Бенгал 7 тамыз 1941 Колката, Бенгал, қазіргі Батыс Бенгал Әдебиет "Өзінің терең сезімтал, жаңаша және әдемі өлеңдері үшін, ол өзінің ағылшын тіліндегі сөздерімен білдірілген поэтикалық ой-пікірін батыстың әдебиетінің бір бөлігіне айналдырды."

1930 Чандрашехара Венката Раман (Танджавур ауданы, Мадрас, қазіргі Тамил Наду) 7 қараша 1888 Тиручирапалли, Мадрас, қазіргі Тамил Наду 21 қараша 1970 Бангалор, Карнатака Физика "Жарық шашырауы бойынша жұмысы үшін және оның есімімен аталған әсерді ашқаны үшін."

**Үндістан азаматтары**

1979 Тереза Боjaxиу, M. C. (Осман, қазіргі Солтүстік Македония) 26 тамыз 1910 Скопье, Осман, қазіргі Солтүстік Македония 5 қыркүйек 1997 Калькутта, Батыс Бенгал Бейбітшілік "Адамзаттың зардап шеккендеріне көмек көрсетудегі еңбегі үшін."

1998 Амартия Сен (Дака ауданы, Бенгал, қазіргі Бангладеш) 3 қараша 1933 Сантиникетан, Болпур, Бенгал, қазіргі Батыс Бенгал Экономика "Әл-ауқат экономикасына қосқан үлесі үшін."

2014 Кайлаш Сатьяртхи (Видиша ауданы, Мадхья-Прадеш) 11 қаңтар 1954 Видиша, Мадхья-Прадеш Бейбітшілік "Балалар мен жастарды қанаудан қорғау және барлық балалардың білім алу құқығы үшін күресі үшін." (Пакистандық белсенді Малала Юсуфзаймен бірге марапатталды)

**Диаспора**

1968 Хар Гобинд Хорана (Мультан ауданы, Пәнджаб, қазіргі Пәкістанның Пәнджабы) 9 қаңтар 1922 Райпур, Пәнджаб, қазіргі Пәкістанның Пәнджабы 9 қараша 2011 Конкорд, Массачусетс, АҚШ Физиология және медицина "Генетикалық кодты түсіндіруі және оның протеин синтезіндегі рөлі үшін." (Америкалық биохимиктер Маршалл В. Ниренберг және Роберт В. Холлимен бірге марапатталды)

1983 Субрахманян Чандрасекар (Танджавур ауданы, Мадрас, қазіргі Тамил Наду) 19 қазан 1910 Лахор, Пәнджаб, қазіргі Пәкістанның Пәнджабы 21 тамыз 1995 Чикаго, Иллинойс, АҚШ Физика "Жұлдыздардың құрылымы мен эволюциясына маңызды физикалық процестерді теориялық зерттеуі үшін." (Америкалық астрофизик Уильям Альфред Фаулермен бірге марапатталды)

2001 Видиадхар Сурайпрасад Найпаул (Горахпур ауданы, Біріккен провинция, қазіргі Уттар-Прадеш) 17 тамыз 1932 Чагуанас, Тринидад және Тобаго 11 тамыз 2018 Лондон, Ұлыбритания Әдебиет

2009 Венкатраман "Венки" Рамакришнан (Куддалор ауданы, Тамил Наду) 1 сәуір 1952 Чидамбарам, Тамил Наду Химия "Рибосоманың құрылымы мен қызметін зерттеуі үшін." (Америкалық биохимик Томас А. Стайц және израильдік кристаллограф Ада Йонатпен бірге марапатталды)

2019 Абхиджит Банерджи (Хугли ауданы, Батыс Бенгалия) 21 ақпан 1961 Мумбай, Махараштра Экономика "Жаһандық кедейлікті жеңілдетуге қатысты экспериментальдық тәсілдері үшін." (Жұбайы Эстер Дюфло және американдық экономист Майкл Кремермен бірге марапатталды)

**Эмигранттар**

1902 Рональд Росс 13 мамыр 1857 Алмора, Уттаракханд 16 қыркүйек 1932 Лондон, Ұлыбритания Физиология және медицина "Малярия туралы жұмысы үшін, ол ағзаға қалай кіретінін көрсетті және осылайша осы ауруды және онымен күрес әдістерін табысты зерттеудің негізін қалады."

1907 Жозеф Рудиард Киплинг 30 желтоқсан 1865 Малабар-Хилл, Оңтүстік Мумбаи, Махараштра 18 қаңтар 1936 Лондон, Ұлыбритания Әдебиет "Бұл әлемге әйгілі автордың шығармашылығын сипаттайтын байқау қабілеті, қиялдағы түпнұсқалық, идеялардың күші және баяндаушылық таланты үшін."

Таңдалғандар

Сурет Лауреат Туған өлген жылдары Номинация Номинатор(лер) БейбітшілікНиколас Рерих19 қазан 1874 Санкт-Петербург, Ресей13 желтоқсан 1947 Наггар, Химачал-Прадеш, Үндістан1929"Соғыс кезінде өнер мен сәулетті сақтауға арналған қызметі үшін."Джордж Чклавер (1897–1970)1933Михаил фон Таубе (1869–1961)1935Генри Пратт Фэйрчайлд (1880–1956)Соль Блум (1870–1949)Энни Вуд Бесант1 қазан 1847 Клэфэм, Англия, Ұлыбритания20 қыркүйек 1933 Адьяр, Ченнаи, Тамил Наду, Үндістан1931"Үндістанда білім беру және гуманитарлық жұмыстарға белсенді қатысқаны, Үндістанның үй басқару лигасының құрылуы және Үндістан мәселесін шешуге жасаған тырыстары үшін, осылайша Шығыс пен Батысты біріктіру арқылы әлемдік бейбітшілікті қамтамасыз етуға үлес қосқаны үшін."Питер Фриман (1888–1956)Раджа Махендра Пратап1 желтоқсан 1886 Мурсан, Уттар-Прадеш, Үндістан29 сәуір 1979 Мадрас, Тамил Наду, Үндістан1932"Әлемді аралап, Ауғанстан мен Үндістанның жағдайы туралы хабардарлық туғызғаны үшін."Нилс Август Нильсон (1860–1940)Мохандас Карамчанд Ганди2 қазан 1869 Порбандр, Гуджарат30 қаңтар 1948 Нью-Дели, Дели1937, 1938, 1939, 1947, 1948ФизикаЧандрашехра Венката Раман7 қараша 1888 Тиручирапалли, Тамил Наду21 қараша 1970 Бангалор, Карнатака1929, 1930"Жарық шашырауы саласындағы жұмысы және Раман эффекті деп аталатын өзгертілген шашырауды ашқаны үшін."Мегхнад Саха6 қазан 1893 Дака, Бангладеш16 ақпан 1956 Нью-Дели1930, 1937, 1939, 1940, 1951, 1955"Жұлдыздардағы химиялық және физикалық жағдайларды сипаттауға арналған Саха иондану теңдеуін жасағаны үшін."Артур Эдвин Кеннелли*17 желтоқсан 1861 Колаба, Мумбаи, Махараштра18 маусым 1939 Бостон, Массачусетс, АҚШ1935"Электрлік берілістің теориясына және халықаралық электрлік стандарттарды әзірлеуге қосқан үлесі үшін."Хоми Джехангир Бхаба30 қазан 1909 Мумбаи, Махараштра24 қаңтар 1966 Монблан, Альп, Франция1951, 1953, 1954, 1955, 1956"Кванттық электродинамикадағы ғарыштық сәулеленудің каскадтық процесін және Бхаба шашырауын ашқаны үшін."Жак Хадмаард (1865–1963)Сатьендра Натх Боз1 қаңтар 1894 Колката, Батыс Бенгал4 ақпан 1974 Колката, Батыс Бенгал1956, 1959, 1962, 1968, 1969"Боз статистикасының негізін және кванттық механикадағы Боз конденсаты теориясын жасағаны үшін."Роберт Ханбери Браун*31 тамыз 1916 Аруванкаду, Тамил Наду16 қаңтар 2002 Андовер, Гэмпшир, Ұлыбритания1965, 1966"Интенсивті интерферометрлерді жасауға әкелетін Ханбери Браун және Твисс эффектісін ашқаны үшін."Ричард Куинн Твисс*24 тамыз 1920 Шимла, Химачал Прадеш20 мамыр 2005 Сидней, АвстралияХимияРоджер Джон Уильямс*14 тамыз 1893 Оути, Тамил Наду20 ақпан 1988 Остин, Техас, АҚШ1960"Витаминдер бойынша жұмысы үшін, әсіресе В6 витаминін, липо қышқылын және авидинді табу және оқшаулау үшін."Гопаласамудрам Нараян Рамачандран8 қазан 1922 Ернакулам, Керала7 сәуір 2001 Ченнаи, Тамил Наду1964"Пептид құрылымын түсіну үшін Рамачандран сюжетін жасағаны үшін."Чандрашехра Венката Раман (1888–1970)Тирувенгадам Раджендрам Сешадри3 ақпан 1900 Кулиталаи, Тамил Наду27 қыркүйек 1975 Нью-Дели1966, 1968"Оксиген гетероциклді қосылыстары бойынша зерттеулері үшін."ӘдебиетДжозеф Рудярд Киплинг*30 желтоқсан 1865 Малабар Хилл, Мумбаи, Махараштра18 қаңтар 1936 Лондон, Ұлыбритания1903, 1904, 1905, 1907Рабиндранат Тагор7 мамыр 1861 Колката, Батыс Бенгал7 тамыз 1941 Колката, Батыс Бенгал1913Томас Стердж Мур (1870–1944)Рабиндранат Датта1 қазан 1883 Колката, Батыс Бенгал6 шілде 1917 Колката, Батыс Бенгал1916Сарвепалли Радхакришнан5 қыркүйек 1888 Тируттани, Тамил Наду17 сәуір 1975 Ченнаи, Тамил Наду1933, 1934, 1935, 1936, 1937, 1952, 1956, 1957, 1958, 1960, 1961, 1962, 1963Джеймс Казинс*22 шілде 1873 Белфаст, Солтүстік Ирландия20 ақпан 1956 Маданапалле, Андхра-Прадеш1935Рабиндранат Тагор (1861–1941)Хари Мохан Банерджи1936Девадатта Рамакришна Бхандаркар (1875–1950)Бенсадар Маджумдар1937, 1939Мохаммад Хосаин Хан(вероятно Мохаммад Хабиб (1895–1971))1938Пер Халльстрём (1866–1960)Санджиб Чаудхури1938, 1939Шри Ауробиндо Гхош15 тамыз 1872 Колката, Батыс Бенгал5 желтоқсан 1950 Пондичерри, Пудучерридің одақтық аумағы1943Фрэнсис Янгхазбенд (1863–1942)Сачидананда Раутрай13 мамыр 1916 Гуруджанг, Одиша21 тамыз 2004 Катак, Одиша1959Радхакамал Мукерджи (1889–1968)Лоуренс Дюрелл*27 ақпан 1912 Джаландхар, Пенджаб7 қараша 1990 Сомьер, Гар, Франция1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1969, 1971Гопал Сингх29 қараша 1917 Панажи, Гоа8 тамыз 1990 Панажи, Гоа1965Тарасанкар Бандхопадхай27 шілде 1898 Лабхпур, Батыс Бенгал14 қыркүйек 1971 Колката, Батыс Бенгал1971Кришна Крипалани (1907–1992)Индира Деви Дханраджгир17 тамыз 1930 Хайдарабад, Телангана, Үндістан1973Кришна Сринавас(1913–2007)Пратап Нараян Тандон1973Бридж Бехари Найяк (?)