Кіріспе
Адамдарға, басқа тірі организмдерге, мүлікке немесе қоршаған ортаға зиян келтіретін қатты, сұйық немесе газ тәрізді заттар.
Қауіпті жүктер (ҚЖ) – тасымалдау кезінде денсаулыққа, қауіпсіздікке, мүлікке немесе қоршаған ортаға тәуекел тудыратын заттар. Тасымалдау кезінде болмаған кезде де қауіптілігі бар кейбір қауіпті жүктер қауіпті материалдар деп аталады (буынға бөліп қысқарту HAZMAT немесе hazmat). Қауіпті жүктерге мысал – қауіпті қалдықтар, яғни халық денсаулығына немесе қоршаған ортаға маңызды немесе потенциалды қауіп төндіретін қалдықтар. Қауіпті материалдар көбінесе химиялық регламенттерге бағынады. Hazmat бригадалары – радиоактивті, жанғыш, жарылғыш, коррозиялық, тотықтырғыш, тыныс алуды қиындататын, биологиялық қауіпті, уытты, зиянды, патогенді немесе аллергенді материалдарды қоса, қауіпті жүктерді өңдеуге арнайы даярланған персонал. Сондай-ақ, қысылған газдар мен сұйықтықтар немесе ыстық материалдар сияқты физикалық жағдайлар да кіреді, оның ішінде мұндай материалдарды немесе химиялық заттарды қамтитын барлық тауарлар, немесе оларды нақты жағдайларда қауіпті ететін басқа да қасиеттері болуы мүмкін. Қауіпті жүктер көбінесе заттың (NFPA 704 қараңыз), оның контейнерінің немесе оны сақтайтын ғимараттың алмаз тәрізді белгілерімен көрсетіледі. Әр алмастың түсі оның қауіптілігін көрсетеді, мысалы, жанғыш – қызыл түспен, себебі от пен жылу көбінесе қызыл түсті, ал жарылғыш – қызғылт түспен, себебі қызыл (жанғыш) сарымен (тотықтырғыш агент) араластырылғанда қызғылт түс пайда болады. Жанбайтын және уытсыз газ – жасыл түспен көрсетіледі, себебі Францияда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін барлық қысылған ауа ыдыстары осы түсті болды, ал қауіпті материалдарды анықтаудың алмаз жүйесі Францияда пайда болды.
Жалпы ережелері
Ең көп қолданылатын реттеу жүйесі – қауіпті жүктерді тасымалдау саласындағы жүйе. Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесі қауіпті жүктерді тасымалдау жөніндегі БҰҰ ұсыныстарын жариялайды, олар көптеген аймақтық, ұлттық және халықаралық реттеу жүйелерінің негізін құрайды. Мысалы, Халықаралық азаматтық авиация ұйымы әуе тасымалымен қауіпті материалдарды тасымалдау ережелерін жасады, бұл ережелер БҰҰ үлгісіне негізделген, бірақ әуе тасымалының ерекшеліктерін ескере отырып бейімделген. Халықаралық әуе тасымалы қауымдастығы (IATA) жеке әуе компанияларының және үкіметтік талаптарын біріктіре отырып, кеңінен қолданылатын IATA қауіпті жүктер ережелерін (DGR) жасады. Сол сияқты, Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) қауіпті жүктерді теңіз арқылы тасымалдау үшін Халықаралық теңіз қауіпті жүктер кодексін ("IMDG кодексі", Теңіздегі адам өмірінің қауіпсіздігі жөніндегі халықаралық конвенцияның бір бөлігі) әзірледі. IMO мүше елдері теңізге қауіпті жүктер төгілген жағдайда өтемақы төлеу мақсатында HNS конвенциясын да жасады. Халықаралық теміржол тасымалы жөніндегі үкіметаралық ұйым қауіпті жүктерді халықаралық теміржол арқылы тасымалдау ережелерін ("RID", Халықаралық теміржол тасымалы жөніндегі конвенцияның бір бөлігі) әзірледі. Көптеген елдер өздерінің қауіпті жүктерді тасымалдау ережелерін БҰҰ үлгісімен үйлестіруге тырысты, оның ұйымдастырылуымен қатар нақты талаптарында да. Химиялық заттарды жіктеу және таңбалау жөніндегі жаһандық үйлесімді жүйе (GHS) – әртүрлі елдерде қолданылатын түрлі жіктеу және таңбалау стандарттарын алмастыруға бағытталған, халықаралық деңгейде келісілген жүйе. GHS жаһандық деңгейде жіктеу және таңбалау үшін біркелкі критерийлерді пайдаланады.
Жіктеу және таңбалаудың жиынтық кестелері
Қауіпті заттар қауіптілікті тудыратын нақты химиялық қасиеттеріне сәйкес тоғыз классқа (бірнеше кіші топтардан басқа) бөлінеді. Назар аударыңыз: Осы мақаладағы қауіпті заттардың қауіпсіздік белгілерін көрсететін графикалық және мәтіндік материалдар Біріккен Ұлттар Ұйымының қауіпті заттарды анықтау жүйесіне негізделген. Барлық елдер өздерінің ұлттық регламенттерінде дәл сол графикалық белгілерді (марка, плакат немесе мәтіндік ақпарат) пайдаланбайды. Кейбіреулері графикалық белгілерді қолданады, бірақ оларда ағылшын тілінде жазбалар болмайды немесе ұқсас жазбалар ұлттық тілдерінде болады. Қызығушылық танытқан елдің қауіпті жүктерді тасымалдау ережелеріне жүгініңіз. Мысалы, TDG бюллетеніне қараңыз: Канаданың қауіпті жүктерді тасымалдау ережелеріне негізделген қауіпті жүктердің қауіпсіздік белгілері. Жоғарыда айтылғандар осы мақалада талқыланған қауіпті заттардың барлық кластарына бірдей қатысты.
Қолдану
Қауіпті материалдармен байланысты қауіптерді азайту үшін оларды тасымалдау, пайдалану, сақтау және жою кезінде қауіпсіздік шараларын қолдану қажет болуы мүмкін. Көптеген елдер қауіпті материалдарды заңмен реттейді, сондай-ақ олар бірнеше халықаралық келісімдерге де жатады. Дегенмен, әртүрлі елдер бір өнім үшін әртүрлі сынып белгілерін қолдануы мүмкін. Мысалы, Австралияда сусыз аммиак UN 1005 2.3 (улы газ) классына, 8 (коррозиялық) қосалқы қауіптілікпен жатса, АҚШ-та ол тек 2.2 (жанғыш емес газ) классында жіктеледі. Қауіпті заттармен жұмыс істейтін адамдар көбінесе жеке қорғаныш құралдарын киеді, ал ірі қалалық өрт сөндіру бөлімдерінде апаттар мен төгілулермен күресу үшін арнайы даярланған жедел әрекет тобы болады. Жұмысының нәтижесінде қауіпті заттармен байланысуы мүмкін адамдар олардың кәсіби шектің артық емеуі үшін, денсаулық сақтауға немесе бақылауға алынуы мүмкін. Қауіпті материалдарды пайдалану және өңдеуге қатысты заңдар мен ережелер материалдың түріне және жағдайына байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, бір талаптар жұмыс орнында қолданылуы мүмкін, ал басқа талаптар төгілуге жауап беру, тұтынушыларға сату немесе тасымалдау үшін қолданылуы мүмкін. Көптеген елдер қауіпті материалдарды реттеудің кейбір аспектілерін заңмен реттейді.
Тасымалдау құжаттары
Көлік ережелерінің бірі – төтенше жағдайларда көмек ретінде, мұндай жағдайда қалай әрекет ету керектігі туралы жазбаша нұсқаулар жүргізушінің кабинасында болуы және оған оңай қол жетімді болуы керек. Қауіпті жүктерді тасымалдау үшін жөнелтуші дайындаған қауіпті жүктерді тасымалдау құжаты қажет. Әдетте қажетті ақпаратқа жөнелтушінің аты-жөні мен мекенжайы; алушының аты-жөні мен мекенжайы; қауіпті жүктердің әрқайсысының сипаттамасы, олардың саны, классы және қаптамасы; сондай-ақ, төтенше жағдайларда байланыс ақпараты кіреді. Көбінесе қолданылатын форматтарға әуе тасымалы үшін Халықаралық әуе көлігі қауымдастығы (IATA) ұсынған нысан және теңіз арқылы тасымалдау үшін Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) ұсынған нысан жатады.
Оқыту
Қызметкерлер сұраған кезде қауіпті жүктер бойынша оқу курсын аяқтағандығын куәландыратын лицензия немесе рұқсат картасын көрсету қажет.
Жалпы мақсаттар
Халықаралық қауымдастық қауіпті қалдықтар мен химиялық заттарды жауапты басқаруды тұрақты дамудың маңызды бөлігі ретінде анықтады. Тұрақты даму мақсаты 3-тің 3.9-тармағы қауіпті химиялық заттарға қатысты мынадай мақсатты қояды: "2030 жылға қарай қауіпті химиялық заттардан, сондай-ақ ауа, су және топырақ ластануынан туындаған өлім-жітім мен аурулар санын едәуір азайту". Бұдан әрі, Тұрақты даму мақсаты 6-ның 6.3-тармағы да қауіпті материалдарды атап көрсетеді: "2030 жылға қарай ластануды азайту, қоқыс төгуді жою және қауіпті химиялық заттар мен материалдарды барынша азайту арқылы су сапасын жақсарту [ ]."
Австралия
Австралияның қауіпті жүктерді тасымалдау кодексі БҰҰ-ның қауіпті жүктерді тасымалдау жөніндегі ұсынымдарына сәйкес, қауіпті жүктерді импорттау және экспорттаудың халықаралық стандарттарымен үйлеседі. Австралия қауіпті заттарды тасымалдайтын көлік құралдарының алдыңғы, артқы және бүйір жақтарында аздап өзгешеленетін белгілермен стандартты халықаралық БҰҰ нөмірлерін пайдаланады. Елде Төтенше жағдайлар кезінде жедел жәрдем қызметкерлеріне ақпарат беру мақсатында Ұлыбританияда қолданылатын "Hazchem" кодтау жүйесі де қолданылады.
Канада
Қауіпті жүктерді (қауіпті материалдарды) Канадада автомобиль жолдарымен тасымалдау көбінесе провинциялық құзыреттің саласы болып табылады. Федералды үкімет әуе, теңіз және теміржол көлігінің көп бөлігіне бақылайды. Федералды үкімет орталықтан әрекет ете отырып, қауіпті жүктерді тасымалдау туралы федералды заң мен ережелерді жасады, оларды провинциялар провинциялық қауіпті жүктерді тасымалдау заңнамасы арқылы толығымен немесе жартылай қабылдады. Осының нәтижесінде, барлық провинциялар өздерінің провинцияларында стандарт ретінде федералды ережелерді пайдаланады; провинциялық заңнамаға байланысты шағын ауытқулар болуы мүмкін. Федералды ережелерді жасауды Канаданың Көлік министрлігі үйлестірді. Қауіптілік жіктемелері БҰҰ үлгісіне сүйенеді. Федералдық мекемелерден басқа, еңбек стандарттары көбінесе жеке провинциялар мен территориялардың құзыретіне жатады. Дегенмен, жұмыс орнындағы қауіпті материалдар туралы ақпарат Health Canada’s Workplace Hazardous Materials Information System (WHMIS) жүйесі арқылы бүкіл ел бойынша біркелкілендірілген.
Еуропа
Еуропалық Одақ қауіпті заттардың таралуын болдырмау және оларды пайдалануды шектеу үшін көптеген директивалар мен регламенттерді қабылдады, олардың ішінде ең маңыздылары – Қауіпті заттарды шектеу туралы директива (RoHS) және REACH регламенті. Бұдан бөлек, қауіпті материалдарды автомобиль, теміржол, өзен және ішкі су жолдары арқылы тасымалдауды БҰҰ-ның үлгілік ережелеріне сәйкес реттейтін ADR, ADN және RID сияқты ұзақ жылдардан бері қолданылып келе жатқан еуропалық шарттар бар. Еуропалық заңнама қауіпті жүктерге қатысты заң мен қауіпті материалдарға қатысты заң арасында нақты айырма жасайды. Біріншісі, ең алдымен, осы жүктердің тасымалына және тасымалдаумен байланысты болған жағдайда уақытша сақталуына қатысты. Екіншісі қауіпті материалдарды сақтау (қоймалауды қоса алғанда) және пайдалану талаптарын сипаттайды. Бұл айырмашылық маңызды, себебі Еуропалық заңнаманың әртүрлі директивалары мен бұйрықтары қолданылады.
Ұлыбритания
Ұлыбритания (сондай-ақ Австралия, Малайзия және Жаңа Зеландия) апат кезінде шұғыл қызметтердің қалай әрекет етуі керектігі туралы ақпаратты ұсынатын Hazchem ескерту тақтасы жүйесін пайдаланады. Қауіпті тауарлардың төтенше жағдайларға қатысты әрекет кодтарының тізімі (EAC) қауіпті тауарларды тізімдейді; ол екі жылда бір рет қайта қаралады және барлық шұғыл қызметтер, жергілікті басқару органдары және қауіпті тауарларға байланысты төтенше жағдайларды жоспарлау және алдын алуды қамтамасыз ететін тұлғалар үшін маңызды құжат болып табылады. 2015 жылғы ең соңғы нұсқасы Ұлттық химиялық төтенше жағдайлар орталығының (NCEC) веб-сайтында қолжетімді. Денсаулық және қауіпсіздік жөніндегі басқарушы органнан кеңес алуға болады.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияның Құрлық көлігі ережесі: Қауіпті жүктер 2005 және 2010 жылғы Қауіпті жүктерге енгізілген өзгерістер Жаңа Зеландияда қауіпті және зиянды жүктерді тасымалдау қағидаларын сипаттайды. Бұл жүйе Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпті жүктерді тасымалдау жөніндегі ұсынымдарын негізге алады және төтенше жағдайлар қызметтеріне ақпарат беру үшін қаптамаларға және тасымалдау көлігінің сыртына Hazchem кодтары мен БҰҰ нөмірлері бар белгілер орналастырылады. Қауіпті жүктерді коммерциялық мақсатта тасымалдайтын немесе ереженің шектеулерінен артық көлемде тасымалдайтын жүргізушілер жүргізуші куәлігіне D (қауіпті жүктер) деген қосымша жазу енгізуі керек. Ереженің шектеулеріндегі жүк мөлшерін тасымалдайтын және демалыс немесе тұрмыстық қажеттер үшін тасымалдау жүзеге асыратын жүргізушілерге қосымша куәлік талап етілмейді.
Тасымалданатын материалдардың қауіптілік сыныптары
БҰҰ үлгісіне сәйкес, DOT реттелетін қауіпті материалдарды тоғыз сыныпқа бөледі, олардың кейбіреулері тағы да бөлінеді. Қосымша, тасымалданатын қауіпті материалдар тиегінің сыртында белгілер орнатылуы керек, сондай-ақ оларға арналған қаптама мен таңбалардың талаптары сақталуы тиіс. Кейбір материалдарға міндетті түрде белгі орнатылуы керек, ал басқаларына белгілі жағдайларда ғана орнатылуы мүмкін. Тасымалданатын тауарлардың тіркемелері көбінесе төрт таңбалы БҰҰ нөмірімен белгіленеді. Бұл нөмір, қауіпті материалдар туралы ақпараттың стандартталған тізілімдерімен бірге, алғашқы көмек көрсетушілерге (өрт сөндірушілерге, полиция қызметкерлеріне және жедел жәрдем қызметкерлеріне) сілтеме ретінде қолданылады, олар авариялық жағдайларда әрекет ету жөніндегі нұсқаулықтан материал туралы толық ақпарат ала алады.
Тұрақты құрал-жабдықтар
Тұрақты нысандардағы қауіпті материалдарды өңдеу және таңбалау үшін әртүрлі стандарттар қолданылады, оның ішінде NFPA 704 алмаз тәрізді белгілеулер (жергілікті мемлекеттік органдар көбінесе қабылдайтын келісім стандарты), қызметкерлерге химиялық қауіпсіздік туралы ақпарат беруді талап ететін OSHA ережелері, және халыққа түсінікті таңбалауды талап ететін CPSC талаптары, сондай-ақ қауіпті материалдармен жұмыс іскерде қауіпті материалдардан қорғайтын киім кию.