Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотландтық Австралия зерттеушісі (1822–1879)
Scottish explorer of Australia (1822–1879)
Фрэнсис Уильям Каделл (9 ақпан 1822 – 1879) – Австралияны зерттеген еуропалық саяхатшы, Мюррей өзенін бу кемелерімен жүруге ашқаны және құл саудасымен айналысқаны үшін танымал.
Francis William Cadell (9 February 1822 – 1879) was a European explorer of Australia, most remembered for opening the Murray River up for transport by steamship and for his activities as a slave trader.
Ерте өмір
Каделл Шотландияның Хаддингтоншир округіндегі Кокензи қаласында дүниеге келді. Ол Шотландияның танымал отбасынан шыққан кен иесі және кеме жасаушы Хью Фрэнсис Каделлдің екінші ұлы еді. 1849 жылдың қаңтарында ол «Royal Sovereign» шхунасының капитаны ретінде Австралияға алғаш келді, Аделаида, Циркуляр-Хед және Сидней қалаларын аралап, маусым айында Сингапурға балластпен жүзіп кетті.
Cadell was born in Cockenzie, Haddingtonshire, Scotland, the second son of Hew Francis Cadell (ca.1791 – 27 April 1873), mine owner and shipbuilder of a notable Scottish family. He first arrived in Australia in January 1849 as captain of the schooner Royal Sovereign, visiting Adelaide, Circular Head and Sydney, sailing in ballast for Singapore in June.
Мюррей өзенінде буға айналған
1850 жылы Оңтүстік Австралия үкіметі Мюррей өзенінде Гуолвадан Дарлинг өзенінің тоғысына дейін сәтті жүзуге қабілетті алғашқы екі темірлі бу кемесінің иелеріне 4000 фунт стерлинг сомасындағы бонус ұсынды, оны тең бөлісуге болады. 1852 жылы Каделл Австралияға оралғанда, ол «Шеба патшайымы» клиперінің капитаны ретінде Порт-Аделаидаға келді. Мюррей өзенінде кеме қатынасын жүзеге асырғаны үшін үкіметтік бонус талап етілмеді, сондықтан Каделл Аделаидада қалды және әкесінің агенті Уильям Янгхусбандпен бірлесіп, қолайлы бу кемесінің жобасын жасады. Бірнеше кешігулерден кейін, 16 тамыз 1853 жылы оның «Леди Огуста» (Сэр Генри Янгтың әйелінің құрметіне аталған) бу кемесі, капитаны Дэвидсон басқаруымен, Мюррейдің аузындағы кедергілерден сәтті өтті және 25 тамызда Гуолвадан, Оңтүстік Австралиядан Каделл басқаруымен Мюррейге жол тартты. Жолаушылардың арасында губернатор Сэр Генри Янг және леди Янг болды, олардың құрметіне кеме аталды. Бірнеше айдан кейін Мюррейдің Альбериге (Жаңа Оңтүстік Уэльс) дейін, ал Муррумбиджи өзенінің Гундагайға дейін жүзуге болатыны анықталды. Каделл көп мөлшерде жүн тасыды және Риверина шаруаларымен кең сауда күтілді. Жаңа қоныс аударушылар Каделлге алтын және күміс шамданы сыйға тартты, онда «1853 жылы Мюррей өзенінде бу кемесімен жүзу және сауданы алғаш рет ашқаны үшін» деп жазылған. Каделлге сондай-ақ Заң шығару кеңесі жасаған алтын медаль табыс етілді, ол Уильям Янгхусбанд, Джордж Янг және басқалармен бірге 1854 жылы корольдік бекітілім алған Мюррей өзенінің бу кемелерімен жүзу компаниясын құрды. Каделлдің Мюррейдегі ішкі су жолдарының пионері болғанына қатысты талас бар. Ж.Г. және Уильям Рэнделл 1853 жылдың наурызында Мюррейде сауда жасаған ертерек бу кемесін салған, ал Каделлдің «Леди Огуста» кемесіндегі алғашқы сапары кезінде Рэнделлдің «Мэри Энн» кемесі өзен бойымен одан да жоғары және жылдам жылжыды. Мюррей өзенінің суларында алғаш жүзген екі бу кеме де үкімет ұсынған бонусқа үміткер бола алмады. А.Т. Сондерс Каделлді «көп мақтансақ» деп сынап, ұзақ жылдар бойы оны сынап келді.
In 1850 the South Australian government had offered a bonus of £4,000 to be equally divided between the owners of the first two iron steamers that should successfully navigate the Murray from Goolwa to the junction of the Darling River. When Cadell returned to Australia in 1852, he arrived at Port Adelaide in command of the clipper Queen of Sheba. The government's bonus for the navigation of the Murray River had not been claimed and Cadell stayed in Adelaide, formulating a design for a suitable steamboat in partnership with his father's agent, William Younghusband. After several delays, on 16 August 1853 his steamer Lady Augusta (named for the wife of Sir Henry Young), commanded by Captain Davidson, successfully passed through the breakers at the mouth of the Murray, and on 25 August left Goolwa, South Australia on a voyage up the Murray with Cadell in command. Among the passengers were the governor, Sir Henry Young and Lady Young, after whom the steamer was named. A few months later it was ascertained that the Murray was navigable as far as Albury, New South Wales and the Murrumbidgee River navigable to Gundagai. Cadell had carried a considerable quantity of wool and much trade was expected with the Riverina squatters. A gold and silver candelabrum was presented by the settlers to Cadell, with an inscription that it had been presented to him "in commemoration of his first having opened the steam navigation and commerce of the River Murray 1853". Cadell was also presented with a gold medal struck by the Legislative Council, and he joined with William Younghusband, George Young and others in forming the River Murray Steam Navigation Company, whose charter received royal assent in 1854. Cadell's claim on being the pioneer of inland navigation on the Murray is contested. J. G. and William Randell had constructed an earlier steamer which had traded on the Murray as early as March 1853, and at the time of the Cadell's first voyage upstream on Lady Augusta, Randell's Mary Ann had progressed further up the river and at a greater speed. Neither of the first two paddle steamers to grace the waters of the Murray River were eligible for the bonus offered by the government. A. T. Saunders was a perennial critic, calling Cadell an "overrated braggart".
Виктория Корольдік қоғамының зерттеу комитеті
1860 жылы Каделл шығыс Гиппсленд аймағында зерттеу жұмыстарын жүргізіп, Мельбурн, Сноуи өзені және Гиппленд көлдері арасындағы кеме қатынасын ұйымдастыруға Виктория үкіметінен демеушілік алуға тырысты.
During 1860 Cadell did exploring work in eastern Gippsland, and attempted to get the Government of Victoria to sponsor the establishment of a steamer service between Melbourne, the Snowy River and the Gippsland Lakes.
Жаңа Зеландияға көшіру
1865 жылы Каделл Жаңа Зеландияда, Жаңа Зеландия үкіметінің Вайкато бу көлік қызметінде комендант ретінде жұмыс істеді, бұл қызмет Жаңа Зеландия соғыстары кезінде қолдау көрсету үшін құрылған. 1865 жылғы наурыз айында Каделл капитан Ганнибал Маркстың бүліктеріне қатысты. Каделл Sandfly кемесінің бірінші серігіне капитансыз теңізге шығуға бұйрық берді. Маркс қайықпен кемені жеткен кезде, серікті Каделлдің бұйрығымен әрекет еткені үшін тұтқындады. Содан кейін Каделл Марксқа серікті қызметіне қайтаруды және тағы бір экипаж мүшесін жұмыстан босатуды бұйырды. Маркс бас тартты, ал экипаж Маркс жағына қосылды.
In 1865 Cadell was in New Zealand employed by the New Zealand government as commandant in the Waikato Steam Transport Service, a support group during the New Zealand Wars. In March 1865 Cadell was involved in the mutiny of Captain Hannibal Marks, on Cadell ordered the first mate of Sandfly to get underway without its captain. When Marks caught the ship in a row boat, he placed the mate under arrest for taking orders from Cadell. Cadell then ordered Marks to reinstate the mate, and fire another crew member. Marks refused and the crew sided with Marks.
1867 жылы Солтүстік Австралияға экспедиция
1867 жылдың ақпан айында Финнистің Ескейп-Клифс үстіндегі қонысы сәтсіз аяқталып, Оңтүстік Австралия үкіметі Каделлді Солтүстік территорияға "жерді тексеруге қолайлы орынды анықтауға" жіберді. Оның жұмыс жолы сол кезде көп сынға ұшырады, себебі ол тәжірибелі Оңтүстік Австралиялықтардың орнына Жаңа Оңтүстік Уэльстен адамдарды жұмысқа алды, көлік үшін бұрынғы айналмалы дөңгелекті "Игл" кемесін таңдады және ішкі аймақтарды зерттеуге қажетті жылқыны аз немесе мүлдем алған жоқ. Ол Солтүстік территорияға кемемен жетті, ал таңдаған жері өзеннің қатынасқа қолайлы болуымен шартталды. Ол Эльчо аралы мен құрлық арасындағы бұғазды кесіп өтті, бұл Мэтью Флиндерс бұрын арал болуы мүмкін деп атап өткен еді. Экспедиция барысында Томи есімді абориген үш рет қашуға тырысып, кемеде қамауға алынды. Томи төртінші рет қашуға тырысқанда суға батып кеткені хабарланды, бірақ Каделл жеке баяндамасында оның экспедиция мүшелері тарапынан өлтірілгенін көрсетті.
In February 1867, following the failure of Finniss's settlement at Escape Cliffs, the South Australian government sent Cadell to the Northern Territory "to fix upon a proper site for the survey of ". His modus operandi was much criticised at the time, for his employment of men from New South Wales rather than experienced South Australians, for choosing the ex paddle wheeler Eagle for transport, and for taking few, if any, horses, without which any inland exploration was futile. He approached the Northern Territory by ship, and his choice of site was influenced by the navigability of the river. He traversed a strait between Elcho Island and the mainland, which Matthew Flinders had previously noted as a probable island. During the expedition an Aboriginal party member called Tommy tried to desert three times and was imprisoned on the ship. Tommy reportedly drowned whilst making a fourth escape attempt, although Cadell indicated in a separate report that he had in fact been murdered by other party members.
Кейінгі өмір және өлім
1870-ші жылдардың басында Каделл Солтүстік-Батыс Австралияда кит аулау, сауда, инжу жемі аулау және аборигендерді күштеп жұмысқа тартумен айналысты. Каделл және басқалар аборигендерді қудалау, тұтқындау және құл ретінде сатумен жаман аты шықты. Құлдар көбінесе Барроу аралында, жағалауда орналасқан "бараккон" деп аталатын лагерьлерде уақытша ұсталатын. Кейін Каделл Голландиялық Шығыс Үндістанда саудамен айналысты, ал Жаңа Гвинеяға жақын Кей аралдарына "Жем" кемесімен келе жатқанда, 1879 жылдың наурыз айында аспаздың көмекшісі оны өлтірді.
During the early 1870s, Cadell became involved in whaling, trading, pearling and blackbirding in North West Australia. Cadell and others became notorious for their coercion, capture and sale of Aboriginal people as slaves. The slaves were often detained temporarily at camps known as barracoons on Barrow Island, offshore. Cadell then took up trading in the Dutch East Indies, and when sailing in the Gem to the Kei Islands near New Guinea he was murdered by the cook's mate, about March 1879.