Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі

Юкка шидигера, сонымен қатар Мохаве юккасы немесе испан қанжары деп те аталады, Солтүстік Американың оңтүстік-батыс шөлдерінде өсетін гүлді өсімдік.

Сипаттама

Юкка шидигера – биіктігіне дейін өсетін, көзге түсетін түпкүлдіктің үстінде спираль тәрізді орналасқан, қанжар тәрізді жапырақтары бар тығыз тәжді шағын мәңгі жасыл ағаш. Қабығы сұр қоңыр түсті, жоғарғы бөлігінде қоңыр, құрғақ жапырақтармен жабылып, төмен қарай нашарлап, қабыршақты және жоталы болады. Жапырақтары ұзын, табанында кең, ойыс-дөңгелек, қалың, өте қатты, сары-жасылдан көк-жасыл түске дейін болады. Гүлдері ақ, кейде қызғылт реңді, ұзындығы (сирек 7,5 см), қоңырау пішіндес, алты бөлікке бөлінген; олар сабақтың жоғарғы жағында тығыз, дөңгелек шоғыр түрінде гүлдейді. Жемісі – ұзынша келген жидек, ұзындығына дейін жетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Өсімдік Оңтүстік Калифорния, Бажа Калифорния, Нью-Мексико, Оңтүстік Невада және Аризонадағы Мохаве, Чихуахуа және Соноран шөлдеріне тән. Өрт режимі экожүйеде отты таратуға қатысатын тығыз өсімдік жамылғысымен анықталады. Уақыт өте келе, шөптер сияқты экожүйеге енгізілген инвазивті түрлер отқа төзімділігін арттырып, өрттің жиілігін ұлғайтып, бұрынғы өрт режимін өзгертті. Алғашқы мәліметтер Мохаве шөлінің флорасын құрғақ дала және бұталы жерлер қауымдастығы ретінде сипаттайды. Бұл экожүйе қысқы жауын-шашынға тәуелді болған. Y. schidigera осы өрт режиміне төтеп беріп, көбінесе зардап шекпеген. Дегенмен, жергілікті емес шөптердің енгізілуі өрттің жиілеуіне алып келді, бұл Y. schidigera-ның тірі қалу мүмкіндігін азайтты.

Қолданылуы

Көбелектер гүлдерден тозаң жинап, оны гүлдің тұқымшасына, яғни жұмыртқалық қуысына салады; личинкалар өсіп келе жатқан жеміс қапшығын жейді, бірақ жеміс өсуі үшін кейбір тұқымдарды қалдырады. Юкка шидигераның талшықтарынан жергілікті халықтар арқан, мата және сандалдар жасайды. Гүлдері мен жемістерін шикі немесе қуырылған күйінде жейді. Қазіргі уақытта бұл өсімдіктің экстракттары мал азығында және түрлі шөптік дәрілерде қолданылады. Юкканың қатайған гүл сабағы піскеннен кейін эвкалипт ағаштарының орнына диджеридуо жасау үшін пайдаланылады. Ол сондай-ақ табиғи иіс жойғыш ретінде қолданылады және үй жануарларының иісін кетіруге арналған дезодоранттарда қолданылады. Y. schidigera-дан стероидтік сапониндер өндіріліп, оларды табиғи, азық-түлік сапасындағы беттік белсенді зат ретінде қолдануға болады. Y. schidigera – сатылатын ит тағамдарының төрттен бірінде кездесетін ингредиент. Ол көбінесе үй жануарларының қалдықтарының иісін азайту үшін тағамдарына қосылады. Зерттеушілер Y. schidigera-ны қабылдау адам мен тауықтың қан холестеринін деңгейін төмендетіп, жануарларда витаминдер мен минералдардың сіңуін арттыратынын, сондай-ақ малдың көбею қабілетін жақсартатынын анықтады. Балықтар үшін Yucca schidigera экстракты пайдалы. Ол балықтардың өсу қарқынын арттыруы мүмкін, себебі ақуыз метаболизмі күшейеді, балық популяциясын күтіп ұстау үшін аз азық қажет болады. Өсу қарқынын арттырудан басқа, Yucca schidigera балықтардың денсаулығын жақсарту үшін де қолданылады, өйткені ол судағы аммиак мөлшерін азайтып, судың сапасын жақсартады. Сондай-ақ, дәлелдер Yucca schidigera-ның аквакультураға тән көптеген аурулармен күресуге балықтарға көмектесетін тиімді құрал екенін көрсетеді.