Кіріспе

Барокко скрипкасы – барокко дәуірінде жасалған скрипка. Бұл термин барокко дәуірінен өзгеріссіз сақталған түпнұсқа аспаптарды, сондай-ақ барокко стилінде реттелген кейінгі аспаптарды және заманауи көшірмелерді қамтиды. Тарихи негізделген орындаушылықтың арқасында барокко скрипкалары соңғы онжылдықтарда кеңінен таралды, скрипкашылар шынайы дыбыс алу үшін аспаптың ескі үлгілеріне қайта оралды. Барокко скрипкасы мен қазіргі заманғы скрипканың айырмашылықтары – мойынның, саусақ тақтасының, көпірдің, бас тақтасының және құйрық бөлігінің өлшемі мен құрылысы. Барокко скрипкалары көбінесе ішекшелі (қарынды) ішектермен жабдықталған, ал қазіргі заманғы скрипкаларда жиі қолданылатын металл және синтетикалық ішектерден өзгеше, сонымен қатар қазіргі Турте доғасының орнына барокко үлгісінде жасалған доғамен тартады. Барокко скрипкаларында подбородок тірегі (иек тірегі) болмайды және иық тірегісіз ойналады.

Сипаттамалары

Скрипканың дамуы 16 ғасырда басталды. Осы кезеңдегі "Ренессанс скрипкалары" әртүрлі өлшемде болды, кішкентай пошеттерден бастап дескант, альт және тенор аспаптарына дейін, ансамбль үшін қолданылатын түрлері де кездесетін. 1610 жылы Джованни Паоло Чима скрипкаға арналған алғашқы сонаталарды жазды, осылайша оның жеке орындаушы аспап ретінде пайдалануы басталды. Скрипканың мөлшері мен жалпы пішіні шамамен 1660 жылы, Барокко дәуірінің басында белгілі бір тұрақтылыққа ие болды. Келесі ғасырларда скрипка мен ілгектің (садақ) бірнеше жайлы өзгерістері енгізілді. Бұл өзгерістердің басты нәтижесі – аспаптың жалпы дыбысы мен күшінің артуы, жоғары тіркемелерде ойнау мүмкіндігінің жақсаруы және ұзақ легато фразаларын орындауға мүмкіндік беру болды. Бүгінгі Барокко скрипкалары 1650-1750 жылдар аралығында қолданылған скрипкалардың үлгісіне мүмкіндігінше жақын жасалады. Барокко дәуірінде скрипканың бір стандартты үлгісі болған жоқ. Сол кездегідей, қазір де аспаптар жеке шеберлермен әртүрлі үлгілерде жасалады. Барокко дәуірінің басында Клаудио Монтевердидің шығармаларын орындау үшін қолданылған аспаптар, Барокконың кейінгі кезеңіндегі композиторлар қолданғандарынан біршама ерекшеленді. Сондықтан, Барокко дәуірінің репертуарын орындайтын, бірақ тек бір ғана аспапқа қол жеткізе алатын қазіргі орындаушы, Барокко ерекшеліктерін сақтайтын, бірақ Барокконың нақты бір кезеңіне толық сәйкес келмейтін аспапты таңдауға мәжбүр болады. Барокко скрипкасының мойны, қазіргі скрипкаға қарағанда, аспап корпусына қатысты көлбеу бұрышта орналасуы мүмкін, бірақ осындай өзгерістер көп болған. Мойын бұрышының өзгеруі, арқалықтың (көпір) үстінен қысымды азайтуы мүмкін. Ескі мойын әдетте скрипканың қабырғаларына жабыстырылып, ішкі жоғарғы бөліктен қалыңдау, көлбеу мойын тірегі арқылы бекітілген, ал қазіргі мойын скрипканың қабырғалары мен жоғарғы жиегіне орнатылған ойыққа салынады. Көпірдің пішіні де өзгеше, жоғарғы жартысы жеңіл және икемді, себебі оның "көздері" (екі жақтағы тесіктер) жоғары орналасқан. Барокко скрипкасының саусақ тақтасы қазіргі скрипкадан қысқа болады. Барокко дәуірінде скрипкадағы жоғары тіркемелерді пайдалану жиіледі. 1600 жылы жиі қолданылатын ең жоғары нота – E ішегінен жоғары C, ал 1700 жылы E ішегінен жоғары бір октава A нотасы кеңінен таралған (мысалы, Бахтың скрипкалық шығармаларында қолданылатын ең жоғары нота). Осы кезеңдегі виртуоз скрипкашылар мүмкіндіктердің шегін кеңейтуді жалғастырды, ал Локателли 22-ші позицияда орындағандығы айтылады. Барокко скрипкалары әдетте E, A және D ішектерінен, ал G ішегіне қарапайым ішек немесе металлмен оралған ішек қолданылады. Аталған ішектер қойдың ішегінен жасалған, тарихи түрде "catline" деп аталатын материалға оралған, кейде (тура емес болса да) мысық ішегі деп аталады.

Қасқырлар

Барокко садақтары әдетте түзу немесе ортасынан сәл сыртқа қарай иілген, әдемі "қу құйрығы" пішіндес ұшы бар. Олар көбінесе берік, ауыр жылан ағашынан жасалады. Ал қазіргі заманғы садақ пернамбукодан жасалған және шашы босаңсығанда айқын ішке қарай иілген, таяқшаға тік бұрышта "балта" пішіндес басы болады. Барокко дәуірінде садақтар скрипкалардан гөрі көбірек өзгеріске ұшырады. 17 ғасырдың басындағы садақтар скрипка мен виоланың арасында алмастырып қолданылған. Олар әсіресе қысқа және жеңіл, би музыкасына өте ыңғайлы болды. Мысалы, Арханжело Кореллидің туындылары сияқты 18 ғасырдың бірінші жартысындағы итальян музыкасы, ұзақ, әндейтін ноталарға жақсы сай келетін ұзын садақпен орындалған. Ұзақ, көбірек легато ойнауға деген қалауға жауап ретінде 18 ғасырдың ортасында ішкі қисық енгізілді, ал қазіргі заманғы садақ 18 ғасырдың соңында Франсуа Турт жасаған үлгілерден дамыды. Шаштың кернеуін өзгертуге арналған бұрандалы механизм алғаш рет 1747 жылғы француздық дүкеннің тізімінде кездеседі. Ойыншылар "қосқыш" үлгілеріне қанағаттанғандықтан, бұл бірден қабылданбады: таяқшаға ойылған ойыққа шашпен бекітілген, шаш пен бақаның арасындағы қабаттармен кернеуі реттелген алынып тасталатын бақа. Дегенмен, бүгінде барокко стиліндегі садақтардың көпшілігі бұрандалы механизмді қолданады. Садақтар жылқының құйрығының шашынан жасалған.

Техника және жұмыс істеу

Көбінесе барокко скрипкасы "тарихи стильде" орындалады, ол мүмкіндігінше шынайы барокко орындауын қайта жаңғыртуға бағытталған техника мен музыкалық стильді пайдаланады. Бұл стиль дыбыс жазу технологиясы ойда келгенге дейін ұзақ бұрын қолданыстан шығып қалғандықтан, қазіргі заманғы музыканттар барокко стиліндегі орындау техникасын қайта жасай алу үшін деректерге көп сенеді. Олар осы техниканы дәуірдің музыкасына қолданып, әсіресе музыканың көшірме немесе ғылыми редакцияланған нұсқаларын іздейді, себебі кейінгі басылымдарда барокко дәуірінің практикасынан алшақтайтын редакторлық "өзгерістер" болуы мүмкін.

Құралдарды ұстау және сол қолмен орындау

Ертедегі скрипкалар мен виолалар көбінесе сол жақ кеудеге, иықтың астына тіреліп ұсталған. 18-шы ғасырда олардың ұстау орны біраз жоғарылап, иықтың үстіне орналастырылатын болған, ал иесінің жағы кейде скрипкаға тиіп отыратын. Жақ тірегі мен иық тірегі қолданылмаған – қазіргі скрипкаларда кеңінен қолданылатын жақ тірегі 19-шы ғасырдың басына дейін ойлап табылмаған, бірақ Аббе Фильс осыған ұқсас мақсатта бір түрлі құралды пайдаланған. Иық тірегі болмаған, ол 20-шы ғасырдың өнертабысы. Скрипканың орны музыканттың позицияны өзгерту қабілетіне, сонымен қатар аспаптың диапазонына әсер етеді. Кеудеге тіреп ұстағанда бірінші позицияда ойнау оңай, бірақ жоғары позицияға көшу қиын. Скрипканы жаға сүйегіне тірегенде жоғары позицияға көшу жеңілдеу, сондықтан скрипканың дене бойына жылғалымен репертуардың жоғары позицияларда дамуы бірге жүрген болуы мүмкін.

Трактаттар

Барокко дәуірінде музыка ойнау жөнінде бірнеше оқулықтар бар. Ең маңыздыларының бірі – Франческо Джеминианидің «Скрипкада ойнау өнері» (Лондон, 1752; fasc. қайта басылым. Лондон: Оксфорд университеті баспасы, 1952) және Леопольд Моцарттың «Скрипка мектебіне қатысты тәжірибе» (Аугсбург, 1756; Эдита Нокер аударған: «Скрипкада ойнаудың негізгі принциптері туралы трактат» [Лондон: Оксфорд университетінің баспасы, 1937, 1948, т.б.]). Тарихи тұрғыдан негізделген орындауды зерттеушілер сол кездегі музыканттардың хаттарында, сондай-ақ басқа да аспаптарда ойнаушыларға арналған нұсқаулықтарда да маңызды мәліметтер табады. Дегенмен, осы дереккөздерді пайдалану толыққанды оңай емес. Дереккөздер кейде бір-бірімен қайшы келеді және көзге көрінетіндей «ашық» мәселелерді айтпай кеткен болуы мүмкін.

Барокко скрипкаларының ерекшеліктерін сақтайтын халық скрипкалары

Неміс барокко скрипкалары/виолалары және viola da amore аспаптары 19 ғасырдың соңына дейін неміс шеберлерімен жасала берді; 1886 жылы Боммендегі Иоганн Хайнлдің шеберханасы дәстүрлі ескі неміс үлгісіндегі барокко виоласын жасады. Бұл дәстүрлі стильдегі виола негізінен жергілікті неміс халық музыкасы топтарымен ойналатын. Бұл аспаптың тағы бір ерекшелігі – оның мандалинге ұқсас құбыршалары бар, ал емес қалыпты тіреуіштер. Хайнлдің барокко виоласы жақсы дыбыспен ойнайды және оркестрге де өте қолайлы. Оны виола E ішегімен жабдықтауға болады және GDAE күйінде скрипка сияқты ойнауға болады. Ол алынып тағылатын ладтармен жабдықталған, сондықтан оны виола да гамба ретінде ойнатуға болады. Сондай-ақ, оған иек тірегі орнатылып, виола да браччо ретінде ойнатуға болады немесе тіреуіштер орнатылып, үстел виоласы сияқты ойнатуға болады. Саусақ тақтасы барокко аспаптарына тәндей қысқа, CGDA күйіне келтіріледі, қазіргі заманғы виола сияқты, бірақ оның дыбысы тереңдеу және байрақ, өзінің ерекшелігіне ие. Иоганн Хайнл заманындағы басқа неміс скрипка шеберлері де дәстүрлі неміс скрипкасын арнайы іздейтін музыканттар үшін ескі неміс барокко аспаптарын жасауды жалғастырды. Грунвальд жасаған ескі неміс үлгісінің бір қызықты түрі қазіргі скрипканың көлеміне ұқсас, бірақ саусақ тақтасы бүгінгі стандарттан бір жарым дюймге ұзын. Бұл саусақ тақтасының ұзындығын өзгерту аспапты GDAE күйінде скрипка ретінде немесе CGDA күйінде виола ретінде тартуға мүмкіндік береді, ал қысқа тіреуіштерді орнату арқылы оны виола октавасында GDAE күйінде ойнауға болатын орташа өлшемді тенор скрипкасы ретінде тартуға болады. Ладтар жиі орнатылып, ойнаушының қалауына қарай оңай алынып, қайта орнатылатын. 1929 жылғы Грунвальд скрипкасының жеті арнайы резонанстық тақтасы бар, олар аспаптың жоғарғы бөлігінің астына бекітілген, бұл симпатиялық резонанстық әсерді тудырады, бұл дыбысты күшейтеді, 16 немесе 17 дюймдық виоладан күтілетіндей. Осы кезеңде Чарльз Манби өзінің "жаңа стильдегі скрипкалар" бренді үшін фреттелген саусақ тақтасын ойлап тапты, бұл идея 19 ғасырдың соңындағы барокко кезеңінің инновациялары мен дизайндық өзгерістерінен туған. Барокко кезеңінің әртүрлілік дизайнын өз құрамына енгізетін тағы бір танымал скрипка дизайны – Гусетто, ол барокко кезеңінің виола дизайны және жалпы қазіргі заманғы скрипка үлгісінің үйлесімінен жасалған, бұл өзінің ерекшелігіне ие скрипканы құрайды.

Барокколық скрипкалар қазіргі кезде

Барокко скрипкалары 1950 жылдары басталып, 1970-ші және 1980-ші жылдары кеңейген нақты орындаушылыққа деген қызығушылықтың бір бөлігі болып табылады. Оларды қолдану – сол дәуірдегі музыкаға ең лайықты скрипка ойнау стилін қайта жаңартуға жасалған әрекетті көрсетеді. Бүгінде көптеген аспап шеберлері скрипкалар отбасынан аспаптарды алғашқы күйінде ұсынады, бірақ зерттеу үшін сақталған түпнұсқа, өзгертілмеген аспаптардың сирек кездесуіне байланысты көп мәселе әлі де белгісіз. Көбінесе, дәуірлік аспаптарда ойнайтын музыканттар осы кезеңтегі трактаттар мен көшірме басылымдардағы музыка мен аспаптарға сәйкес стильді және эстетиканы үйренуге тырысады. Бұл тәсіл Тарихи негізделген орындау (HIP) деп аталады.