Екінші дүниежүзілік соғыстағы норвегиялық құпия барлау ұйымы "XU"

Кіріспе

Норвегияның жасырын барлау ұйымы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде. XU (X – «белгісіз» және U – «жасырын агент») – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегияда одақтас державалардың атынан жұмыс істеген жасырын барлау ұйымы. Оның жұмысы Норвегиядағы неміс операцияларына қарсы іс-қимылдар үшін құнды болғанымен, ұйымның операциялары, құрылысы және т.б. көп бөлігі 1988 жылға дейін құпия сақталды. Ұйымның атының шығуының себебі, негізін қалаушы мүшелерінің бірі Лориц Сэнд болуы мүмкін, ол бұрын Голландиялық Шығыс Үндістандағы британдық барлау қызметінде жұмыс істеген және өз тобы үшін XU деген атты – X «белгісіз» және U «жасырын агент» деп атаған. Норвегияны неміс оккупациясының басында Сэнд майор Джон Хейгл мен капитан Эйвинд Хьель басқарған барлау тобымен бірлесіп жұмыс істеді. 1940 жылдың шілдесінде бұл топ Арвид Сторсвен басқарған басқа топпен байланысқа түсті. XU бастапқыда әскери тәжірибесі бар басшылармен құрылғанмен, оның одан әрі дамуы Осло университетінің студенттерін тартуға көп сүйенді. Топтың құрамына Норвегиядағы теміржол, полиция және т.б. салалардағы мамандар кірді, сонымен қатар неміс бекіністері мен күштерінің карталарын және фотосуреттерін жинады. XU бастапқыда Милоргтың бір бөлігі ретінде құрылған, бірақ норвегиялық қарсылық қозғалысы күшейген сайын, ұйымдар мен топтарды бөліп, қауіпсіздікті арттыру қажет болды, сондықтан XU 1941 жылдың күзінде Милоргтан бөлінді, осы кезде Лориц Сэнд және көптеген басқалар Гестапомен тұтқындалды. Милорг – саботажға қарсы қызметке, Арнайы операциялар басқармасына (Special Operations Executive) норвегиялық әріптес болды және Норвегия Жоғарғы Бас Қолбасшылығының FO.IV департаментіне бағынды. 1941 жылдан бастап XU FO.II департаментіне бағынды, ол британдық SIS барлау қызметімен жұмыс істеген бөлім еді. 1942 жылдың көктемінде Гестапо XU-ның қызметінен хабардар болып, оның басшыларын анықтап, тұтқындау операцияларын бастады. Ослодағы ұяшықтың бірнеше жетекшілері, соның ішінде Сторсвен 1942 жылдың шілдесінде бейтарап Швецияға қашып, онда ұйымның бас кеңсесін құрды. Олар Норвегияға кіріп-шығып тұрды, ал Сторсвен 1943 жылдың сәуір айында Ослода Гестапо операциясында XU-дағы рөлін жасыра отырып қаза тапты. XU өз жұмысын Øistein Strømnæs және Anne Sofie Østvedt басшылығымен жалғастырды, олардың кім екені соңғы кездерге дейін құпия сақталды. Стрёмнес соғыстың соңына дейін XU-ны оккупацияланған Ослодан басқарды. Норвегиядағы неміс күштерінің жағдайы туралы толыққанды мәліметтерді одақтас күштерге беруден басқа, XU нацистік Германияның ішінде де байланыстарға ие болды. Олардың бірнеше мүшелері МИ5 агенті Пол Росбодтың курьерлері болды, ол неміс ядролық зерттеулері туралы маңызды ақпаратқа ие болды. Соғыс аяқталған кезде XU-ның Норвегияның барлық аймақтарында 1500-ге жуық агенті болды және бейтарап Швеция арқылы Ұлыбританияға ақпарат жеткізу үшін күрделі курьерлік жүйе құрылды. Күніне 500 А4 параққа дейін ақпарат жіберілді. Жоғары дәлдігі мен жаңа ақпарат одақтас күштерге Норвегиядағы неміс күштерінің орналасуы мен жағдайы туралы толыққанды мәліметтерді сақтауға мүмкіндік берді. Бұл ақпарат стратегиялық бомбалау шабуылдарында маңызды рөл атқарды және егер Норвегияға шабуыл қажет болса, құнды болар еді. XU өзінің жасушалық құрылымында қатаң тәртіпті сақтады, ал курьерлік жүйе ақпаратты анонимді түрде жеткізуге негізделген. Бір жағдайда, XU желісінен тыс жақын достар екені анықталған екі оперативтің бір-бірін тек аяқ киімдерінен ғана таныс екені белгілі болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Гестаподан тәркіленген ақпарат Норвегиядағы Гестапоның XU-ның көлемі, құрамы, мүшелері және операциялары туралы ақпараттың өте аз екенін көрсетті. XU-ның бар екендігі 1980 жылға дейін көпшілікке жарияланбады, осы кезде Норвегия үкіметі XU-ның кейбір мүшелерін марапаттау туралы шешім қабылдады. Үкімет ұзақ күткені үшін сынға ұшырады, әсіресе соғыстан кейінгі сот процестерінде құпия сақтауға ант берген көптеген қос агенттердің опасыздық жасағаны үшін айыпталуы. Олардың есімдері 1980 жылдан кейін тазартылды және 2006 жылға дейін XU-ға қатысты барлық құжаттар көпшілікке жарияланды.

Norwegian clandestine intelligence organisation during World War II. XU (X for "unknown" and U for "undercover agent") was a clandestine intelligence organisation working on behalf of Allied powers in occupied Norway during World War II. Though its work proved invaluable for operations against German operations in Norway, most of its operations, organization, etc., were kept secret until 1988. The name of the organization may have derived from Lauritz Sand, one of the founding members, who had previously worked for British intelligence in the Dutch East Indies and coined the name XU, X for "unknown" and U for "undercover agent" for his group. During the early stages of the German occupation of Norway, Sand collaborated with an intelligence group led by major John Hagle and captain Eivind Hjelle. By July 1940, this group came into contact with another group led by Arvid Storsveen. Although XU was initially organized by a leadership with a military background, its further development relied heavily upon recruiting students from the University of Oslo. As it grew, the group also included professionals around Norway, within railroads, police and so on, and collected maps and photos of German fortifications and forces. XU was initially organised as part of the Milorg, but as the Norwegian resistance movement grew, it became essential to compartmentalise organisations and teams and thereby enhance security against Nazi and Quisling infiltration, so XU split from the Milorg in the autumn of 1941 when Lauritz Sand and many others were arrested by the Gestapo. Milorg was the Norwegian counterpart to the sabotage service, the Special Operations Executive and so answered to Department FO. IV of the Norwegian High Command. From 1941, XU answered to Department FO. II, which was the branch that worked with Britain's intelligence service SIS. In the spring of 1942, the Gestapo became aware of XU's activities and initiated operations to identify and arrest its leaders. Several leaders from the Oslo cell, including Storsveen, fled to neutral Sweden in July 1942, and set up headquarters for the organization there. They continued to move in and out of Norway, and Storsveen was killed in a Gestapo operation in Oslo in April 1943 without revealing his role in XU. XU continued its work under the leadership of Øistein Strømnæs and Anne Sofie Østvedt, whose identities were kept secret until recently. Strømnæs led XU from occupied Oslo for the rest of the war. Apart from supplying the Allied forces with very detailed data about the state of German forces in Norway, XU also had connections within Nazi Germany. Several of their members were couriers for MI5 agent Paul Rosbaud who had vital information regarding German nuclear research. By the end of the war XU had some 1,500 agents all over Norway and had developed a sophisticated courier system to the United Kingdom through neutral Sweden. The amount of information could amount to some 500 A4 pages supplied every day. The highly accurate and current intelligence enabled the Allied forces to maintain detailed information about the deployment and condition of German forces throughout Norway. This information proved vital in strategic bombing raids and would have been invaluable if an invasion had been necessary. XU maintained strict discipline around its cell structure, and the courier system was based on anonymous transfer of information. In one case, it turned out that two operatives who only knew each other by each other's shoes were close friends outside the XU network
After the war ended, confiscated Gestapo information revealed that the Gestapo in Norway had very little intelligence on the size, scope, members, and operations of XU. The existence of XU was not revealed to the general public until around 1980, when the Norwegian government decided to decorate some of the XU members. The government was criticized for waiting for so long, especially since many double agents, otherwise sworn to secrecy, were convicted as collaborators during the post war treason trials. Their names were cleared after 1980, and as of 2006, nearly all documents regarding the XU have been released to the public.