Кіріспе
Харлан Эллисонның "Өкініп, Арлекин!" дейтін қысқа әңгімесі – американдық жазушы Харлан Эллисонның 1965 жылы жарық көрген антиутопиялық ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Бұл әңгіме сюжеттік желісі бойынша сызықтық емес, себебі баяндау ортасынан басталып, содан кейін басына, одан соң соңына қарай өрбиді, ал естеліктер (флэшбектер) қолданылмайды. Стильдік тұрғыдан алғанда, әңгіме әдеттегі «жақсы жазу ережелерінің» көптерін қасақана елемеді, соның ішінде бір-біріне жалғасқан, ұзақ сөйлемдерден тұратын желе бұршақ туралы абзац бар. Алғаш рет 1965 жылдың желтоқсанында «Galaxy» ғылыми-фантастикалық журналында жарық көрген бұл туынды 1966 жылғы «Хьюго» сыйлығын, 1965 жылғы «Небула» сыйлығын және 2015 жылғы «Прометей даңқы залы» сыйлығын жеңіп алды. «Өкініп, Арлекин!» дейтін әңгіме 1965 жылы алты сағаттық жұмыс сессиясында жазылған және ертесі күні «Мильфорд Жазушылар Шеберханасына» тапсырылған. Эллисон оқыған әңгіменің жазбасы жасалып, винил тақтасына шығарылған, бірақ ол көптен бері қолжетімсіз. Аудиожазба кейіннен «Blackstone Audio» компаниясымен «The Voice From the Edge, Vol. 1» деген атпен қайта шығарылды. Алғаш рет Эллисонның «Paingod and Other Delusions» жинағында жарияланған бұл әңгіме, сондай-ақ «Alone Against Tomorrow», «The Fantasies of Harlan Ellison», «The Essential Ellison», «Troublemakers» және «The Top of the Volcano» сияқты Эллисонның бірнеше ретроспективті жинақтарында да пайда болды. Бұл әңгіме көптеген шетел тілдеріне аударылған.
"Repent, Harlequin!' Said the Ticktockman" is a dystopian science fiction short story by American writer Harlan Ellison that was published in 1965. It is nonlinear in that the narrative begins in the middle, then moves to the beginning, then the end, without the use of flashbacks. Stylistically, the story deliberately ignores many of the conventional "rules of good writing", including a paragraph about jelly beans which is almost entirely one run on sentence. First appearing in the science fiction magazine Galaxy in December 1965, it won the 1966 Hugo Award, the 1965 Nebula Award and the 2015 Prometheus Hall of Fame Award. "'Repent, Harlequin!' Said the Ticktockman" was written in 1965 in a single six hour session as a submission to a Milford Writer's Workshop the following day. A version of the story, read by Ellison, was recorded and issued on vinyl, but has long been out of print. The audio recording has since been reissued with other stories, by Blackstone Audio, under the title "The Voice From the Edge, Vol. 1". It was first collected in Ellison's Paingod and Other Delusions and has also appeared in several retrospective volumes of Ellison's work, including Alone Against Tomorrow, The Fantasies of Harlan Ellison, The Essential Ellison, Troublemakers and The Top of the Volcano. The story has been translated into numerous foreign languages.
Сюжет
Бұл оқиға Генри Дэвид Тороның "Азаматтық мойынсұнбаушылық" еңбегінен алынған үзіндімен басталады. Оқиға – уақыттың қатаң түрде реттелетіні және әрбір адамның барлық ісін өте дәл кесте бойынша орындауы тиіс болатын антиутопиялық болашаққа сатиралық көзқарас. Бұл болашақта кешігу тек ыңғайсыздық емес, сонымен қатар қылмыс саналады, ал қылмыскерлер өздерінің өмірін тудырған кешігу мерзіміне тең уақытқа қысқарту жазасына тартылады. Бұл жазаларды "Тиктокман" лақап атымен танылған Бас Уақыт Сақтаушы жүзеге асырады. Ол "кардиоплата" деп аталатын құрылғыны қолданып, қайталап бұзушылықтар жасағандардың өмірінен қалған уақытын толықтай жоғалтқандардың жүрегін тоқтатады. Оқияның негізгі кейіпкері – Эверетт С. Марм, ол анархистік Арлекин кейпінде Тиктокманға қарсы ойшау көтеріліс жасайды. Эверетт "Әдемі Элис" есімді қызбен қарым-қатынаста, ол оның ешқашан уақытында келмейтініне жинақырады. Арлекин қоғамының мұқият сақталған кестесін түрлі әдістермен бұзады, мысалы, зауыт жұмысшыларын мыңдаған түрлі-түсті желе бұршақтарымен шашыратып, жұмыстарынан алаңдату немесе қарапайым мегафон арқылы адамдарды кестелерін елемеуге үгіп, Тиктокманды оны ұстау үшін штаттан тыс жұмыстардан шығаруға мәжбүр етеді. Ақырында Арлекин тұтқындалады. Тиктокман оған Элис оны сатып кеткенін, оның барлығы сияқты уақытылы қоғамға оралуды қалағанын айтады. Арлекин Тиктокманның тәубеге кел деген әмірін сықырлайды. Тиктокман Арлекиннің жүрегін тоқтатпауға шешім қабылдайды және оны Ковентри деп аталатын жерге жібереді, онда ол Джордж Оруэллдің "1984" романындағы Уинстон Смит сияқты түрлендіріледі. Миы жуылған Арлекин көпшілік алдында қайта пайда болып, бұрын қателескенін және уақытында келудің әрқашан жақсы екенін жариялайды. Оқиғаның соңында Тиктокман өзінің біреуінен алған хабарламаға күлкілі сенімсіздікпен қарайды, ол жоспардан үш минутқа қалып қойғанын айтады.
Қабылдау
Дональд А. Вуллхайм мен Терри Карр осы әңгімені «Әлемнің ең үздік ғылыми фантастикасы: 1966» жинағына іріктеді. Алжис Будрис жинақты шолып, әңгімені «реттеудің жаман екендігі туралы толық қабылданған идеяны қарапайым түрде жеткізу» деп сынға түсірді.
Авторлық құқық туралы талап
2011 жылдың 15 қыркүйегінде Эллисон Калифорниядағы федералды сотқа сотқа шағымданып, 2011 жылғы "Уақыт" фильмінің сюжеті "Тәубе" туындысының негізінде жасалғанын мәлімдеді. New Regency және режиссер Эндрю Никол, сондай-ақ бірнеше белгісіз Джон Достарды сотқа тартқан шағым, фильмнің де, Эллисонның әңгімесінің де адамдардың белгілі бір уақытқа дейін өмір сүретін, ал осы уақытты белгілі бір жағдайлар бойынша уақыт сақтаушы деп аталатын ресми орган қайтарып ала алатын антиутопиялық болашаққа арналғандығына байланысты ұқсастыққа негізделген сияқты. Сот бастапқыда фильмнің көрсетілімін тоқтатуды талап еткен, бірақ кейін Эллисон өтінімін өзгертті, экранда көрсету үшін авторлық құқығын талап етті, ақырында соттан бас тарды. Екі тарап та келесі бірлескен мәлімдемені жариялады: "Уақыт" фильмін көргеннен кейін Харлан Эллисон сот ісін өз еркімен тоқтатуға шешім қабылдады. Харлан Эллисонға ешқандай төлем немесе экранда көрсету үшін авторлық құқық берілген жоқ. Тараптар бір-біріне сәттілік тілейді және бұл мәселе бойынша басқа ешқандай түсіндірме бермейді."