Кіріспе
Американдық философ және логик Дэвид Бенджамин Каплан (туған күні 17 қыркүйек, 1933 жыл) – американдық философ. Ол Калифорния университеті Лос-Анджелес (UCLA) философия факультетінің ғылыми философия профессоры, Ханс Райхенбах атындағы профессор. Оның философиялық зерттеулері тіл философиясы, логика, метафизика, эпистемология және Фреге мен Расселдің философиясы салаларына арналған. Ол көрсеткіштер, мәлімдемелер және интенционалдық контексттегі сілтемелер туралы жұмыстарымен ең көп танымал. 1983 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі, ал 2007 жылы Британ академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды.
David Benjamin Kaplan ('/k//æ//p//l//ən/; born September 17, 1933) is an American philosopher. He is the Hans Reichenbach Professor of Scientific Philosophy at the UCLA Department of Philosophy. His philosophical work focuses on the philosophy of language, logic, metaphysics, epistemology and the philosophy of Frege and Russell. He is best known for his work on demonstratives, propositions, and reference in intensional contexts. He was elected a Fellow of the American Academy of Arts & Sciences in 1983 and a Corresponding Fellow of the British Academy in 2007.
Білім және мансап
Каплан 1951 жылы UCLA-да бакалавр ретінде оқуын бастады, "нақпасыз бағаларының нашар болуына байланысты" академиялық емтиханмен қабылданды. Ол бастапқыда джазға деген қызығушылығынан музыка мамандығын таңдады, бірақ көп ұзамай академиялық кеңесшісі Вероника Калиштің күйеуі Дональд Калиш оқытқан логика курсына түсуге көндірілді, содан кейін философия факультетінде аспирантурада оқуын жалғастырды. Ол Рудольф Карнаптың соңғы докторанты болды және 1964 жылы "Интенционалдық логика негіздері" тақырыбында диссертация қорғап, философия докторы ғылымын алды. Оның еңбектері философияға қатысты, ұзақ жылдар бойы UCLA-мен байланыстырылған (Алонзо Черч және Ричард Монтегю сияқты математик-логик философтар көрсеткен) қатаң формалды тәсілді жалғастыруда. Каплан көп жылдар бойы тіл философиясы бойынша жоғары курс оқытады, көбінесе Готтлоб Фреге, Бертран Рассел немесе П. Ф. Строусонның еңбектеріне назар аударады. Ол сондай-ақ Крипкенің "Атау және қажеттілік" тақырыбына қатысты курсты оқытады. Оның лекциялары көбінесе Расселдің "Денотация туралы" және Фрегенің "Мағына және сілтеме туралы" еңбектерінен таңдалған абзацтарға негізделген. 2022 жылы ол "Философия" номинациясы бойынша Рольф Шок сыйлығын алды.
Философиялық еңбектері
Капланның жұмысы негізінен тіл философиясы және логика мәселелеріне арналған. Дегенмен, осы ізденістері кейде оны басқа салалардағы, мысалы, сана философиясы сияқты туыс мәселелерге жетелейді.
Индекстік және демонстративті сөздердің семантикасы
Капланның тіл философиясына қосқан ең маңызды үлесі – оның индексикалдар мен демонстративтердің семантикалық талдауы, ол "Dthat", "On The Logic of Demonstratives", "Demonstratives" және "Afterthoughts" мақалаларында (көбірек егжей-тегжейлі) баяндалған. Капланның түсініктері екі негізгі ерекшелікке негізделген, оларды Фреге семантикасының тілдегі контекстке сезімталдықпен күресуге қабілетсіздігіне жауап ретінде қарастыруға болады. Біріншіден, Фрегенің Sinn және Bedeutung (көбінесе "мағына" және "анықтама" деп аударылады) категорияларының орнына Каплан кейіпкер және мазмұн ұғымдарын енгізеді. Алғашқысы – тіркестің тілдік мағынасы, соңғысы – тіркестің контексте білдіретін ұйғарым (немесе ұйғарымдық құрамдас бөлігі). Екіншіден, Каплан айтылған сөздің контексі мен айтылған ұйғарымның бағалау шарты арасында нақты айырмашылық жасайды. Контекстті сөйлеуші, орын, уақыт және мүмкін әлемнен тұратын жиынтық ретінде формалдауға болады (және демонстративтерді талдауға байланысты, демонстрациялар немесе ниеттер жиынтығы да болуы мүмкін). Бағалау шарты модальдық семантикадағы мүмкін әлемдерге ұқсас рөл атқарады. Осы ерекшеліктерден Каплан кейіпкер мен мазмұнды нақтырақ анықтайды. Кейіпкер – конвенция бойынша тіркеспен байланысты функцияны анықтайды, ол контексттік элементтерді аргумент ретінде қабылдайды және мазмұнды мән ретінде береді. Мазмұн, керісінше, кеңеюді анықтау үшін маңызды бағалау шартының элементтерін аргумент ретінде алып, кеңеюді (анықтаманы немесе шындық мәнін) мән ретінде береді. Осылайша, тағы екі маңызды ұғымды анықтауға болады. Тіркес контекстке сезімтал екенін, егер және тек қана оның кейіпкері тұрақты емес функцияны анықтаса айтуға болады (яғни, әртүрлі контексттік элементтерге сәйкес әртүрлі мазмұндық мәндерді берсе). Тіркес контекстке сезімтал емес, егер және тек қана оның кейіпкері тұрақты функцияны анықтаса. Сонымен қатар, кейіпкер мен мазмұн арасындағы айырмашылық контекстке сезімтал емес тіркестер үшін жоғалады және конвенция әрбір мұндай тіркесті тікелей мазмұнмен байланыстырады. Басқа жағынан, тіркес тікелей анықтамалық болып табылады, егер және тек қана оның мазмұны бағалау шартынан кеңеюге дейін тұрақты функцияны анықтаса. Каплан тікелей анықтамалық тіркестерді Фрегеан Sinn арқылы сілтеме жасайтын немесе мазмұнына тек анықтамасы ғана үлес қосатын тіркестер ретінде де сипаттайды. Осылайша, тікелей анықтамалық тіркестер үшін мазмұн мен анықтама арасындағы айырмашылық жоғалады деуге болады. Капланның пікірінше, кез келген жеке термин тікелей анықтамалық. Содан кейін келесі интуитивті сурет пайда болады: индексикалдың мағынасы – бізді контекстің бір бөлігінен тіркеске жеткізетін ереже, ал тіркестің мағынасы – әр мүмкін әлемде кеңеюді анықтайтын ұйғарымдық мазмұн. Каплан осы семантикалық схеманы қажетті және априорлы шындық арасындағы қатынасқа қатысты құбылыстарды түсіндіру үшін пайдаланады. Айтылған сөз міндетті түрде дұрыс деп айтылады, егер ол білдіретін мазмұн барлық мүмкін жағдайларда дұрыс болса; ал айтылған сөз априорлы дұрыс деп айтылады, егер ол әрбір контексте, егер ол контекстің бір бөлігі болып табылатын жағдайларда дұрыс мазмұнды білдірсе. Сонымен, "Мен қазір осындамын" априорлы дұрыс, өйткені қолданылған индексикалдардың әрқайсысы ('Мен', 'осында', 'қазір') тікелей сөйлеушіге, орынға және сөйлеу уақытына сілтеме жасайды. Бірақ бұл сөз міндетті түрде дұрыс емес, өйткені кез келген сөйлеуші сол уақытта басқа жерде болуы мүмкін, бағалау шартына байланысты. Екінші жағынан, "Мен Дэвид Капланмын", Дэвид Каплан айтқанда, міндетті түрде дұрыс, өйткені "Мен" және "Дэвид Каплан" (екі тікелей анықтамалық тіркес) бағалаудың барлық шартында бір объектіге сілтеме жасайды. Алайда, дәл сол мәлімдеме априорлы дұрыс емес, өйткені егер ол басқа контексте айтылса (мысалы, Капланнан басқа сөйлеушімен), ол жалған болуы мүмкін. Каплан теориясының тағы бір салдары – ол индексикалдар үшін Фреге жұмбағын шешеді. Бұл жұмбақ, өйткені индексикалдар тікелей анықтамалық деп есептеледі, яғни олар Фрегеан Sinn арқылы сілтеме жасамайды. Алайда Фреге танымдық құндылықты Sinn арқылы түсіндіреді. Осылайша келесі мәселе туындайды: "Мен Дэвид Капланмын", Дэвид Каплан айтқанда, "ол Дэвид Каплан", Дэвид Капланға нұсқау бергенде айтылған, және "Дэвид Каплан Дэвид Каплан", кез келген адам айтқанда, барлығы бірдей мазмұнды білдіреді және бірдей тұлғаларға сілтеме жасайды. Дегенмен, үшеуінің әрқайсысы әртүрлі танымдық құндылыққа ие (бір сөйлемге рационалды түрде сене отырып, екіншісін жоққа шығару мүмкін). Каплан бұл мәселені шешеді, танымдық құндылықты мазмұнмен емес, кейіпкермен байланыстырады, осылайша мәселенің өзін жояды. (Бұл тәсілде мәселелер бар, оларды Каплан "Afterthoughts" еңбегінде зерттейді.) Капланның семантикалық теориясы, алайда, тікелей анықтамалық және контекстке сезімтал емес сияқты көрінетін есімдермен күреседі. Капланның есебі бойынша, бұл есімнің кейіпкері мен мазмұны екі тұрақты функцияны анықтайды дегенді білдіреді, бұл есімдердің анықтамасынан басқа мағынасы жоқ екенін білдіреді. Бұл тәсіл жаңа емес болса да (Джон Стюарт Милль ерте жақтас), Фреге жұмбағы мұндай есепке күмән тудырады. Көптеген философтар бұл мәселені шешуге тырысты (әсіресе Джозеф Алмог, Дэвид Браун, Майкл Девитт, Джон Перри, Нейтан Сэлмон, Скотт Сомес және Говард Ветштейн), бірақ ешбір шешім кеңінен қабылданбады.
Logic 2000 бағдарламасы
Соңғы жылдары Каплан кіріспе логиканы оқытуға көп күш жұмсады. Оның маңызды еңбегі – студенттер өз тапсырмаларын орындай алатын Logic 2000 компьютерлік бағдарламасын жасау болды. Қазіргі таңда Logic 2000 тегін қолдануға болады. Бағдарламада деривациялар модулі, символизация модулі, модельдер модулі және тағы да басқа көптеген бөлімдер бар. Бағдарлама бастапқыда Дональд Калиш пен Ричард Монтегьюдің логика туралы оқулығын толықтыру мақсатында жасалған, сондықтан деривациялар модулі олардың ерекше табиғи дедукция жүйесін пайдаланады. Бағдарламаның ең маңызды мүмкіндіктері – кері байланыс және қателерді тексеру қабілеттері. Бағдарлама студентке оның қазіргі жұмысында жасаған қателерді толыққанды көрсететін дереу қате туралы хабарлама бере алады. Бағдарламаның ағымдағы нұсқасы мен атауы Logic 2010.