Кіріспе
1930 жылдардағы американдық авиалайнерлер отбасы. Локхид Модель 14 Супер Электра – 1930 жылдардың соңында Локхид Ұшақ Корпорациясы құрастырған американдық азаматтық жолаушылар және жүк тасымалдау ұшағы. Алдыңғы Model 10 Electra-ның жетілдірілген түрі болып табылатын Model 14, іріктеу және мүмкіндіктері жақсартылған азаматтық және әскери нұсқаларға да дамытылды.
The Lockheed Model 14 Super Electra was an American civil passenger and cargo aircraft built by the Lockheed Aircraft Corporation during the late 1930s. An outgrowth of the earlier Model 10 Electra, the Model 14 was also developed into larger, more capable civil and military versions.
Жобалау және әзірлеу
Дон Палмер басқарған команда әзірлеген дизайн бастапқы Model 10 Electra ұшағының үлкейтілген нұсқасы болды, жолаушылар саны 10-нан 14-ке дейін арттырылды. Ол заманауи Douglas DC-2 және Boeing 247 ұшақтарымен коммерциялық бәсекелесу үшін жасалған. Бірінші Model 14 1937 жылдың 29 шілдесінде Маршалл Хедл ұшқан. Алғашқы 14 ұшақтары Pratt & Whitney R-1690 Hornet қозғалтқышымен жабдықталған, кейін Wright R-1820 Cyclone 9 қозғалтқышы опция ретінде ұсынылды. Lockheed компаниясы барлығы 114 Model 14 ұшағын құрады, ал тағы 119 ұшақ Tachikawa Aircraft Company компаниясымен Жапонияда лицензия бойынша Tachikawa Type LO Transport Aircraft Thelma деген атаумен салынды. Тағы 121 ұшақ Kawasaki Aircraft Company компаниясымен Kawasaki Type 1 жүк тасымалдаушысы ретінде құрылды. 1-ші типтегі жүк фюзеляжының ұзындығы арттырылды, бұл үлкен жүк есіктерін орнатуға мүмкіндік берді. 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында Жапонияда, сол кездегі көптеген ірі экономикалар сияқты, жоғары биіктіктегі ұшу үшін қысымды кабиналарға қатысты зерттеулер жүргізілді. АҚШ-тағы Lockheed XC-35 ұшағына ұқсас, Tachikawa компаниясы да жергілікті құрастырылған Lockheed Type LO Transport Aircraft ұшағының жаңа алдыңғы және орталық бөліктеріне қысымды кабинаны енгізді. Нәтижесіндегі зерттеу ұшағына Tachikawa Lockheed Type B жоғары биіктіктегі зерттеу ұшағы деген ұзын атау берілді, ал компания ішінде Tachikawa SS-1 деп аталды. Бірінші түрлендіру 1943 жылдың мамырында аяқталды, ол 2x Mitsubishi Ha 102 14 цилиндрлі радиалды қозғалтқыштармен қайта жабдықталды. Екі түрлендірілген ұшақ қысқа ұшу сынақтарынан өтті.
Пайдалану тарихы
Model 14 1937 жылдың қазан айында АҚШ-тағы Northwest Airlines компаниясымен коммерциялық пайдалануға түсті. Ұшақтар Ирландияның Aer Lingus, Ұлыбританияның British Airways және Нидерландының KLM компанияларына экспортталды. Model 14 Lockheed Hudson теңіздік барлау және жеңіл бомбалаушы ұшақтарын жасауға негіз болды, олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания Корольдік әуе күштері, АҚШ Әскери-әуе күштері, АҚШ Әскери-теңіз күштері және тағы да көптеген елдерде пайдаланылды. 1938 жылы Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен Мюнхен келісіміне қол қойғаннан кейін Лондонның Хестон әуежайына British Airways Lockheed 14 ұшағымен оралды және ұшақтың жанында суретке түсіп, көпшілікке қол қойылған құжатты көрсетті, оны сол күні "біздің уақытымызға бейбітшілік" әкелетінін айтты.
Рекордтық ұшулар
1938 жылдың мамыр айында поляк авиакомпаниясы LOT авиаторларының тобы – LOT директоры және бірінші ұшқыш Вацлав Маковский, екінші ұшқыш Збигнев Висиекиерский, механик және радионавигатор Шимон Пискорц, радионавигатор Альфонс Ржечевский және көмекші Ежи Красовский, АҚШ-тан Польшаға тәжірибелік ұшу жасады. Бұл ұшу LOT сатып алған, Калифорниядағы Lockheed компаниясы өндірген Lockheed Model 14H Super Electra (Польшада SP LMK тіркелген) ұшағымен жүзеге асырылды. Экипаж ұшақтар шығарылған Бёрбанк (Лос-Анджелес) қаласынан ұшып, Оңтүстік Американы аралап шыққаннан кейін Атлантика мұхитын Бразилиядан Батыс Африкаға дейін, Варшаваға қарай бағытталды. Ұшуды тойлайтын плакат 1939 жылғы Иерусалимдегі LOT / Imperial Airways сату кеңсесінің суретінде, АҚШ Конгресі кітапханасы / Мэтсон мұрағатында көрінеді. Олар Мазатлан, Мексика қаласы, Гватемала және Панама қалалары арқылы, содан кейін Оңтүстік Американың Лима (Перу), Сантьяго (Чили), Буэнос-Айрес (Аргентина) және Бразилиядағы Рио-де-Жанейро мен Наталь қалалары арқылы ұшты. Олар Оңтүстік Атлантика мұхитын кесіп, Африкадағы Дакар (Сенегал) қаласына, одан Касабланкаға, Туниске, содан кейін Италияның Рим қаласына ұшты. Ұшудың соңғы кезеңі оларды Польшаның Варшава қаласына жеткізді. 13 мамыр мен 5 маусым аралығындағы ұшу уақыты 85 сағатты құрады. Натальдан Дакарға дейінгі Атлантика мұхитын басып өту 11 сағат 10 минутқа созылды (1908 миль / 3070 км). Польша авиаторларының бұл жетістігі әлемдік авиация тарихындағы маңызды оқиға болды. (Бұл ұшуға дейін әуе кемелері Атлантика мұхитын кемелерде жүк ретінде тасымалданды). Говард Хьюз Super Electra (NX18973) ұшағымен әлемді айналып ұшты. Төрт серігімен (Харри Коннор – екінші ұшқыш, Том Тёрлоу – навигатор, Ричард Стоддарт – инженер және Эд Лунд – механик) бірге Lockheed 14 1938 жылдың 10 шілдесінде Нью-Йорктегі Флойд Беннет аэродромынан ұшып кетті. Солтүстік ендіктерінен өтіп, Париж, Мәскеу, Омск, Якутск, Фэрбанкс (Аляска) және Миннеаполис қалалары арқылы Нью-Йоркке оралды. Ұшқан жалпы қашықтық 14 672 миль (23 612 км) ал, жалпы уақыт 3 күн, 19 сағат, 17 минутты құрады.
Апаттар мен оқиғалар
1938 жылдың 10 қаңтарында «Нортвест Эйрлайнз» әуе компаниясының 2-ші рейсі, L14H ұшағы, Монтана штатының Бозман қаласының жанында конструкциялық ақау салдарынан құлап, борттағы 10 жолаушы мен экипаж мүшесінің барлығы қаза тапты. 1938 жылдың 16 мамырында «Нортвест Эйрлайнз» әуе компаниясының L14H2 (NC17394) ұшағы жүк тасымалы кезінде Строх Пик (Сагус, Калифорния) тауына соғылып, борттағы тоғыз адам қаза тапты. 1938 жылдың 8 шілдесінде «Норт-Уэст» әуе компаниясының 4-ші рейсі, L14H (NC17383) ұшағы, Биллингс қалалық әуежайынан ұшып көтерілгенде тоқтап, құлап, борттағы 10 адамның біреуі қаза тапты. 1938 жылдың 22 шілдесінде LOT Polish Airlines әуе компаниясының L14H (SP BNG) ұшағы Румынияның Стульпикани қаласының жанында апатқа ұшырап, барлығы 14 адам қаза тапты; себебі белгісіз, бірақ ұшаққа шағын болса да нөсер жауған болуы мүмкін. 1938 жылдың 18 қарашасында Trans Canada Air Lines әуе компаниясының L14H2 (CF TCL) рейсі Регина әуежайынан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай құлап, екі ұшқыш та қаза тапты. 1938 жылдың 22 қарашасында British Airways Ltd. L14 WF62 (G AFGO) ұшағы сынақ ұшу кезінде Сомерсет штатының Уолтон шығанағында апатқа ұшырап, екі ұшқыш, командир Э. Г. Робинсон мен командир Роберт П. Дж. Леборн қаза тапты. 1938 жылдың 9 желтоқсанында KLM әуе компаниясының L14 WF62 (PH APE, Ekster) ұшағы Schiphol қалалық әуежайынан ұшып көтерілгенде, оқу-жаттығу ұшуы кезінде қозғалтқыш істен шығып, құлап, төрт адам қаза тапты. 1939 жылдың 13 қаңтарында «Норт-Уэст» әуе компаниясының 1-ші рейсі, L14H ұшағы, Майлс-Сити қалалық әуежайынан ұшып көтерілгенде, кабинада өрт шығып, құлап, төрт адам қаза тапты. 1939 жылдың 18 қаңтарында Guinea Airways әуе компаниясының L14H (VH ABI, Koranga) ұшағы Тиндал әуежайынан ұшып көтерілгенде биіктігін жоғалтып, құлап, төрт адам қаза тапты. 1939 жылдың 17 мамырында Imperial Japanese Airways әуе компаниясының L14 WG3B (J BCOZ) ұшағы Фукуока әуежайынан ұшып көтерілгенде қоршауға соғылып, құлап, борттағы 11 адамның 6-сы қаза тапты. 1939 жылдың 21 желтоқсанында British Airways, Ltd. әуе компаниясының L14 WF62 (G AFYU) ұшағы Жерорта теңізіне, Египеттің Александрия қаласынан 300 миль қашықтықта құлап, борттағы 11 адамның бесеуі қаза тапты. 1940 жылдың 22 қаңтарында KNILM әуе компаниясының L14 WF62 (PK AFO) ұшағы Нгура Рай Бали халықаралық әуежайынан ұшып көтерілгеннен кейін биіктігін жоғалтып, құлап, борттағы тоғыз адамның сегізін өлтірді. 1940 жылдың 22 сәуірінде BOAC әуе компаниясының L14 WF62 (G AFKD, Loch Invar) ұшағы Шотландияның Лох-Ломонд маңында, Перт халықаралық әуежайынан Хестон әуежайына жеткізіліп жатқанда апатқа ұшырап, борттағы үш экипаж мүшесінің барлығы қаза тапты. 1940 жылдың 10 қарашасында RAF әуе компаниясының L14N2 AX688 ұшағы нашар ауа райы кезінде Найробиден ұшып шыққаннан кейін тоқтап, құлап, борттағылардың барлығы қаза тапты. 1941 жылдың 6 ақпанында Trans Canada Air Lines әуе компаниясының L14H2 (CF TCP) ұшағы Армстронг әуежайына жақындаған кезде ағаштарға соғылып, құлап, борттағы 12 жолаушы мен экипаж мүшесінің барлығы қаза тапты. 1941 жылдың 20 ақпанында Royal Air Force Hudson III Т9449 ұшағының екі қозғалтқышы істен шығып, Ньюфаундленд штатындағы Масгрейв гаваніне жақын жерге құлады. Ұшқыш капитан Джозеф Макки аман қалды, бірақ екі басқа экипаж мүшесі және жалғыз жолаушы, канадалық дәрігер және Нобель сыйлығының лауреаты сэр Фредерик Бантинг қаза тапты. 1941 жылдың 18 желтоқсанында Аэрофлот әуе компаниясының L14H (CCCP L3453) ұшағы сынақ ұшуы кезінде қозғалтқыш істен шығып, Ходинка алаңының жанында құлап, үш адамның екеуі қаза тапты. 1942 жылдың 22 тамызында KLM West Indies Service әуе компаниясының L14 WF62 (PJ AIP) ұшағы Пиарко әуежайынан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай құлап, борттағы 13 адам қаза тапты. 1942 жылдың 20 желтоқсанында Canadian Pacific Air Lines әуе компаниясының L14H2 (CF TPD) ұшағы Вильям Найт тауына соғылып, құлап, борттағы 13 жолаушы мен экипаж мүшесінің барлығы қаза тапты. 1943 жылдың 13 қаңтарында Air France әуе компаниясының L14H2 (F ARRF) ұшағы Агуэлхок қаласында апатқа ұшырап, қозғалтқышы істен шыққандықтан, үш экипаж мүшесі қаза тапты. 1943 жылдың 19 мамырында RAF Hudson IIIA FH168 (c/n 414 6458) ұшағы қозғалтқыштың істен шығуы салдарынан Англияның Сент-Эваль қаласынан оңтүстікке қарай 7 миль жерге жерге құлап қалады. Екі экипаж мүшесі қаза тапты, оның ішінде әуе коммодоры сэр Найджел Норман ұшақтан лақтырылып, мойны сынды. Ол Таяу Шығысқа әуеде ұшуды жоспарлау жөніндегі конференцияға бара жатқан еді. Сондай-ақ апатта қаза болған П/О (Обс) Артур Ротенберг, J/16615 Санкт-Клумбтың бас қорымында жерленген. 1943 жылдың 26 тамызында British West Indian Airways әуе компаниясының L14H (VP TAH) ұшағы Пиарко әуежайында жанармай құю кезінде өртеніп кетті. 1946 жылдың 28 наурызында Дальстрой авиациясының L14 (514) ұшағы экипаж қателігі салдарынан Ресейдің Зырянка қаласынан ұшып көтерілген кезде апатқа ұшырап, ұшқыш қаза тапты. 1946 жылдың 22 сәуірінде Никарагуаның TACA B14S (AN ACC) ұшағы Ла Либертад әуеайлағынан ұшып көтерілгенде апатқа ұшырап, Super Electra-ға қатысты ең қасіретті апатта борттағы 21 адамның 18-і қаза тапты. 1946 жылдың 7 желтоқсанында Дальстрой авиациясының L14 (6) ұшағы Магадан облысының (бұрынғы Хабаровск өлкесі) Берелах қаласынан ұшып көтерілгенде екі қозғалтқышы істен шығып, құлап, борттағы жеті адамның барлығы қаза тапты. 1948 жылдың 29 қазанында R. A Brand & Co. Ltd. әуе компаниясының L14 08 (G AKPD) ұшағы Эльба аралынан құлап, борттағы төрт жолаушы мен экипаж мүшесінің барлығы қаза тапты; ұшақтың қирандылары 1954 жылдың наурыз айында BOAC рейсі 781-ді іздеу кезінде табылған. 1951 жылдың 14 шілдесінде Airtaco әуе компаниясының L14H (SE BTN) ұшағы Стокгольмнен ұшып көтерілгенде жанармай жетіспеуінен қозғалтқыштары істен шығып, құлап, борттағы алты адамның төртеуі қаза тапты. 1955 жылдың 16 маусымында TAPSA әуе компаниясының L14H2 (OB QAG 338) ұшағы Тарапото әуежайынан ұшып көтерілгенде жүк ығысып, бақылауды жоғалтып, құлап, борттағы үш адам қаза тапты.
On August 26, 1943, a British West Indian Airways L14H (VP TAH) burned out at Piarco Airport during refueling. On March 28, 1946, a Dalstroi Aviation L14 (514) crashed on takeoff from Zyrianka, Russia due to crew error, killing the pilot. On April 22, 1946, a TACA de Nicaragua B14S (AN ACC) crashed on takeoff from La Libertad Airstrip, killing 18 of 21 on board in the deadliest accident involving the Super Electra. On December 7, 1946, a Dalstroi Aviation L14 (6) crashed on climbout from Berelakh, Magadan, Russia (then part of the Khabarovsk Territory) due to double engine failure, killing all seven on board. On October 29, 1948, an R. A Brand & Co. Ltd. L14 08 (G AKPD) crashed off Elba, killing all four passengers and crew on board; the wreckage was found in March 1954 during the search for BOAC Flight 781. On July 14, 1951, an Airtaco L14H (SE BTN) crashed on takeoff from Stockholm due to double engine failure caused by fuel starvation, killing four of six on board. On June 16, 1955, a TAPSA L14H2 (OB QAG 338) crashed on takeoff from Tarapoto Airport due to loss of control after the cargo shifted, killing all three on board.