Америкалық бомбалаушы ұшақтар

Кіріспе

Америкалық бомбалаушы ұшақ

{|Infobox aircraft type
|type= Бомбалаушы ұшақ
|manufacturer=Glenn L. Martin Company
|designer=Peyton M. Magruder
|first flight=16 ақпан 1932
|introduced=1934 жылдың қарашасы
|retired=1949 (Таиланд Корольдік Әуе Күштері)
|primary user=Америка Құрама Штаттары Әуе Корпусы
|more users=Голланд Оңда Индонезия Әуе Күштері, Түркия Әуе Күштері
|produced=1933–1940
|number built=121 B 10, 82 модель 166, 32 B 12, 348 барлық түрлері, соның ішінде 182 экспорттық нұсқасы
|program cost=
|unit cost= $52,083 Бұл сол кездегі Армияның ұшқыш ұшақтарынан өнімділігі жоғары, сериялық өндірілген алғашқы бомбалаушы болды. B 10 ұшағы B 12, B 13, B 14, A 15 және O 45 таңбалары үшін Wright Cyclones қозғалтқыштарының орнына Pratt & Whitney қозғалтқыштарымен қолданылды. Барлығы 348 данасы салынды. Ең ірі пайдаланушылар – АҚШ (166 дана) және Нидерланды (121 дана).

Жобалау және әзірлеу

B10 бомбалаушы ұшақтардың дизайнында революция жасады. Оның толық металл моноплан корпусы, жабық пилот кабиналары, айналмалы қару мұнаралары (1933 жылғы британдық Boulton & Paul Overstrand екіұшақты бомбалаушының жабық мұрын мұнарасымен шамалас уақытта), кері қайтарылатын қону шассисі, ішкі бомба бөлімі және толық қозғалтқыш қаптамалары ондаған жылдар бойы әлемдік бомбалаушы ұшақтар дизайнының стандартына айналды. B10, Glenn L. Martin Company-нің (Мэриленд штаты, Балтимор қаласы) жеке жобасы болған Martin Model 123 моделінен бастау алды. Оның экипажы төрт адамнан тұрды: ұшқыш, оның орынбасары, мұрындық қаруші және фюзеляждық қаруші. Бұрынғы бомбалаушы ұшақтардағыдай, төрт экипаж бөлімі ашық болғанмен, оның дизайнында бірқатар жаңашылдықтар бар еді. Осы жаңашылдықтардың қатарында ішкі бомба бөліміне арналған терең корпустың болуы және кері қайтарылатын негізгі қону шассисі жатты. Wright SR 1820 E Cyclone қозғалтқыштары жеткілікті қуатты қамтамасыз етті. Model 123 алғаш рет 1932 жылдың 16 ақпанында ұшырылып, 20 наурызда АҚШ армиясына XB 907 ретінде сынаққа тапсырылды. Сынақтан кейін ол Мартинге қайта жаңарту үшін жіберілді және XB 10 ретінде қайта құрастырылды. Ол Wright R 1820 19 қозғалтқыштарының жұбымен, 8 фут (2 метрге жуық) қанат ұзындығының ұлғаюымен және жабық мұрын мұнарасымен де жабдықталды. XB 10 маусым айындағы сынақтар кезінде 6000 фут (1829 метр) биіктікте белгілі бір жылдамдық көрсетті. Бұл 1932 жылғы көрсеткіштердің ішінде әсерлі нәтиже еді. 1936 жылдың ақпан айында АҚШ әуе күштері 49-шы бомбалау эскадрильясының 13 B10B ұшағын Вирджиния штатындағы Танжер аралы мен Мэриленд штатындағы Смит аралының тұрғындарына көмек жеткізу үшін пайдаланды. Чесапик шығанағындағы қатты мұз салдарынан кемелер аралдарға жеткізе алмады, ал тұрғындар қысқы дауылдан кейін аштыққа тап болды. B10B ұшақтарының көмек рейстерінен бұрын, 1936 жылдың 2 ақпанында Goodyear Blimp Enterprise және эскадрильяның Keystone B 6A бомбалаушылары 9 және 10 ақпан күндері аралдарға көмек жеткізген еді. Өте жетілдірілген өнімділігінің арқасында Martin компаниясы B10 ұшақтарына экспорттық тапсырыстардың көптеуіне үміттенді. Model 139 дизайнына АҚШ армиясының құқығы болды. 1936 жылы армияның тапсырыстарын орындағаннан кейін Martin Model 139 ұшақтарын экспорттауға рұқсат алып, бірнеше елдің әуе күштеріне жеткізді. Олардың ішінде 1937 жылдың сәуір айында Сиамға сатылған алты Model 139W (Wright R 1820 G3 Cyclone қозғалтқыштарымен жабдықталған) және 1937 жылдың қыркүйек айында Түркияға сатылған 20 Model 139W (R 1820 G2 қозғалтқыштарымен жабдықталған) бар еді.

The B 10 began a revolution in bomber design. Its all metal monoplane airframe, along with its features of closed cockpits, rotating gun turrets (almost simultaneously with the 1933 British Boulton & Paul Overstrand biplane bomber's own enclosed nose turret), retractable landing gear, internal bomb bay, and full engine cowlings, became the standard for bomber designs worldwide for decades. The B 10 began as the Martin Model 123, a private venture by the Glenn L. Martin Company of Baltimore, Maryland. It had a crew of four: pilot, copilot, nose gunner and fuselage gunner. As in previous bombers, the four crew compartments were open, but it had a number of design innovations as well. These innovations included a deep belly for an internal bomb bay and retractable main landing gear. Its Wright SR 1820 E Cyclone engines provided sufficient power. The Model 123 first flew on 16 February 1932 and was delivered for testing to the U. S. Army on 20 March as the XB 907. After testing it was sent back to Martin for redesigning and was rebuilt as the XB 10. It also sported a pair of Wright R 1820 19 engines, and an 8 feet (2 m) increase in the wingspan, along with an enclosed nose turret. When the XB 10 flew during trials in June, it recorded a speed of at 6000 feet (1829 m). This was an impressive performance for 1932. In February 1936, the US Army Air Corps used 13 B 10Bs of the 49th Bomb Squadron to drop supplies to the residents of Virginia's Tangier Island and Maryland's Smith Island; with ships unable to reach the islands due to heavy ice in the Chesapeake Bay, the islanders faced starvation after a severe winter storm. The B 10B supply flights followed earlier supply flights to the islands by the Goodyear Blimp Enterprise on 2 February 1936 and by the squadron's Keystone B 6A bombers on 9 and 10 February 1936. With its advanced performance, the Martin company fully expected that export orders for the B 10 would flood in. The U. S. Army owned the rights to the Model 139 design. Once the Army's orders had been filled in 1936, Martin received permission to export Model 139s, and delivered versions to several air forces. These included six Model 139Ws sold to Siam in April 1937, powered by Wright R 1820 G3 Cyclone engines, and 20 Model 139Ws sold to Turkey in September 1937, powered by R 1820 G2 engines.

Қытай

1937 жылдың 25 тамызында, Екінші Қытай-Жапон соғысының басталған кезеңінде әуе шайқастары қызған кезде, 8-ші авиациялық бригаданың (БГ) 19-шы және 30-шы эскадрильяларына қарасты бес қытай ұлттық әуе күштерінің бомбалаушылары – үш Heinkel He 111A және екі Martin B 10 ұшағы Нанкин қаласындағы әуежайынан Шанхайға ұшып, Шанхайдың солтүстік-батысындағы Тайканг қаласының Люхэ ауданындағы жапондық десанттық күштерге бомбаларын сәтті тастады. Бірақ, жапондық ұшақтар бомбалаушыларды қуалай бастап, екі Heinkel ұшағын атып түсірді, олар жерге құлап түсуге мәжбүр болды; жапондық ұшақтардан келген оқтардан екі экипаж мүшесі қаза тапты. Қытайдың Ұлттық революциялық армиясы Шанхай шайқасында қалған позицияларын сақтап қалу үшін күшпен күрескен кезде, 1937 жылдың 14 қазанында Қытай әуе күштері Шанхай маңындағы жапондық позицияларға қарсы әртүрлі типтегі ұшақтардан құралған ірі шабуыл жасады. Бұл шабуылға үш B 10, екі Heinkel He 111A, бес Douglas O 2MC, бес Northrop Gamma және үш Curtiss Hawk III ұшағы қатысты. Нанкиннен кешкі уақытта ұшырылған бомбалаушылар, 15 қазанға дейін сағат сайын Шанхай маңындағы жапондық позицияларын шабуылдады, соңғы шабуыл сағат 03:00-де жасалды. 1938 жылдың 19 мамырында 2-ші авиациялық бригаданың 14-ші эскадрильясына қарасты капитан Сюй Хуаншэн мен лейтенант Тэн Еньбо басқаруымен екі B 10 бомбалаушысы Жапонияның құрлық бөлігіне алғашқы әуе шабуылын сәтті жүргізді. Жапонияға қарсы түнгі шабуыл кезінде B 10 ұшақтары 2 миллион данаға жуық үнқағаздарды тастады, онда «жапон халқының санасын Қытайды басып алу және оккупациялау кезінде жасалған қасіреттер туралы ескерту» жазылған еді. Бұл үнқағаздар Нагасаки, Фукуока, Куруме, Сага және басқа да қалаларға таратылды, сонымен қатар әуе базаларын, порттарды, соғыс кемелерін және зауыттарды барлау мақсатында ұшырылды.

Тайланд

Алты B-10 ұшағы 1940-1941 жылдардағы Франко-Тай соғысының басында Таиланд Корольдік әуе күштерінің орта бомбалаушы күшін құрады. Соңғы миссиясы 28 қаңтарда, қазіргі Камбоджадағы Сисофонға қарсы, Франко-Тай соғысының аяқталуына таяу жүзеге асырылды. Кейіннен B-10 ұшақтары Фрае әуежайына, Файап армиясының құрамында Шан мемлекетіне шабуыл жасау мақсатымен жіберілді.

Түркия

1937 жылдың қыркүйегінде жеткізілгеннен кейін Мартин 139WT ұшақтары 9-шы Таяре Табурының 55-ші және 56-шы Таяре Бөлгілеріне (Авиациялық эскадрильялар) берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл ұшақтар Қара теңізі үстіндегі барлау жұмыстарына кеңінен пайдаланылды. 1944 жылы британдық Бленхайм және Бофорт ұшақтарымен ауыстырылғаннан кейін, Мартин 139WT ұшақтары 1946 жылға дейін қосалқы ұшақтар ретінде қолданылды, сол кезде қалған он алты ұшақтың он екісі әлі де іске қосылатын жағдайда болды.

Тірі қалған әуе кемелері

Оның жалғыз толық сақталған үлгісі Дейтон қаласына жақын орналасқан Райт-Паттерсон әуе базасындағы АҚШ Әскери-әуе күштерінің ұлттық мұражайында қойылған. Ұшақ 1934 жылғы Аляска экспедициясында қолданылған B-10 ретінде боялған, бірақ ол 1938 жылы Аргентинаға сатылған Martin 139WAA экспорттық нұсқасы еді. Ұшақ жердегі техникалық құрамды оқыту үшін пайдаланылды және Аргентина Әскери-әуе күштері 1960 жылдарға дейін оны жердегі қызметкерлерін даярлау үшін қолданып келді. Әуе күштері мұражайы аман қалған B-10 қалдықтарын іздеу жұмыстарын жүргізіп, ақырында осы ұшақтың табылуын анықтады. 1970 жылы Аргентина үкіметі толық емес ұшақ корпусын ресми салтанатта АҚШ үкіметіне табыс етті. Ұшақ 1973-1976 жылдары Техас штатындағы Келли әуе базасындағы 96-шы техникалық қызмет көрсету эскадрильясы (құрамасы), Әуе күштерінің резервімен қалпына келтіріліп, 1976 жылы көрмеге қойылды. Индонезияның Шығыс Калимантан аймағында құлаған голландтық Martin 166WH 3 ұшағының қалдықтары 2018 жылғы тамыздың басында жергілікті «Berau Post» газетінің экспедициясы кезінде қайта табылды. Бұл жайт жергілікті тұрғындардың тау басында құлаған ұшақ туралы әңгімелеріне негізделген. Ұшақ қалдықтары Gunung Besar тауында, Long Keluh ауылында, Келай ауданында, Берау аймағында орналасқан. Экспедиция кезінде екі қозғалтқыш, ортаңғы және артқы фюзеляж, құйрық және рульдері, сондай-ақ оң қанаты сияқты ұшақтың көптеген бөліктері сақталған күйде табылған. Жергілікті тұрғындардың сөзіне сүйенсек, жергілікті тұрғындар ондаған жылдар бойы ұшақ қалдықтарын тонап келген. Ұшақтың нөмірі "M 574" әлі де қалдықтардың арасындағы ескі қызылшаның арасынан көрініп тұр. "M 574" 1941 жылғы 5 қаңтарда Голландтық Борнеоның оңтүстік-шығысындағы миссия кезінде жоғалып кеткені хабарланған. Борнео орманды аймағынан құлаған B-10 ұшақтарының мұнаралары мен қанаттары сияқты әртүрлі бөліктері табылып, Нидерландының Состерберг қаласындағы Әскери авиация мұражайында (Militaire Luchtvaart Museum) қойылған. Мұражай жабылғаннан кейін олар бұрынғы Состерберг әуе базасында орналасқан Ұлттық Әскери мұражайда (Nationaal Militair Museum) сақталады.