Мая цивилизациясының қолжазбалары мен кодекстері

Кіріспе

Колумбияға дейінгі майя өркениетінің майя иероглифтерімен жазылған қолжазбалары. Майя кодекстері (кодекс) – Колумбияға дейінгі майя өркениетінің майя иероглифтерімен жазылған, Мезоамериканың қабық қағазында жасалған бүктеме кітаптар. Бұл кітаптар кәсіби жазушылардың еңбектері, олар "Тонсорлы жүгері құдайы" және "Қасқыр маймыл құдайлары" сияқты құдайлардың қолдауымен жұмыс істеген. Кодекстер олардың соңында қоныстанған қалаларының атымен аталады. Дрезден кодексі – қазірге дейін сақталған санаулы кодекстердің ішіндегі ең маңыздысы болып есептеледі. Майялар Ficus cotinifolia атты жабайы інжір ағашының ішкі қабығынан қағаз жасаған. Бұл қағаз майя тілдерінде хуун деп белгілі болған (алцтектер солтүстікте қағаз үшін āmatl сөзін қолданған). Майялар хуун қағазын шамамен 5-шы ғасырда ойлап тапқан. Майя қағазы папирустан берік әрі жазуға ыңғайлырақ болған. Ежелгі майя ой-санасы туралы біздің біліміміз – толық картинаның аз ғана бөлігін құрайды, өйткені олардың білімі мен рәсімдерінің толық көлемін қамтитын мыңдаған кітаптың тек төртеуі ғана бүгінгі күнге жеткен (дегендей, егер кейінгі ұрпақ біз туралы тек үш дұға кітабы мен "Саяшының жолы" арқылы білсе).|Michael D. Coe

Дрезден кодексі

Дрезден кодексі (Codex Dresdensis) Германияның Дрезден қаласындағы Саксония мемлекеттік кітапханасы – Sächsische Landesbibliothek (SLUB) кітапханасында сақталады. Бұл кодекстердің ең күрделісі, сонымен қатар майя өнерінің маңызды үлгісі. Көптеген бөлімдері ритуалдық сипатта (соның ішінде «альманахтар»), ал кейбіреулері астрологиялық тақырыптарды қамтиды (күн және ай тұтылуы, Венера циклдары). Кодекс екі жағына да жазылған 39 жапырақтан тұратын кітапқа айналдырылған ұзын қағаз парағынан жасалған. Ол, шамамен, 12-14 ғасырларда жазылған болуы мүмкін. Еуропаға әкелінгеннен кейін, 1739 жылы Дрездендегі Саксония сарайының корольдік кітапханасы сатып алды. Неміс суретшісі жасаған, гуунды қамтитын жалғыз нақты көшірмесі 2007 жылдың қазан айынан бастап Гватемала қаласындағы Museo Nacional de Arqueología мұражайында қойылған. Дрезден кодексін Еуропаға кім әкелгені белгісіз. Ол 18 ғасырдың соңында, испан конкистадорының бірінші немесе екінші буыны арқылы келген болуы мүмкін. Кітаптағы соңғы жазба оның көшірілуінен бірнеше ғасыр бұрын жасалса да, жаулаушылар келгенге дейін кітап қолданылып, толықтырылған болуы мүмкін. Дрезден кодексінің шамамен 65 пайызында астрономиялық кестелер бар. Бұл кестелер күн және ай тұтылуы, күн мен түн теңелуі, Марстың сидериялық циклы және Марс пен Венераның синодикалық циклдарына арналған. Бұл байқаулар майяларға жыл санауды, егін шаруашылығын және жұлдыздарға байланысты діни рәсімдерді жоспарлауға мүмкіндік берді. Мәтінде Марс – ұзын мұрынды бұғы, ал Венера – жұлдыз ретінде бейнеленген. 51–58-беттерде күн тұтылуының кестелері келтірілген. Бұл кестелер 8 ғасырда 33 жылға күн тұтылуын дәл болжады, бірақ ай тұтылуын болжау онша сәтті болмады. Кітаптың барлық бөлімінде күнды жұтатын жыландардың бейнелері тұтылуды символдайды. Глифтер мәтінде шамамен 40 рет кездеседі, бұл Дрезден кодексінде күн тұтылуына ерекше мән берілгенін көрсетеді. Дрезден кодексінің алғашқы 52 беті болжау туралы. Майя астрономдары күндізгі уақытты есептеу үшін, сондай-ақ аурулар мен басқа да бақытсыздықтардың себептерін анықтау үшін кодексті пайдаланған. Дрезден кодексінде көптеген құдайлар мен құдайшалар бейнеленгенімен, Ай құдайы – жалғыз бейтарап тұлға. Кітаптың алғашқы 23 бетінде оның аты басқа құдайлардың атынан гөрі әлдеқайда жиі айтылады. 1880–1900 жылдары Дрезден кітапханашысы Эрнст Форстман майя сандарын және майя күнтізбесін түсіндіріп, кодекс эфемерис екенін анықтады. Келесі зерттеулер осы астрономиялық альманахтарды, Күн мен Ай циклдарының жазбаларын, соның ішінде күн тұтылуының кестелерін және көзге көрінетін барлық планеталарды кодтады. «Жылан сериясы», 61–69-беттер, осы құбылыстардың эфемерисі болып табылады және бұрынғы дәуірде 1.18.1.8.0.16 базалық күнін (5 482 096 күн) пайдаланады.

The Dresden Codex (Codex Dresdensis) is held in the Sächsische Landesbibliothek (SLUB), the state library in Dresden, Germany. It is the most elaborate of the codices, and also a highly important specimen of Maya art. Many sections are ritualistic (including so called 'almanacs'), others are of an astrological nature (eclipses, the Venus cycles). The codex is written on a long sheet of paper that is 'screen folded' to make a book of 39 leaves, written on both sides. It was probably written between the twelfth and fourteenth centuries. After it was taken to Europe and was bought by the royal library of the court of Saxony in Dresden in 1739. The only exact replica, including the huun, made by a German artist is displayed at the Museo Nacional de Arqueología in Guatemala City, since October 2007. It is not clear who brought the Dresden Codex to Europe. It arrived sometime in the late 18thcentury, potentially from the first or second generation of Spanish conquistadores. Even though the last date entry in the book is from several centuries before its relocation, the book was likely used and added to until just before the conquerors took it. About 65 per cent of the pages in the Dresden Codex contain richly illustrated astronomical tables. These tables focus on eclipses, equinoxes and solstices, the sidereal cycle of Mars, and the synodic cycles of Mars and Venus. These observations allowed the Mayans to plan the calendar year, agriculture, and religious ceremonies around the stars. In the text, Mars is represented by a long nosed deer, and Venus is represented by a star. Pages 51–58 are eclipse tables. These tables accurately predicted solar eclipses for 33years in the 8thcentury, though the predictions of lunar eclipses were far less successful. Icons of serpents devouring the sun symbolize eclipses throughout the book. The glyphs show roughly 40 times in the text, making eclipses a major focus of the Dresden Codex. The first 52 pages of the Dresden Codex are about divination. The Mayan astronomers would use the codex for day keeping, but also determining the cause of sickness and other misfortunes. Though a wide variety of gods and goddesses appear in the Dresden Codex, the Moon Goddess is the only neutral figure. In the first 23 pages of the book, she is mentioned far more than any other god. Between 1880 and 1900, Dresden librarian Ernst Förstemann succeeded in deciphering the Maya numerals and the Maya calendar and realized that the codex is an ephemeris. Subsequent studies have decoded these astronomical almanacs, which include records of the cycles of the Sun and Moon, including eclipse tables, and all of the naked eye planets. The "Serpent Series", pp. 61–69, is an ephemeris of these phenomena that uses a base date of 1.18.1.8.0.16 in the prior era (5,482,096 days).

Мадрид кодексі

Мадрид кодексі 1860 жылдары Испанияда қайта жаратылды; ол әртүрлі орындарда табылған, әртүрлі өлшемдегі екі бөлікке бөлінген. Кодекс екі бөлігі жеке-жеке табылғандықтан, Tro Cortesianus кодексі деп аталады. 1888 жылы Троано кодексі Ұлттық археологиялық мұражайға (Museo Arqueológico Nacional) өткізілді. 1872 жылы Ұлттық археологиялық мұражай Кортезианус кодексін кітап коллекционерінен сатып алды, ол кодексті жақында Экстремадурада сатып алғанын мәлімдеді. Экстремадура – Франсиско де Монтехо және оның көптеген конкистадорлары шыққан провинция, сондықтан осы конкистадорлардың бірі кодексті Испанияға әкелген болуы мүмкін.

Майкл Коу және Джастин Керр сияқты кейбір ғалымдар Мадрид кодексінің испан жаулап алуынан кейін жасалғанын ұсынады, бірақ дәлелдер оның жаулап алудан бұрынғы кезеңге жатса, оны күшейте түседі. Кодекс Юкатан аймағында жасалған болуы мүмкін. Кодекс алдыңғы және соңғы беттеріне енгізілген екі қағаз фрагментінде испан жазуы бар, бұл Томсонды испан ділбасының оны Таясалда (Petén) сатып алғанын болжауға әкелді.

Париж кодексі

Париж кодексі (сонымен қатар немесе бұрынғы Кодекс Перезиан) тундар мен катундарға арналған болжамдарды (Мая күнтізбесіне қараңыз), сондай-ақ Мая зодиагын қамтиды, сондықтан екі жағынан да Чилам Балам кітаптарымен ұқсас. Кодекс алғаш рет 1832 жылы Францияның Императорлық кітапханасының (кейіннен Ұлттық кітапхана) қорына қосылды, Париж қаласында. Үш жыл өткен соң, оның алғашқы көшірме суреті Лорд Кингсборо үшін Ломбардиялық суретші Агостино Аглио жасады. Алғашқы сурет қазір жоғалып кетті, бірақ оның көшірмесі Чикагодағы Ньюберри кітапханасындағы Кингсбороның жарияланбаған баспа парақтарының арасында сақталған. Келесі 25 жыл ішінде кейде еске алынса да, оның толыққанды қайта табылуы француз шығыстанушысы Леон де Росниге байланысты, ол 1859 жылы кодексті Ұлттық кітапханадағы пеш бұрышындағы ескі қағаздардың арасынан тауып алды, онда ол тасталып, ұмытылғандай болған. Осының салдарынан, кодекс өте нашар күйде. Ол "Перез" деген сөз жазылған қағазға оралған күйде табылған, бұл, мүмкін, 1859 жылы анонимді кодекс туралы екі қысқаша сипаттама жариялаған Хосе Переске сілтеме болған. Де Росни бастапқыда оған Codex Peresianus ("Codex Pérez") деген ат қойды, бірақ уақыт өте келе кодекс көбінесе Париж кодексі деп аталатын болды. Ол қазіргі күні Ұлттық кітапханада сақтаулы.

Мексикадағы майялар кодексі

Бұрын Гройер кодексі деп аталған, бірақ 2018 жылы қайта аталған, Мексиканың Майя кодексі 1965 жылы табылды. Кодекс фрагменттерден тұрады, он бір беттен және болжам бойынша жиырма беттен тұратын кітаптың қалдықтарынан, сондай-ақ бес жеке беттен құралған. Кодекс 2016 жылдан бері Мексика қаласындағы Ұлттық антропология мұражайында сақтаулы және төрт Майя кодексінің ішінде Америка құрлығында қалған жалғыз данасы. Әр бетте сол жаққа қарап тұрған батыр немесе құдай бейнеленген. Әр беттің үстінде сан жазылған, ал сол жағында күндердің тізімі болып көрінеді. Бұл беттер басқа кодекстерге қарағанда әлдеқайда аз детальды және Дрезден кодексінде жоқ ақпаратты бере бермейді. Оның түпнұсқалығы бастапқыда күмәнді болғанмен, 21-ші ғасырдың басында жүргізілген әртүрлі зерттеулер оның түпнұсқа екенін растады, ал Мексиканың Ұлттық антропология және тарих институты 2018 жылы оны Колумбтан бұрынғы нағыз кодекс деп мойындады. Ол 1021 және 1154 жылдары аралығында жасалған деп саналады.

Басқа да майя кодекстері

Бұл кітаптардың сирек кездесуі мен маңыздылығын ескере отырып, жаңа кітаптар табылды деген әңгімелер көбінесе қызығушылық тудырады. Майя орындарындағы археологиялық қазбалар бағаналар мен бояу қалдықтарынан тұратын, көбінесе элиталық қабірлерде кездесетін тікбұрышты түйірлерді ашты. Бұл түйірлер – барлық органикалық материалы шіріп кеткен кодекстердің қалдықтары. Осы түйірлердің сақталған, ең тұтас түрлері болашақ археологтардың жаңа әдістері осы ежелгі беттердің қалдықтарынан ақпаратты қалпына келтіруге мүмкіндік берер деген үмітпен сақталды. Археологтар Уашактун, Гватемаланың Сан-Агустин Акасагуастлан, Эль-Кишедегі Небай, Белиздің Алтун-Хасы және Гондурасқа қарасты Копан қалаларындағы қазбалар барысында жерленгендермен бірге ең көне Майя кодекстерін тапты. Қазбалар кезінде табылған алты Майя кітабының мысалдары ерте классикалық (Уашактун және Алтун-Ха), кеш классикалық (Небай, Копан) және ерте постклассикалық (Гуайтан) кезеңдерге жатады. Өкінішке орай, олардың барлығы түпнұсқа мәтіннің ашылмайтын массаларына немесе өте ұсақ сынықтар мен бөліктерінің жиынтығына айналды. Сондықтан оларды оқу мүмкін болмайды.