Бедиуззаман Сәид Нурси (1877-1960) – күрд дін ғалымы, «Нур кітаптары» авторы. Исламды жаңартуға үлкен үлес қосты, бүкіл әлемде миллиондаған ізбасарлары бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Күрд сунни мұсылман теологы (1877–1960)
Kurdish Sunni Muslim theologian (1877–1960)
Саид Нурси (; 1877), оның ізбасарлары арасында Бедиуззаман («ғасыр кереметі») және Устад («остаз») деген құрметті атаулармен белгілі болған, алты мың беттен асатын «Рисале и Нур» жинағын жазған күрд сунни мұсылман теологы. Қазіргі заманғы ғылым мен логика болашақтың жолы деп сенген ол, діни мектептерде діни ғылымдарды, ал заманауи мектептерде ғылыми білімді оқытуды жақтады. Нурси Түркияда ислам дінін қайта жаңғыртуға зор үлес қосып, бүкіл әлемде бірнеше миллион ізбасары бар діни қозғалысты құрастырды. Оның ізбасарлары көбінесе «Нуршы қозғалысы» немесе «Нур жамааты» деп аталады. 2008 жылғы басылымда Нуршылардың дүниежүзіндегі саны 5-6 миллионға жететіні, ал кейбір есептер бойынша 9 миллионға дейін баратыны айтылды. Олардың 5500-ге жуық дәрісханасы (оқу залы) бар, онда ізбасарлар Нурсидің еңбектерін бірлесіп оқиды. Нурси өмірін 3 кезеңге бөледі: Бірінші кезеңді ол «Ескі Саид» деп атайды, ол саясатқа белсенді қатысып, исламға саясат арқылы қызмет ете алатынына сенген кезең. Бұл кезең оның туған күнінен 1920 жылдардың басына дейін, Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары мен Осман империясының құлауымен сәйкес келеді. Осы алапат өзгерістер Нурсиде терең жеке трансформацияны тудырды. «Жаңа Саид» кезеңінде ол толығымен саясаттан бас тартып, «Рисале и Нур» жинағын жазуға күш салды, исламның рас екенін дәлелдеу үшін ақыл-ойды пайдаланды. Бұл кезеңнің көп бөлігін ол түрмеде және жер аударылуда өткізді. Бұл кезең 1949 жылы Афион түрмесінен босатылғанда аяқталды. 1949 жылдан 1960 жылы қайтыс болғанға дейін ол «3-ші Саид» кезеңінде Түркиядағы алғашқы демократиялық сайлаулармен бірге келген салыстырмалы еркіндікті сезінді.
Said Nursi (, ; 1877 and commonly known with the honorifics Bediüzzaman (meaning "wonder of the age") and Üstad (meaning "master") among his followers, was a Kurdish Sunni Muslim theologian who wrote the Risale i Nur Collection, a body of Qur'anic commentary exceeding six thousand pages. Believing that modern science and logic was the way of the future, he advocated teaching religious sciences in secular schools and modern sciences in religious schools. Nursi inspired a religious movement that has played a vital role in the revival of Islam in Turkey and now numbers several millions of followers worldwide. His followers, often known as the "Nurcu movement" or the "Nur cemaati". In a 2008 publication Nurcu worldwide adherents were estimated at 5 to 6 millions with numbers going up to 9 millions, with around 5500 dershanes or study halls where adherents would read Nursi’s writings collectively. Nursi categorizes his life as 3 periods: The first period he calls as "Old Said" which he describes as the period when he was actively involved in politics and believed he could serve Islam through politics. This period is from his birth until early 1920's coinciding with the aftermath of World War I and the fall of the Ottoman Empire. This period of upheaval caused Nursi to undergo a deep personal transformation. In the "New Said" period he entirely abstained from politics, and focused on writing Risale i Nur collection using reasoning to demonstrate truth of Islam. Most of this period he spent in jail and exile. This period ended when he was released from Afyon prison in 1949. From 1949 till his death in 1960 he considers as "3rd Said" period when he experienced relative freedom which coincides with the first democratic elections in Turkey.
Ерте өмір
Саид Нұрси Осман империясының Битлис вилайеті Хизанға жақын орналасқан Нурс деген күрд ауылында дүниеге келген. Оның әкесі Мирза және анасы Нүрийе екеуі де Ахл әл-Байт (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпағы) болды. Бірнеше уақыт ағасымен бірге болған соң, Саид Сиртке оралды. Ол Мулла Фатхулланың медресесіне оқуға түсті. Мулла Фатхулла Саидқа өткен жылы "Сүйүтиді" оқып жатқанын айтып, биыл "Мулла Жамиді" оқып жатқанын сұрады. Саид оған "Мулла Жами" және басқа да көптеген кітаптарды оқып бітіргенін айтты. Саид Мулла Фатхулланың сұраған кітаптары бойынша барлық сұрақтарға жауап бере алды. Мулла Фатхулла оның ақыл-ойына таңғалды. Саид көптеген кітаптарды жадынан айта білді. Мысалы: "Содан [Мулла Фатхулла] оның естелігін сынап көруге шешім қабылдады және оған Басралық Әл-Хариридің (1054–1122) еңбегінің көшірмесін берді. Ол өзінің ақыл-ойы мен есте сақтау қабілетімен де танымал. Бір бетті оқып, жаттап алып, қайталап оқып шықты. Мулла Фатхулла таңғалғандығын білдірді". Бұл туралы хабар бүкіл Сиртке тарап кетті. Мулла Фатхулла ғалымдарға былай деді: "Менің мектебіме жас студент келді және мен оған қойған әрбір сұраққа жауап берді. Оның жас шағында алған даналығы мен біліміне таңғаламын!" Осыдан кейін Сирт ғалымдары оған "Бәдіуызман" деген атақ берді, яғни "Заманның кереметі". Ол 13–14 жасында медресе оқу бағдарламасын 3 айда аяқтады (медресе оқу бағдарламасында жүзден астам кітап болды), бұл әдетте 10–15 жылды алады. Саидтың тәсілі – әр кітаптың негізгі ойларын түсіну үшін ұстазға сүйену, ал қалғанын өз бетінше оқып үйрену болды. Губернатордың кітапханасында Нұрси бұрын-соңды көрмеген ғылыми білімдер мұрағатына қол жеткізді. Ол ислам ғылымдарынан басқа, өзінің тұруы кезінде тарих, география, математика, геология, физика, химия, астрономия және философия қағидаларын зерттеді. Ол 90 кітапты жаттап алды. Саид Нұрси сол жерде Осман түрік тілін де үйренді. Осы уақыт ішінде ол Осман империясының шығыс провинцияларында университет құру жоспарын әзірледі, оны "Мадрасат уз Захра" деп атады, ол ғылыми және діни (исламдық) білімді біріктіріп, осы өңірлердің жалпы білімін жетілдіруді көздеді. Ол Осман сұлтаны Мехмед V-тен 19 000 алтыннан қаржылай көмек алды. Құрылыс 1913 жылы басталды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін жоба тоқтап қалды. Британдық колониялар жөніндегі министр Уильям Гладстонның парламентте айтқан сөздеріне ашуланып: "Мұсылмандар Құранды ұстағанша, біз оларға үстемдік ете алмаймыз. Біз оны олардан алып тастауымыз керек немесе олардың оған деген сүйіспеншілігін жоғалтуымыз керек", – деген сөзіне Саид: "Мен Құранның өлмейтін, сарқылмайтын Күн екенін әлемге дәлелдеймін!" деп мәлімдеп, өзінің Құран мен Ислам туралы түсініктемелері мен түсіндірмелерін, сондай-ақ өз өмірі туралы жазбаларын жинақтаған "Рисале-и Нур" атты еңбегін жазуға кірісті.
Said Nursi was born in the Kurdish village of Nurs near Hizan in the Bitlis Vilayet of the Ottoman Empire. His father Mirza and his mother Nuriye both were Ahl al Bayt (lineage of the Islamic prophet Muhammad). After staying with his brother for some time Said came back to Siirt. He went to the madrasa of Mullah Fathullah. Mullah Fathullah mentioned to Said that he[Said] was reading "Süyûtî" last year and asked whether he is reading "Mullah Jâmî" this year. Said responded that he finished Mullah Jami and many other books. Said was able to answer all questions from whatever book Mullah Fathullah asked. Mullah Fathullah was amazed by his intelligence. Said was able to recite many books from memory. For instance: "So then he [Molla Fathullah] decided to test his memory and handed him a copy of the work by Al Hariri of Basra (1054–1122) — also famous for his intelligence and power of memory — called Maqamat al Hariri. Said read one page once, memorized it, then repeated it by heart. Molla Fathullah expressed his amazement." This news spread throughout Siirt. Mullah Fathullah said to the scholars, "A young student came to my school and answered every question I asked him. I am amazed by the wisdom and knowledge he has attained at such a young age!". After this, scholars of Siirt gave him the title "Bediuzzaman" meaning "Wonder of the Age". When he was 13–14 years old he completed the entire madrasa curriculum in 3 months, (there were more than a hundred books in the madrasa curriculum), which normally takes 10–15 years to complete. Said’s approach was to rely on the teacher , only to understand the key ideas of each book then to master whatever remained in the book with self study. In the library of the governor, Nursi gained access to an archive of scientific knowledge he had not had access to previously. He studied the principles of history, geography, mathematics, geology, physics, chemistry, astronomy, and philosophy during his stay, besides Islamic sciences. He also memorized the books he studied, these are 90 books. Said Nursi also learned the Ottoman Turkish language there. During this time, he developed a plan to establish a university in the Eastern provinces of the Ottoman Empire, which he named as "Madrasat uz Zahra" which would combine scientific and religious (Islamic) education, and expected to advance overall education of these regions. He was able to secure 19 000 golds as funding for this project from the Ottoman Sultan Mehmed V and the construction started in 1913, but after the World War I started the project became void. Enraged by a newspaper report claiming that William Gladstone, the British Secretary for Colonies, stated in the parliament: "so long as the Muslims have the Qur’an we shall be unable to dominate them. We must either take it from them or make them lose their love of it." Said allegedly declared: "I shall prove and demonstrate to the world that the Quran is an undying, inexhaustible Sun! ", and set out to write his comprehensive Risale i Nur, a collection of Said Nursi's own commentaries and interpretations of the Quran and Islam, as well as writings about his own life.
Нұрсы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Ресей Түркияның шығыс бөлігін шабуылдады. Нұрси шәкірттерімен бірге шабуылға қарсы тұру үшін ерікті бригада құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыста, қатты оқ жауғанға қарамастан, ол өзі окопқа түсті, бұл оған бағынышты әскерлердің құрметіне бөленуіне себеп болды. Осы оқиғалар кезінде ол «Ишаратул Иказ» атты Құранға түсіндірме жазған деген болжам бар, ол ат үстінде немесе окопқа қайтқанда жазушыға диктант берді. Бір күні шайқас барысында аяғы сынғандықтан, ол орыс әскеріне тәслим болды. Ол Ресей әскеріне тұтқынға алынып, Мәскеудің солтүстік-шығысындағы Кострома тұтқын лагерінде 2,5 жыл өткізді. Тұтқындық кезінде бір күні Ресейдің Бас қолбасшысы Николай Николаевич лагерьді тексеруге келді. Ол Нұрсидің алдынан өтті, бірақ Нұрси басқа тұтқындар сияқты тұрмады. Ол қайтадан өтті, бірақ Нұрси Николаевичке ешқандай назар бөлмеді. Николаевич оның кім екенін біліп-білмейтінін сұрады. Нұрси өзінің кім екенін білетінін, бірақ ол мұсылман ғалымы болғандықтан, иманды адамның иманы жоқ адамнан артық екенін, тұрса, өзінің иманына құрметсіздік көрсеткен болар еді, деді. Ресейдің әскери соты оны өлім жазасына кесуді бұйырды. Өлім жазасын орындау алдында соңғы дұғасын оқуға рұқсат сұрады. Бірнеше минуттан кейін оны алып, көзін байлап қоюға тырысты, бірақ ол «жұмақты көргім келеді» деп бұдан бас тартты. Николаевич оның батыл мінез-құлқына таң қалды және оның мақсаты өзін қорлау емес, өзіне деген құрмет екенін түсінді. Николаевич дереу өлім жазасын тоқтатуға бұйырды және одан кешірім сұрады. Кейіннен оған жақын жердегі татар мешітінде тұруға рұқсат берілді. Біраз уақыттан кейін ол орыс лагерінен қашудың жолын тапты. Ол Варшава, Берлин, Вена және София арқылы Стамбулға сапар шекті. Оны Стамбулда батыр ретінде қарсы алды.
After World War I started, Russia attacked the Eastern part of Turkey. Nursî with his students established a volunteer brigade to resist the invasion. In the First World War, he would enter the trenches himself despite heavy shelling which earned him the admiration of the troops he commanded. It was during these experiences that he allegedly wrote his Quranic commentary, Isharatul Icaz dictating to a scribe while on horseback or when he was back in trenches. During a combat day, he broke his leg and was forced to surrender to Russian forces. He was taken prisoner by the Russian forces and spent 2.5 years in the Kostroma prisoner camp in the North East of Moscow. During his imprisonment, one day the Russian Commander in Chief Nicolai Nicolaevich came to inspect the camp. He walked in front of him but Nursî didn't stand up, unlike the other prisoners. He walked again but Nursî didn't pay any attention to Nicolaevich. Nicolaevich asked him whether he knew who he was. Nursî said that he knew who he was, but because he is a Muslim scholar and a person with faith is superior to a person without, he couldn't stand up, that would be disrespecting his own faith. Russian martial court ordered his execution. He asked to do his last prayer before the execution. After a couple of minutes, they took him and tried to blindfold him, which he refused, claiming that he wants to look at paradise. Nicolaevich admired the brave attitude of him and understood that his intention was not to insult him, his behavior was just self respect. Nicolaevich immediately ordered to stop the execution and asked for forgiveness from him. Later on, he was allowed to stay in a Tatar mosque nearby. After some time he found a way to escape from the Russian camp. He traveled to Istanbul via Warsaw, Berlin, Vienna, and Sofia. He was welcomed as a hero in Istanbul.
Нурсидің Стамбулға британдықтардың басып кіруіне қарсылығы
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Стамбул шетелдік оккупацияда болғанда, Нұрси өткір сыншы болды. Ол шетелдік державалардың Анадолиядағы жаңадан қалыптасқан Ұлттық тәуелсіздік қозғалысын ыдырату үшін діни көшбасшыларды пайдалануын ашыққа шығарды. Британдықтардың қысымымен Осман үкіметі тіпті осы қозғалысқа қарсы фетва шығарды. Нұрси осы фетваға тойтарыс беріп, оны күшін жойған деп мәлімдеді.
In the aftermath of WWI, with Istanbul under foreign occupation, Nursi became a vocal critic. He exposed foreign powers manipulating religious leaders to undermine the nascent National Independence Movement in Anatolia. The Ottoman government, pressured by the British, even issued a fatwa opposing the movement. Undeterred, Nursi publicly challenged this fatwa and called it invalid.
Кейінгі өмір (" 3 - ші Саид " дәуірі)
Нұрсидің ілімінің кеңінен таралуына алаңдаған үкімет, оның тіпті зиялы қауым мен әскери шенеуніктердің арасында да тарағанын байқап, оны секуляризмді талап ететін заңдарды бұзды деген айыппен тұтқындап, жер аударып жіберді. 1956 жылы ол барлық айыптан ақталды. Ол пайғамбар Ыбырайымның (Авраамның) туған жері деп саналатын үңгірдің қарсысындағы қабірге жерленді. 1960 жылы Түркиядағы әскери төңкерістен кейін, кейіннен оңшыл саясаткер болған Алпарслан Түркеш басқарыған әскерилер тобы оның қабірін ашып, 1960 жылдың шілде айында халықтың оған құрмет көрсетуіне жол бермеу үшін Испарта маңындағы белгісіз жерге қайта жерледі.
Alarmed by the growing popularity of Nursi's teachings, which had spread even among the intellectuals and the military officers, the government arrested him for allegedly violating laws mandating secularism and sent him to exile. He was acquitted of all these charges in 1956. He was buried in a tomb opposite the cave where prophet Ibrahim (Abraham) is widely believed to have been born. After the military coup d'état in Turkey in 1960, a group of soldiers led by the later right wing politician Alparslan Türkeş opened his grave and buried him at an unknown place near Isparta during July 1960 in order to prevent popular veneration.
Танымал мәдениетте
1999 жылы жарық көрген Фред Ридтің саяхатнамасы Саид Нурсидің іздерімен Түркияға жасалған саяхатты сипаттайды. 2011 жылы Нурсидің өмірбаянына негізделген түрік фильмі "Азат адам" түсірілді.
Published in 1999, Fred Reed's travelogue describes a journey around Turkey in the footsteps of Said Nursi. A Turkish film Free Man based on Nursi's biography was made in 2011.