Трансильваниялық гуманист және картограф Иоанн Гонтер
Johannes Honter
Иоганн Honter: Трансильванский гуманист Возрождения, реформатор и картограф. Основал Евангелическую церковь Авгсбургского исповедания в Румынии. Биография, образование.
Йоханнес Хонтер (сонымен қатар Йоханн Хинтер деп те аталады; латынша Иоганн Хонтер немесе Иоанн Хонтер; румындық дереккөздер оны Иоан деп, ал венгрлік дереккөздер Янош деп атайды; 1498 – 23 қаңтар 1549) – Трансильваниялық саксон, қайта өрлеу гуманисі, протестант реформаторы және теолог. Хонтер географиялық және картографиялық басылымдарымен, сондай-ақ Трансильванияда лютерандық реформаны іске асыруымен және Трансильвания Румыниямен біріккеннен кейін Румыниядағы Аугсбург конфессиясының евангелистік шіркеуіне айналған шіркеуді құруымен ең жақсы танымал.
Johannes Honter (also known as Johann Hynter; Latinized as Johann Honterus or Ioannes Honterus; Romanian sources may credit him as Ioan, Hungarian ones as János; 1498 – 23 January 1549) was a Transylvanian Saxon, renaissance humanist, Protestant reformer, and theologian. Honter is best known for his geographic and cartographic publishing activity, as well as for implementing the Lutheran reform in Transylvania and founding the church, which would become the Evangelical Church of the Augsburg Confession in Romania, after the union of Transylvania with Romania.
Ерте өмір
Венгрия Корольдігінің Трансильваниясындағы Брашо қаласында (немісше: Кронштадт, қазіргі Брашов, Румыния) дүниеге келген ол, 1520-1525 жылдары Вена университетінде оқып, магистр дәрежесін алды. 1529 жылы Османлылар Венаға жақындағанда (Вена қоршауы), Хонтер алдымен Регенсбургке көшті, ал 1530 жылы Польшадағы Краковтың Ягеллон университетіне "Johannes Georgii de Corona, artium magister Viennensis" (Corona – ортағасырлық латын тілінде Брашо) деген атпен тіркелді. Ол өзінің алғашқы кітаптарын – латын грамматикасын және космографиялық нұсқаулықты Краковта жариялады. 1530-1532 жылдар аралығында Базельде тұрып, ағашқа оюмен шұғылданды, оның шеберлігін көрсететін екі жұлдыз картасын жасады. Осы кезеңде ол туған Трансильваниясына жиі сапарлап, Трансильванияның картасын – әдетте Сибенберген деп аталатын, Базельде ойып, басып шығарған және аймақтың алғаш рет басылған картасын жасау үшін қажетті ақпарат жинады. Картаның жалғыз данасы Венгрия Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Хонтер картаға қанағаттанбады – ол достары мен ғалымдарға жіберген барлық көшірмелерін қайтарып алмақ болды. Оның мақсаты, картаны қайта басып шығару және тарату алдында жетілдіру болатын. Брашо басшылығына арналған бұл карта 18-ғасырдың басына дейін Трансильванияның барлық келесі карталарының негізгі үлгісі болды. Авраам Ортелиус картаны мысқа әдемілеп ойып, оны танымал етті.
Born in Brassó (German: Kronstadt, today Brașov, Romania), Transylvania, Kingdom of Hungary, he studied at the University of Vienna between 1520 and 1525, graduating with a magister artium title. As the Ottomans approached Vienna in 1529 (see Siege of Vienna), Honter moved first to Regensburg, and, in 1530, he registered at the Kraków's Jagiellonian University (in Poland) as "Johannes Georgii de Corona, artium magister Viennensis" (Corona is medieval Latin for Brassó). It was in Kraków that he published his first books, a Latin grammar and cosmography manual. Between 1530 and 1532 he lived in Basel and practiced wood engraving, notably designing two star maps that already show his advanced skills in the craft. In the same time period he often traveled to his native Transylvania, gathering information that was to serve in his design of a map of Transylvania, commonly known as Siebenbuergen, one that he engraved and printed in Basel, and the very first one of the region to be printed. The only known copy of the map survives in the National Library of Hungary. It is known that Honter was not pleased with the map – he tried to get back all copies that he had sent to friends and other scientists. His plan was to improve the map before reprint and distribution. Dedicated to the leadership of Brassó, it was the basic design for all later maps of Transylvania, up to the early 18th century. Abraham Ortelius made the map famous by beautifully engraving it in copper.
Брасо қаласында
1533 жылы Брасоға оралып, жергілікті оқиғаларға қатысты. Киелі Рим империясында болған кезінде ол протестанттық идеялармен танысып, Трансильванияға (Сибенбурген) лютеран дінін енгізу үшін көп еңбек етті. Ол осыны мүмкіндігінше көп адамға жеткізуге тырысты. Осы мақсатта ол гуманистік гимназияны – жергілікті мектепті құрды (қазірде "Жоханнес Хонтер" мектебі ретінде жұмыс істейді), 1539 жылы баспахана ашты, көптеген кітаптар басып шығарды (олардың кейбіреулерін өзі жазды), мысалы, Reformationsbuechlein, Siebenbuergen-дегі Kirchenordnung aller Deutschen-ді жариялады және қағаз фабрикасын салуға көмектесті. 1542 жылы Брасода ол космографиялық оқулығының жаңа нұсқасын, бұл жолы өлең түрінде, Rudimenta Cosmographica деген атпен басып шығарды. Ол өлең түрінде жазылған ақпаратты студенттердің жақсырақ есте сақтауына көмектеседі деп сенді. Сонымен қатар кітапта Гонтердің өзі салған 13 карта бар. Карталарда әлемнің барлық белгілі бөліктері көрсетілген. Рудимента өте сәтті болғандықтан, оның 39 басылымы Брасо, Цюрих, Антверпен, Базель, Росток, Прага және Кёльн қалаларында жарық көрді. Кітап соңғы рет 1602 жылы қайта басылды, бірақ оның бөліктері 1692 жылға дейін басқа кітаптарға енгізілді. Оны Еуропадағы алғашқы кең ауқымды оқулық деп санауға болады.
He returned to Brassó in 1533 and became involved in local events. During his stay in the Holy Roman Empire, Honter had encountered Protestant ideas, and he worked hard to introduce Lutheranism to Transylvania (Siebenbürgen). He attempted to achieve this by informing as many persons as possible. As such, he founded the humanist gymnasium local school (functioning to this day as the "Johannes Honterus" School), set up a printing press (1539), printed a large number of books (some of which he himself authored), such as the Reformationsbuechlein, published the Kirchenordnung aller Deutschen in Siebenbuergen and assisted in the introduction of a paper mill. In 1542, in Brassó, he printed a new version of his cosmography manual, this time in verse, under the name Rudimenta Cosmographica. He believed that verse would help students remember information contained in the book. Additionally, the book contains 13 maps, engraved by Honter himself. The maps show all known parts of the world. The Rudimenta was so successful that no less than 39 editions of it were printed in Brassó, Zürich, Antwerp, Basel, Rostock, Prague, and Cologne. The book was last reprinted in 1602, but sections of it have been included in other books up to 1692. It can be considered the first European wide manual.