Гарделеген трагедиясы: Екінші дүниежүзілік соғыстағы қырғын

Кіріспе

Германияның соғыс қылмысы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жаппай қырғын

Гарделеген қырғыны – Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында, SS-тің басшылығымен, Солтүстік Германияның Гарделеген қаласының жергілікті тұрғындары (Volkssturm, Гитлерюгенд және жергілікті өрт сөндірушілер) жасаған жаппай қырғын. 1945 жылдың 13 сәуірінде қалаға жақын орналасқан Исеншниббе иелігінде, Миттельбау-Дора және Ханновер Штёкен концлагерлерінен эвакуацияланған пойыздың бір бөлігі болған 1000-нан астам құл еңбекшілерді әскерлер үлкен амбарға тығып, оны өртеді. Бір мың он алты адам, олардың басым бөлігі поляктар, тірідей өртеліп немесе қашуға тырысқанда атып тасталды. Қылмысты екі күннен кейін АҚШ армиясы аймақты басып алғанда, АҚШ-тың 102-ші жаяу әскер дивизиясының 405-ші жаяу әскер полкінің 2-ші батальонының F ротасы анықтады. Он бір тұтқын тірі қалпында табылған – жеті поляк, үш орыс және бір француз. Тірі қалғандардың куәліктері 1969 жылы Мелхиор Ваньковичтің "Стольпцуздан Каирге дейін" кітабында жиналып жарияланды. Гарделеген 1947 жылы құрылған Германия Демократиялық Республикасының құрамына кірді және қазір Германияның Саксония-Анхальт жерінде орналасқан.

Егжей-тегжейлер

Табылған қырғынның жағдайы кездейсоқ болған сияқты. Басым пікір бойынша, 1945 жылдың 14 сәуірінде неміс күштеріне түскен американдық лейтенант Эмерсон Хант, 102-ші жаяу әскер дивизиясы штабы мен 701-ші танк батальоны арасындағы байланыс офицері, Гарделеген қаласын қорғаған неміс күштерін американдық танктар қалаға жақындап келе жатқанына сендірген. Бұл неміс командирін американдықтарға бағынуға итермеледі. Американдықтар немістер барлық денелерді көмуге үлкермей жетті. АҚШ армиясы Рейн өзенін кесіп, Германияға енгеннен кейін, 3-4 сәуірде Дора-Миттелбау СС лагерінің басқарушылығы негізгі лагерьден және оның бірнеше қосалқы лагерьлерінен тұтқындарды эвакуациялауға бұйрық берді. Мақсат – тұтқындарды пойызбен немесе жаяу солтүстік Германияның басқа концлагерлеріне: Берген-Бельсенге, Саксенхаузенге немесе Нойенгаммеге жеткізу еді. Бірнеше күн ішінде Mittelbau Dora, оның қосалқы лагерьлерінен және Нойенгамме Hannover Stöcken қосалқы лагерінен шамамен 4000 адам Гарделеген аймағына келді. Олар теміржол желілеріне жасалған әуе шабуылынан зақымдану салдарынан пойыздар тоқтағандықтан, жүк вагондарынан түсіп қалды. Түрмедегілерден көп есе кем болған СС күзетшілері, тұтқындарды күзету үшін жергілікті өрт сөндіру бөлімінен, әуе күшінен, ескі күзетшілерден, Гитлер жастарынан және басқа ұйымдардан қосымша күштерді тартты. 13 сәуірде мыңнан астам тұтқын, олардың көпшілігі ауру және әрі қарай жүруге күші жетпеген, Гарделеген қаласынан Исеншниббе иелігіндегі үлкен амбарға әкелінді және күшпен ішке кіргізілді. Амбардың күзетшілері есіктерді жабыстырып, бензинге малынған сабанға от қойды. Амбардың қабырғаларын қазып шығып, өрттен аман қалғандар күзетшілер тарапынан өлтірілді. Келесі күні СС және жергілікті көмекші күштер қылмыстың дәлелдерін жою үшін оралды. Олар денелердің қалдықтарын және амбарды өртеп, өрттен аман қалғандарды өлтіруді жоспарлады. Алайда, 102-ші жаяу әскер дивизиясының жылдам ілгерілеуі СС пен оның серіктестеріне бұл жоспарды толық орындауға мүмкіндік бермеді. 14 сәуірде 102-ші дивизия Гарделегенге кірді және келесі күні осы қасіретті жағдайды анықтады. Олар әлі де жанған амбардан және жақын маңдағы окоптардан 1016 мәйітті тапты. Сондай-ақ, өрттен және атыстан аман қалған бірнеше тұтқындармен сұхбаттасты. АҚШ армиясының фотографтары нацистердің қылмысын құжаттау үшін келді және 1945 жылдың 19 сәуірінде Гарделеген қырғыны туралы хабарлар Батыс баспасөзінде жариялана бастады. Сол күні «Нью-Йорк Таймс» және «Вашингтон Пост» газеттерінде оқиға туралы мақалалар жарық көрді, онда бір американдық сарбаздың сөзі келтірілді: «Мен не үшін күресіп жатқанымды ешқашан бұрын осылай анық білмеген едім. Бұрын сіз бұл оқиғалар үгіт-насихат деп айтқан болар едіңіз, бірақ енді олар солай емес екенін білесіз. Мәйіттер бар, ал барлық адамдар өлді». Амбардың өртенуінен 11 тұтқын аман қалды және АҚШ сарбаздары оларды тірі күйі тапты – жеті поляк, үш орыс және бір ауыр жарақат алған француз. Куәгерлердің айтуынша, қырғынға қатысқан 20 адамды американдық сарбаздар анықтағаннан кейін дереу жазалап өлімге кесті. 1945 жылдың 21 сәуірінде 102-ші дивизия командирі Гарделеген қаласынан 200-300 адамды өлтірілген тұтқындарды лайықты жерлеуге бұйырды. Келесі бірнеше күн ішінде неміс азаматтары окоптардан 586 денені, ал амбардан 430 денені шығарып, әрқайсысын жеке қабірге қойды. 25 сәуірде 102-ші дивизия қаза болғандарды құрметтеу рәсімін өткізді және құрбандарға ескерткіш тақта орнатты, онда Гарделеген қаласының тұрғындары «бұл жерлер мәңгіге жасыл болып сақталады, өйткені осы бақытсыз адамдардың естелігі барлық еркіндікті сүйетін адамдардың жүрегінде сақталады» деп жазылған. Сондай-ақ, 25 сәуірде полковник Джордж Линч Гарделегендегі неміс азаматтарына келесі мәлімдеме жасады: «Неміс халқына неміс қатыгездіктері туралы әңгімелер одақтастардың үгіт-насихаты болды деп айтылды. Міне, өзіңіз көріңіз. Кейбіреулер бұл қылмысқа нацистер кінәлі дейді. Басқалары Гестапоға сілтейді. Жауапкершілік ешкімнің үстіне де жүктелмейді – ол неміс халқының жауапкершілігі. Сіздің «үлгілі нәсіл» деп аталатын нәсілдеріңіз қылмыс, қатыгездік және садизмде ғана шебер екенін көрсетті. Сіз өркениетті әлемнің құрметінен айырылдыңыз».

The discovery of the massacre seems to have been by chance. The consensus account is that American Lieutenant Emerson Hunt, a liaison officer between 102nd Infantry Division headquarters and the 701st Tank Battalion, was captured by German forces on April 14, 1945, and bluffed the German forces defending the town of Gardelegen into believing that American tanks were approaching the city. This induced the German commander to surrender to the American forces. The Americans arrived at the site before the Germans had time to bury all of the bodies. On April 3–4, following the U. S. Army's crossing of the Rhine River and push into Germany, the SS camp administration at Dora Mittelbau had ordered the evacuation of prisoners from the main camp and a number of its affiliated subcamps. The goal was to transport the inmates by train or by foot to the other north German concentration camps: Bergen Belsen, Sachsenhausen, or Neuengamme. Within days, some 4,000 people held in the Mittelbau Dora, its satellite camps, and from the Neuengamme subcamp Hannover Stöcken arrived in the Gardelegen area, where they had to deboard from the freight cars because the trains could not advance any further due to air raid damage to the rail lines. Greatly outnumbered by the prisoners, the SS guards began recruiting auxiliary forces from the local fire department, the air force, the aged home guard, the Hitler Youth, and other organizations to watch over the inmates. On April 13, more than a thousand prisoners, many of them sick and too weak to march any further, were taken from the town of Gardelegen to a large barn on the Isenschnibbe estate and forced inside the building. The assembled guards then barricaded the doors and set fire to gasoline soaked straw. Those who escaped the conflagration by digging under the barn's walls were killed by the guards. The next day, the SS and local auxiliaries returned to dispose of the evidence of their crime. They planned to incinerate what remained of the bodies and the barn, and kill any survivors of the blaze. The swift advance of the 102nd Infantry Division, however, prevented the SS and its accomplices from completely carrying out this plan. On April 14, the 102nd entered Gardelegen and, the following day, discovered the atrocity. They found 1,016 corpses in the still smoldering barn and nearby trenches, where the SS had the charred remains dumped. They also interviewed several of the prisoners who had managed to escape the fire and the shootings. U. S. Army Signal Corps photographers soon arrived to document the Nazi crime and by April 19, 1945, the story of the Gardelegen massacre began appearing in the Western press. On that day, both the New York Times and The Washington Post ran stories on the massacre, quoting one American soldier who stated:
I never was so sure before of exactly what I was fighting for. Before this you would have said those stories were propaganda, but now you know they weren't. There are the bodies and all those guys are dead. Eleven prisoners survived the burning of the barn and were found alive by U. S. soldiers – seven Poles, three Russians and one severely wounded Frenchman. According to eyewitnesses, 20 men who participated in the massacre were summarily executed by U. S. soldiers after being identified. On April 21, 1945, the local commander of the 102nd ordered between 200 and 300 men from the town of Gardelegen to give the murdered prisoners a proper burial. Over the next few days, the German civilians exhumed 586 bodies from the trenches and recovered 430 bodies from the barn, placing each in an individual grave. On April 25, the 102nd carried out a ceremony to honor the dead and erected a memorial tablet to the victims, which stated that the townspeople of Gardelegen are charged with the responsibility that the "graves are forever kept as green as the memory of these unfortunates will be kept in the hearts of freedom loving men everywhere." Also on April 25, Colonel George Lynch addressed German civilians at Gardelegen with the following statement:

The German people have been told that stories of German atrocities were Allied propaganda. Here, you can see for yourself. Some will say that the Nazis were responsible for this crime. Others will point to the Gestapo. The responsibility rests with neither — it is the responsibility of the German people Your so called Master Race has demonstrated that it is master only of crime, cruelty and sadism. You have lost the respect of the civilized world.

Тергеу

Тергеуді 9-шы армияның соғыс қылмыстары бөлімшесінің тергеуші офицері, подполковник Эдвард Э. Круз жүргізді. Подполковник Круздың есебінің мәтіні және басқа да құжаттар АҚШ армиясының 000 12 242 нөміріндегі ісінде сақталады. СС Untersturmführer de, Mittelbau Dora концлагерінен эвакуацияланған тұтқындарды тасымалдауды ұйымдастырған, кейіннен Гарделегенге жеткізілген, 1947 жылы Дахау әскери трибуналында сотталды және өмір бойына түрмеге кесілді. Ол 1950 жылы лейкемиядан қайтыс болды. Аман қалғандардың куәліктерін польшалық жазушы Мелхиор Ванькович жинап, 1969 жылы жариялады.

Ескерткіш қорабы Isenschnibbe Gardelegen

Ескерткіш Гарделегендегі жаппай қырғынның тарихи орнында орналасқан. Ол 1945 жылғы 13 сәуірде Ганзалық Гарделеген қаласының жанындағы далалық сарайда өлтірілген көптеген еуропалық елдерден келген 1016 концлагерь тұтқынының еске алу орны. Бұл жерге жаппай қырғынның құрбандары жерленген Еске алу бейіттері де кіреді. 2020 жылы тұрақты көрмесі бар жаңа келушілер мен құжаттама орталығы ашылды.