Кіріспе
Парламенттер мен заң шығарушы органдар әлем бойынша пікірсайыстар кезінде белгілі бір ережелер мен стандарттарды енгізеді. Дәстүр бойынша, заң шығарушы орган отырысында қолдануға болмайтын сөздер мен тіркестер бар. Вестминстер жүйесінде мұндай тіл «парламенттік емес тіл» деп аталады және басқа да заңнамалық жүйелерде ұқсас ережелер кездеседі. Бұл, мысалы, адалдыққа күдік тудыру немесе дөрекі сөздерді пайдалануды қамтиды. Ең жараспайтыны – басқа бір мүшенің ар-намысын жоққа шығару. Мысалы, Ұлыбританияның Өкілдер палатасында бір мүшені жалғаншы деп айту, тіпті бұл айыптың негізі бар болса да, қабылданбайды. Мұндай жағдайда, әдетте, «терминологиялық қателікке» шағымдануға болады. Парламенттік емес тілге не жататыны, әдетте, Палата спикерінің дискрециясына қалдырылады. Спикердің міндеттерінің бірі – ассамблеяның пікірсайыс ережелерін сақтау, оның ішінде мүшелердің «парламенттік емес» тілді қолданбауы. Яғни, олардың сөздері ассамблеяның қадір-қасиетін төмендетпеуі керек. Сонымен қатар, кейбір елдерде заң шығарушылар парламенттік иммунитет арқасында қылмыстық қудалаудан және азаматтық іс-әрекеттерден қорғалады, бұл оларды заң шығарушы органда айтқан сөздері үшін сотқа шақыруға немесе қудалауға болмайды дегенді білдіреді. Осыған байланысты, олар осы иммунитеттің теріс пайдаланылуы ретінде қарастырылатын сөздер мен тіркестерді қолданудан аулақ болулары тиіс. Ұзақ уақыттан бері өзгерген басқа да ережелер сияқты, спикерлердің парламенттік емес тіл туралы шешімдері де сол дәуірдің талғамына сәйкес келеді. Commonwealth Parliamentary Clerks Society-нің жылдық журналы – «The Table» құрамындағы мүшелерінің ұлттық және аймақтық ассамблеяларында сол жылы парламенттік емес деп танылған сөздердің тізімі бар.
Parliaments and legislative bodies around the world impose certain rules and standards during debates. Tradition has evolved that there are words or phrases that are deemed inappropriate for use in the legislature whilst it is in session. In a Westminster system, this is called unparliamentary language and there are similar rules in other kinds of legislative systems. This includes, but is not limited to, the suggestion of dishonesty or the use of profanity. Most unacceptable is any insinuation that another member is dishonourable. So, for example, in the British House of Commons any direct reference to a member as lying is unacceptable, even if the allegation is substantively true. A conventional alternative, when necessary, is to complain of a "terminological inexactitude". Exactly what constitutes unparliamentary language is generally left to the discretion of the Speaker of the House. Part of the speaker's job can be to enforce the assembly's debating rules, one of which is that members may not use "unparliamentary" language. That is, their words must not offend the dignity of the assembly. In addition, legislators in some places are protected from prosecution and civil actions by parliamentary immunity which generally stipulates that they cannot be sued or otherwise prosecuted for anything spoken in the legislature. Consequently, they are expected to avoid using words or phrases that might be seen as abusing that immunity. Like other rules that have changed with the times, speakers' rulings on unparliamentary language reflect the tastes of the period. The Table, the annual journal of the Society of Clerks at the Table in Commonwealth Parliaments, includes a list of expressions ruled unparliamentary that year in the national and regional assemblies of its members.
Австралия
Австралия Сенатында 1997 жылы өткен бір мәжілісте "өтірікші" және "ақымақ" сөздерін қайтарып алуға бұйрық берілді және олар парламенттік емес деп танылды. Нағыз дөрекі сөздер Австралия Парламентінің екі палатасында да және Австралияның барлық басқа да заң шығару органдарында парламенттік емес тіл деп есептеледі. Сондықтан, "қанауат" және "ит" сөздерінен көбінесе аулақ жүреді. Дегенмен, "қоқыс" және "сақал" сияқты басқа сөздер жиірек қолданылады, бірақ олар да әдетте парламенттік емес деп саналады.
Бельгия
Бельгияда парламенттік емес тіл деген ұғым жоқ. Парламент мүшесі парламент ішінде қалағанын айтуға құқылы. Бұл Бельгияда демократиялық мемлекет деп айту үшін қажетті болып саналады және конституциялық құқық есептеледі. Бірақ, 2014 жылдың 27 наурызында Лоран Луис премьер-министр Элио Ди Рупоны педофил деп атағанда, парламенттің басқа мүшелері наразылық танысып, залдан шығып кетті. Парламентте абсолютті сөз бостандығы түрінде көрінетін бұл иммунитет, парламенттен тыс жерде болмайды. Ондай жағдайда, парламент көпшілігі шешім қабылдаса, қудалау мүмкін болады.
Фиджи
Фиджи Парламентінде парламенттік емес деп саналатын тіл туралы пікірталас болды. 2021 жылы сол кездегі спикер Рату Эпели Найлатикау «имбецил» сөзі парламенттік емес тілге жатпайтынын мәлімдеді.
Норвегия
2009 жылы «Прогресс» партиясының бір депутаты сауал сағатында спикердің сөзін кесіп, министрді «қарақшы» деп атады.
Сингапур
2023 жылдың 11 шілдесінде PAP депутаты Тан Чуан Джин, 17 сәуірдегі парламент отырысында оның "парламент ережелерін бұзатын тіл" қолданған видеосы Reddit-те тарағаннан кейін WP депутаты Джамус Лимге қоғамдық түрде кешірім сұрады. Парламент спикері ретінде Тан, Лимнің төмен табысты топтарға көбірек көмек көрсетуге және ресми кедейлік шегін белгілеуге шақырған 20 минуттық сөйлемін аяқтағаннан кейін "анау-мынау популист" деген сөзді айтқан. Лим оның кешірім сұрауын қабылдады.
Ұлыбритания
Ұлыбританияның Төменгі палатасында уақыт өте келе келесі сөздер парламенттік емес деп танылды: адамгершіліктен шыққан, қарақұмар, қорқақ, алдаушы, күмәнді, маскүнем, жалғандық, еріншегі, шұңқырдағы, алаяқ, ақымақ, білімі жоқ, өтірікші, жаңылысқан, тышқан, жаман, сос, көгершін, шошқа, сойқы, сатқын және кекірт. Сонымен қатар, "жалаң келісімдер" немесе мүшеге қатысты есірткі қолдану туралы айыптаулар парламенттік емес тіл деп саналады (барлығы Дэннис Скиннерге қатысты). Депутаттың палатадағы қатысуы "сатып алынған" деген айыптама да парламенттік емес. Алайда, Эд Милибанд қолданған "күмәнді" сөзі парламенттік емес деп табылған жоқ. Ковентри-Суд округінен депутат Зара Султана көлік министрі Грант Шеппс пен кабинет мүшесі Джейкоб Рис Моггқа қарсы "күмәнді" сөзін қолданды. 2019 жылы консерваторлардың жетекшілігіне сайлау алдында SNP жетекшісі Ян Блэкфорд Борис Джонсонды нәсілшіл деп айыптады. Спикер оны қайтарып алуды сұрағанда, Блэкфорд Джонсонды оны қолдану ниеті туралы хабарлағанын растады және мәлімдемесін нақтылады. Спикер содан кейін оны күшінде қалдырды. Келесі аптада ол Джонсонды өтірікші деп айыптады ("өтірік айтудан мансап жасады"). Спикер бұл мәлімдемені қайтарып алуды талап етпеді. 2021 жылы лейборист депутаты Доун Батлер Борис Джонсонды палатаға бірнеше рет өтірік айтуда айыптап, палатадан шығарылды. Бірінші мәлімдемеден кейін вице-спикер оның сөздері туралы ойлануын сұрағанда, Батлер: "Өтірік айтушыдан гөрі, өтірік айтуды ашып көрсеткені үшін осы жерде қиындыққа тап болуымыз күлкілі" деді, содан кейін оны палатадан шығуға бұйрық берді. Егер айыптама палатадағы маңызды ұсыныстың негізін құраса, депутатты өтірік айтуда айыптау парламенттік емес емес. Бұл, мысалы, Джон Профумо 1963 жылы Профумо ісі аясында полицияға өтірік айтқандығы анықталғаннан кейін және Борис Джонсон 2023 жылы Артықшылықтар комитеті Партигейт ісі кезінде заңсыздық туралы білімі туралы парламентке бірнеше рет өтірік айтқандығын анықтағаннан кейін палатаның айыптауына жол берді. 2023 жылдың қараша айында көлеңкелі ішкі істер министрінің "ақылдан асып" сөзін қолдануы парламенттік емес деп танылмады, өйткені спикер дебаттар кезінде араласпады. Бұл туралы да тәртіптік мәселелер көтерілмеді. Төменгі палатаның Хансард іздеуі соңғы уақытта араласпай кеткен "надандық" сөзін қамтитын бірнеше жағдайды көрсетті, соның ішінде Борис Джонсонның 2019 жылдың қыркүйегінде премьер-министр ретінде айтқан сөздері де бар. "Mirror" газеті бұл "өте парламенттік емес" деп атағанмен, спикер іс жүзінде араласпады. Эвфемизмдерге қатысты "анау" сөзі Brexit пікірталастарының бірінде спикер тарапынан парламенттік емес деп сынға алынды, бірақ премьер-министрдің сұрақтарының кезегінде Кир Стармердің "бизнеске анау" сөзін қолдануы араласуға себеп болмады.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландия Ассамблеясының спикері Уильям Хей 2009 жылдың 24 қарашасында палатада парламенттік емес тіл туралы мәлімдеме жасады. Ассамблеяда немесе басқа жерде парламенттік емес деп танылған нақты сөздер мен тіркестерге сүйенудің орнына, спикер депутаттардың сөздерін сыпайылық, жақсы қарым-қатынас және парламенттік пікірсайыстың нормаларына сай бағалайтынын айтты. Ол өз шешімін қабылдағанда, депутаттардың айтқандарының мәнін және олардың айтылған контекстін ескеретінін қосты. 2013 жылы Хей депутаттардың тыйым салынған ұйымдардың мүшелері екендігіне ишарат жасауын парламенттік емес тіл деп таныды.
Уэльс
Уэльстің Ұлттық Ассамблеясында төрағалық етуші "өтірік айту" термині қолданылғанда сөз сөйледі. 2004 жылдың желтоқсан айында төрағалық етуші Лианна Вудты королева Елизавета II-ні "Миссис Виндзор" деп атағаны үшін залдан шығарып жіберді.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та, өкілдер палатасының тарихында депутаттар парламенттік ережелерге қайшы сөз қолданғаны үшін жазаландырылған. Өзге де билік деңгейлерінде заң шығарушы органда қолданылған лайықсыз сөздерге қатысты ұқсас тәртіптік процедуралар бар.