Кіріспе

Габор Демски (мажар тілінде: Gábor Demszky, 1952 жылғы 4 тамызда туған) – мажар саясаткері, заңгер және мамандығы бойынша әлеуметтанушы. Демски 1990 жылдан 2010 жылға дейін Будапешт қаласының мэрі болды. Ол 1988-2010 жылдар аралығында "Еркін демократтар одағы" (SZDSZ) құрылтайшы мүшесі болды.

Өмірбаян

Жасөспірім кезінде Демски маоистік радикалдық бейресми топқа қосылды, ол социалистік Кадар үкіметін ультра қатал коммунистік тұрғысынан сынға алды. Екі жылдан кейін ол саяси солшыл идеяларға сенімін жоғалтып, либертариандық идеологияға қызығушылық танытты. Ол Этвёш Лоранд университетінде социология мамандығы бойынша диплом алды. Коммунистік режимнің соңғы кезеңінде Демски Кадар жүйесіне қарсы заңсыз демократиялық оппозицияның жетекші тұлғасы болды. Оның үкіметке қарсы негізгі қызметтері заңсыз кітаптар, мерзімдік басылымдар мен газеттерді бірлесіп басып шығаруды ұйымдастыруды қамтыды, бұл шығармалар «самиздаттар» деп аталды. Осы кезеңде ол құпия қызметтердің бақылауында болды, билік тарапынан мазаланды және баспа сөз бостандығы мен көппартиялық демократия талаптарымен өткен демонстрациялар барысында мемлекеттік полициямен бірнеше рет қақтығысты. Режимнің соңғы жылдарында ол SZDSZ партиясының негізін қалаушы мүшесі болды, оны 1990 жылдардың соңында қысқа мерзімге басқарды, содан кейін партия төрағасы лауазымынан фракциялық талас-тартысқа наразылық білдіріп кетті. 2010 жылы ол мүшелігін жаңартуды сұрамады, демек, партия мүшелігінен шықты. Ол лауазымынан кеткеннен бері, зейнеткерлік жасына толмаған, бірақ жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңға сәйкес мемлекеттік зейнетақы алуға құқылы бұрынғы қала әкімдерінің қатарында. Ол болашақта толық жұмыспен айналыспау ниетін білдірді.

Кеңсе

Демски алғаш рет 1990 жылы Будапешт қаласының мэрі болып сайланды және содан бері ол осы лауазымға үміткер болған барлық сайлауда жеңіп шықты (1994, 1998, 2002, 2006). Ол коммунизм құлағаннан бері бірдей лауазымда ең ұзақ қызмет еткен саясаткерлердің бірі. Бірінші мерзімінде оның мэриясының басты мақсаты – қоғамдық қызметтер мен тәртіптің құлдырауына қарсы күресу, үйсіздік пен жұмыссыздықтың өсуін тоқтату болды. Сонымен қатар, кеңес дәуірінің қалдырған мұрасымен күресті: экологиялық зиян келтіру және кем дегенде он жыл бойы тиісті жөндеулер жүргізілмеген, инвестиция жетіспегенінен зардап шеккен тозыққан инфрақұрылым. Экономиканың тапшылығына байланысты жасалған прагматикалық жаңғырулар қаланың сыртқы келбетін де нашарлатты. Алғашқы бес жылда жеке инвесторларды тарту және жұмыс оқытушыларымен байланыс орнату арқылы жұмыссыздық пен үйсіздікті азайтуға қол жеткізілді, бірақ қала экономикасы көбінесе мемлекеттік саясатқа тәуелді болды. Бірінші екі мерзімінде Милленниум метросының Дуализм дәуіріндегідей жаңарып құрылуы, жаңа Лагиманьоши көпірі және қала орталығынан ең алыс орналасқан Венгрия бульвары салынды. Ұлттық үкімет М0 айналма жолының оңтүстік бөлігін салды, бірақ уақытша және төмендетілген қуаттылықпен. 1998-2002 жылдары қаланың міндетті қызметтеріне қаражат аударудан бас тарту, инфрақұрылымдық инвестициялардың тоқтауына әкелді. Метрополитеннің өз қаражаты жөндеу жұмыстарына бағытталғанмен, құбыр жүйесінің және мектептер, автобустар, трамвайлар, жылу станциялары сияқты қалалық меншікке тиесілі барлық материалдық игіліктердің сапасы төрт жыл бойы нашарлады. Тек үкімет қаражаты есебінен Террор үйі, Ұлттық театр, Милленарис саябағындағы Болашақ үйі және Кереметтер сарайы сияқты мәдени орталықтар салынды. Барлық саяси сарапшылардың пікірінше, үкімет Демскиді құлатуға тырысып сәтсіздікке ұшырағаннан кейін (мысалы, 4-ші метро желісінің жойылуынан зардап шеккен округтердегі сайлау округтерінде ешбір Fidesz кандидат жеңе алмады, ондағы дауыс беру көрсеткіші парламенттік орындардың санын анықтауға әсер етті), кең ауқымды жөндеу жұмыстары жеделдетілді. 2004 жылдан бастап BKV жаңғырту жұмыстарын бастады. 2010 жылға қарай қаланың негізгі жолдарының 50% қайта құрылды, М0 айналма жолының солтүстік-батыс бөлігін қоспағанда, 4-ші метро желісінің туннелі салынып, 2-ші метро желісі жаңартылды. Тағы бір көпір (Медьери көпірі) салынды, ал үш көпір (Тәуелсіздік көпірі, Маргарет көпірі және Солтүстік теміржол көпірі) толығымен қайта құрылып, жаңартылды. 1990 жылы 20% болған қалдық суды тазарту көрсеткіші 2010 жылы 98%-ға жетті, құбыр желісінің жабылу деңгейі де шамамен 100%-ға жетті. Жарықтандыру және жол қозғалысын реттеу жүйелері энергияны тиімді пайдаланатын және аспанның ластануын болдырмайтын шамдармен жаңартылды, сондай-ақ орталық жылу және электр қуаты жүйелері де жаңартылды. Соңғы екі мерзімінде күресуге және азайтуға болатын мәселелер – заманауи автомобильдердің және көлік қозғалысының жылдам өсуі, түнгі ойын-сауық орындарының бұзылушылық әсері болды. Инфрақұрылымды жаңғырту бағдарламалары аяқталғаннан және оларға жұмсалған қаражат босағаннан кейін жергілікті биліктің назары қалаларды жаңғыртуға ауысты.

Сын

Оның партиясы орталық жергілікті билікті аудандық үкіметтерге таратуды бастады, олар микродеңгейдегі аумақтардың орналасуын шешу, немесе жеке инвесторларға сатылғаннан кейін үлкен аумақтарды бұзуға рұқсат беру сияқты маңызды өкілеттіктерге ие болды. Аудандық үкіметтер өз кезегінде жолдар салу және асфальт төктеу, сондай-ақ сыртқы аудандарда құбырлар салу және ауыстыру жұмыстарын жүргізді. Ол қала әкімі болып сайланғаннан кейін қаланың қайта орталықтандырылуы үшін жұмыс істеді, бірақ екінші дүниежүзілік соғыс мәңгілікке тоқтатылған кезде қабылданған заңды парламент өзгерте алмады. Ол аудандардың белсенді сыншысы болды, себебі олар қала құрылымына, әсіресе туризм немесе тарихи қайта құру әлеуеті бар аймақтарға зиян келтіріп, үдемелі жақсартуға жетті. Ол сондай-ақ жергілікті үкімет туралы заңның астанаға қатысты ережелерін де сынады. Аудандық әкімдіктер өз кезегінде метрополия үкіметінің немқұрайлылығына, әділетсіз қарым-қатынасқа, қаражатты бөлуге және сыртқы аудандар мен тіпті метрополия үкіметінің мамандары орталықтан басталатын проблемаларды шешу деп сипаттаған ынтымақтастыққа шағымданады. Оның әкімшілігі компаниялардың қаржылық қызметін тікелей бақылауға кіріспегені үшін де сынға ілікті. Бұл соңғы үкіметтің елдік деңгейдегі ашықтық бағдарламасы аясында мемлекеттік органдармен (Ұлттық тергеу бюросы, полиция) бірлесіп жүзеге асырылды. 2006 жылы Ференц Гюрчанидің аудиожазбасынан туған саяси дағдарыстан кейін, Демскидің үкіметті сынаған демонстрацияларды шектеу немесе оларды басқаша тоқтату әрекеттері оның партиясының оппозициясымен және азаматтық құқықтар ұйымдарымен де сыналып бағаланды. Ол ауыл шаруашылығы көліктеріне Будапешттің негізгі жолдарын пайдалануға және қала орталығына кіруге тыйым салатын 100-150 белгіні орнатуды бұйырды, бұл үкіметке қарсы наразылық акциясын ұйымдастыруға дайындалып жатқан ауыл шаруашылығы бірлестігінің жолын кесу мақсатында жасалды. Сондай-ақ ол саяси шаралар үшін сахна орнатуға қала әкімінің кеңсесінен рұқсат алуды және қоғамдық жерде, тұрақ үшін емес, көлік құралын орналастыруға рұқсат алуды талап ететін ережелерді енгізді. Бұл қаулы қалалық кеңесте үкіметтік көпшілікпен қабылданды, бірақ ол конституцияға және қоғамдық жиналыстарды реттейтін заңға қайшы келетіндігі үшін көптеп сынға ілікті (бұл білікті көпшілік заңы деп аталады, яғни осы заңды өзгерту үшін ұлттық жиналыста 2/3 көпшілік дауыс беруі керек). Сұхбатының бірінде Демски тракторларға тыйым салу себебінің олар жаңадан қайта құрылған жолдарды (тек 2006 жылы 200 км жол қайта құрылды) тозуына және Будапешттегі жол қозғалысын толығымен тоқтатуына себеп болатынын, ал олар тек бірнеше жүз адамның пікірін білдіретінін ескерсек, мұндай жағдайды қабылдау мүмкін емес екенін айтты. Дегенмен, ол наразылық акциясының нақты негізі жоқ деп есептеді, себебі сол жылы барлық қаржы аударымдары жасалған, тракторларға үкімет 40-45% қаржыландыру көмегін көрсеткен, ал ауыл шаруашылығы бірлестігінің басшылары, наразылықты ұйымдастыруға тырысқандар, парламент алдында радикалдарға үгіт-насихат жүргізген және премьер-министр сөйлеген кезде жиналысқа қатысудан бас тартқан Fidesz фракциясының мүшелері болды. Тек айырмашылығы, бұл мүшелер өз жақтастарының тракторларын да соғысқа тартты. Алайда, ол наразылық білдіру құқығын ешқашан жоққа шығармағанын және тек қайта құрылған жолдарды оларға жарамайтын көліктерден қорғағанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ өзінің ізбасары Иштван Тарлос мұра еткен 3-ші метро желісінің тозған күйі үшін де сынға ілікті. Тарлостың алғашқы мерзімінде пойыздар бірнеше рет өртеніп немесе түтін шығарды, бірақ бұл ешқандай қаза немесе ауыр жарақатқа әкелмеді. Тарлос 40 жылдан астам қызмет еткен барлық вагондарды жоюға және желіні қайта құру жұмыстарын бастауға жауап берді. Демски өзінің соңғы мерзіміндегі бюджеттің жартысын инфрақұрылымға инвестицияларға (мысалы, 4-ші метро желісін салу және Орталық сарқырама суларды тазарту зауытын салу, қазір елорданың сарқырама суларының 50% -ын тазартады) жұмылдырып, байланыстырды, сонымен қатар ұлттық және Еуропалық қаражаттарды да қамтамасыз етті, бұл елорда инвестициялаған соманы бірнеше есе арттырды. Осылайша ол 3-ші метро желісін қайта құруға мүмкіндік таппады, бірақ қайта құру жоспарын қаржыландыру шамамен 500 миллиард форинттік жылдық бюджеттің бірнеше жүз миллион форинтын ғана құрады, бұл қайта құру жұмыстарын бірнеше жыл бұрын бастауға мүмкіндік берген болар еді.

Құрметтер мен марапаттар

2008 жылғы 29 ақпанда Албанияға жасаған мемлекеттік сапарының құрметіне Тирана қаласының кілтінің көшірмесін алды.