Кіріспе
Тарихи шолу
Ресей тарихы бойында Ресей, Ресей империясы және КСРО аумағында ашаршылықтар, құрғақшылықтар мен егін шұғыналары белгілі бір үлгімен қайталап тұрды. 11-шы ғасырдың басынан 16-шы ғасырдың соңына дейін Ресей аумағында әр ғасырда 8 рет егін шұғынасы тіркелді, олар 13 жыл сайын қайталанып, кейде кең аумақта ұзаққа созылған ашаршылықтарға себеп болды. Ашаршылықтың себептері әртүрлі болды: табиғи факторлар (құрғақшылық, егін шұғынасы, белгілі бір жылы жауын-шашынның жетіспеуі) және экономикалық, саяси дағдарыстар. Мысалы, 1931-1933 жылдардағы Ұлы ашаршылық, көбінесе Голодомор деп аталады, КСРО-дағы коллективтеу саясатының салдарынан туындады, ол Ресейдің, Украинаның және Қазақстанның Еділ бойы аймағына әсер етті.
1900 жылға дейінгі құрғақшылық пен ашаршылық
XVII ғасырда Ресей 1601–1603 жылдардағы ашаршылықты бастан өткерді, халық санына шаққанда бұл ең ауыр ашаршылық деп есептеледі, себебі ол 2 миллион адамның (халықтың 1/3 бөлігі) өліміне себеп болған болуы мүмкін. Басқа ірі ашаршылықтардың қатарында 1315–17 жылдардағы Ұлы ашаршылық бар, ол Еуропаның көп бөлігін, соның ішінде Ресейдің және Балтық елдерінің бір бөлігін қамтыды. 1127–1303 жылдар аралығында жазылған Никон жылнамасында осы кезеңде кемінде он бір жыл ашаршылыққа толы болғаны тіркелген. 1900 жылға дейінгі ең ауыр дағдарыстардың бірі – 1891–1892 жылдардағы ашаршылық, оның салдарынан 375 000 мен 500 000 адам қаза тапты, көбінесе ашаршылыққа байланысты аурулардың салдарынан. Бұл ашаршылықтың себебі – егін жинаудың нашарлауына әкелген үлкен күздік құрғақшылық болды. Үкіметтің жағдайды жеңілдетуге жасаған әрекеттері көбінесе сәтсіз аяқталды, бұл патша үкіметіне деген сенімсіздікке және кейіннен саяси тұрақсыздыққа ықпал еткен болуы мүмкін. 1899 жылы Волга аймағы, әсіресе Самара, аштықтан, тиф және цингадан зардап шекті, бұл Қызыл Кресттің көмегін азайтты.
1900 жылдан кейінгі құрғақшылық пен ашаршылықтар тізімі
Голубев пен Дрониннің баяндамасында 1900 және 2000 жылдар аралығындағы Ресейдегі маңызды құрғақшылықтардың келесі кестесі келтірілген.
1910-шы жылдар
1917 жылғы Ресей революциясы және одан кейінгі Ресей азамат соғысы кезінде ауыл шаруашылығының жалпы өнімділігі күрт төмендеді. Миллион тоннамен өлшенгенде, 1920 жылғы астық жинымы 1913 жылғы 80,1 тоннаға қарағанда 46,1 тоннаны құрады. 1926 жылға қарай ол революцияға дейінгі деңгейге жақындап, 76,8 тоннаға жетті.
1920-шы жылдар
1920 жылдардың басында бірнеше аштық орын алды. 1921–1922 жылдардағы қатерлі ресейлік ашаршылық азамат соғысының салдарынан туындады және кең халықаралық назар аударды. Ең көп зардап шеккен аймақ – Еуропалық Ресейдің оңтүстік-шығыс облыстары (Волга аймағы, әсіресе Идель-Уралдың ұлттық республикалары, қараңыз, 1921–22 жылдардағы Татарстандағы ашаршылық) және Голодомор в Україні (1921–1923). Шамамен 16 миллион адам зардап шеккен, ал 5 миллионға дейін адам қаза тапқан. Фридтжоф Нансен 1922 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығына ие болды, ішінара Ресейдегі көмек жөніндегі жоғарғы комиссар қызметін атқарғаны үшін. Совет аштығына қарсы күреске көмектескен басқа ұйымдар – Халықаралық «Save the Children» одағы және Халықаралық Қызыл Крест комитеті. 1921–1923 жылдардағы ресейлік ашаршылықтың басталуынан кейін, Америкалық көмек басқармасының (ARA) еуропалық директоры Уолтер Лайман Браун Ригада (Латвия) сыртқы істер жөніндегі советтік халық комиссарының орынбасары Максим Литвиновпен келіссөздер жүргізді. 1921 жылдың 21 тамызында келісімге қол жеткізілді, ал қосымша іске асыру туралы келісімді Браун мен Сыртқы сауда халық комиссары Леонид Красин 1921 жылдың 30 желтоқсанында қол қойды. АҚШ Конгресі 1921 жылдың соңындағы «Ресейлік ашаршылыққа көмек көрсету туралы» заңға сәйкес 20 миллион доллар бөлді, бұл миллиондаған аштықтан зардап шеккен ресейліктерді құтқаруға мүмкіндік берді. ARA ең шарықталу кезеңінде 300 америкалық және 120 000-нан астам ресейлік жұмыс істеді, сондай-ақ күн сайын 10,5 миллион адамды тамақтандырды. Оның ресейлік операцияларын полковник Уильям Н. Хаскелл басқарды. ARA-ның медициналық бөлімі 1921 жылдың қарашасынан 1923 жылдың маусымына дейін жұмыс істеді және сол кездегі Совет Ресейіндегі тиф эпидемиясын жеңуге көмектесті. ARA-ның аштықпен күресу жұмысы Ресейдегі меннониттер, еврейлер және квакерлердің аштықпен күресу жұмыстарымен қатар жүргізілді. 1923 жылдың 15 маусымында Совет Одағының Еуропаға астық экспортын жасырын түрде қайта бастағаны анықталғаннан кейін ARA-ның Ресейдегі қызметі тоқтатылды. Мәскеу үкіметі Ресейдегі ашаршылықты мойындаса да, совет билігі 1921–1923 жылдардағы Украинадағы ашаршылыққа назар бөлмеді. Сонымен қатар, Владимир Ленин Украинадан аштыққа қарсы күресу үшін астыққа толы пойызды Волга аймағына, Мәскеуге және Петроградқа жіберуге бұйрық берді; 1921 жылдың күзінен 1922 жылдың тамызына дейін 1127 пойыз жіберілді.
1932-1933 жылдардағы кеңес аштығы
Екінші ірі совет аштығы 30-шы жылдары ұжымдастырудың бастапқы кезеңінде болды. Басты себептерінің қатарында 1932–33 жылдары совет билігінің астық пен басқа да азық-түліктерді тартып алуы болды, бұл аштықтың туындауына себепкер болып, қырық миллионнан астам адамға, әсіресе Оңтүстіктегі Дон мен Кубань аймақтарында және Украинада әсер етті. Әртүрлі есептер бойынша, онда миллиондаған адам аштықтан немесе аштыққа байланысты аурулардан қаза тапты (бұл оқиға Голодомор деп белгілі). Аштық Қазақстанда ең ауыр болды, себебі кеңестік ауыл шаруашылығының жоспарлары жартылай көшпелі малшылардың дәстүрлі тіршілік салтына ең көп зиян келтірді.
Демографиялық әсері
1932–1933 жылдардағы ашаршылықтың демографиялық салдары көп қырлы болды. Аштықтан тікелей және жанама түрде қайтыс болғандардан өзге, совет азаматтарының ішкі көші-қоны да кеңінен тарады, олар көбінесе аштыққа ұшыраған аймақтардан қашып кетті. Туу көрсеткіштерінің күрт төмендеуі Кеңес Одағының ұзақ мерзімді халық өсіміне терең із қалдырды, бұл Екінші дүниежүзілік соғысқа ұқсас болғанымен, одан азырақ әсер етті. 1932–1933 жылдардағы ашаршылықтан қаза тапқан советтік азаматтардың саны миллиондағанға жетеді деген болжам бар. Валин және тағы басқалар он жылдық апаттардың нәтижесінде туу көрсеткішінің күрт төмендегенін және өлім-жітімнің артқанын айтты. Олардың есебі бойынша, жалғыз шығын шамамен 4,6 миллион адамды құрады, оның 0,9 миллионы – мәжбүрлі көші-қон, 1 миллионы – туу көрсеткішінің төмендеуі, ал 2,6 миллионы – жоғары өлім-жітімге байланысты. Коллективизация мен Екінші дүниежүзілік соғыстың ұзақ мерзімді демографиялық салдарынан 1989 жылы КСРО халқы 315 миллионның орнына 288 миллионды құрады, бұл одан әлдеқайда көп болуға тиіс еді. Өлім-жітімнен өзге, ашаршылық халықтың жаппай қозғалысына әкелді, осылайша шамамен 300 000 қазақ көшпелісі ашаршылық кезінде Қытайға, Иранға, Моңғолияға және Ауғанстанға қашты. Олег Воловинаның 2020 жылғы «Геноцид зерттеулері журналында» жарияланған мақаласында КСРО-ның барлық аймақтарында 8,7 миллион адам қаза тапқан, оның ішінде Украинада 3,9 миллион, Ресейде 3,3 миллион, Қазақстанда 1,3 миллион, ал басқа республикаларда одан аз адам қаза тапқан. 1932–1933 жылдары КСРО-ның әртүрлі аймақтарында, мысалы, Қазақстанда, Ресейдің кейбір аймақтарында және Волга немістерінің Республикасында ашаршылық болғанымен, «Голодомор» аталымы украин және Солтүстік Кавказ қазақтары қоныстанған аумақтардағы оқиғаларға ғана қатысты қолданылады.
Мұра
Голодомор мұрасы қазіргі Украинада өте сезімтал және даулы мәселе болып табылады, онда ол үкімет тарапынан геноцид актісі ретінде қарастырылады және жалпы алғанда, ұлт тарихындағы ең үлкен трагедиялардың бірі ретінде есте сақталады. Голодомордың қасақана жасалған геноцид екені немесе емесі мәселесі Ресей Федерациясы мен Украина үкіметі арасында жиі дау тудырады. Қазіргі Ресей үкіметі көбінесе өзі мен аштық арасындағы кез келген байланысты жоққа шығаруға және оны азайтуға тырысады. Голодомор саяси қателіктердің нәтижесі ме, әлде қасақана геноцид әрекеті ме деген пікірлер әлі де талқыланып жүр. Роберт Конквест ашаршылықты Сталиннің қасақана тудырмағанын, бірақ "ашаршылықтың алдын алуға болатын жағдай болғанмен, ол аштықтан зардап шегушілерді қоректендіруден гөрі "Совет мүддесін" басымдыққа қойып, осылайша оған саналы түрде көмектескен" деген пікірде болды. Майкл Эллманның аштық туралы талдауында "1930-33 жылдары Сталин шаруаларға қарсы соғысында аштықты қару ретінде қолданғандығына қатысты бірнеше дәлелдер бар" деген қорытындыға келді, ол мұны "саналы аштық саясаты" деп атады, бірақ бірнеше фактор болды, ең бастысы – басшылықтың жаппай өлімнің алдын алудан гөрі ұжымдастыру мен индустрияландыруға басымдық бергеніне назар салды.
1940 жылдар
Ресейдегі Германияның Ленинград қаласын қоршауы кезінде бір миллионға жуық адам қаза тапты, ал одан да көп адам аштықтан зардап шекті немесе аштықтан аман қалды. Немістер Ленинградтың қарсыласуын басып тастау үшін оны аштыққа ұшыратып жоюға тырысты. Азық-түлікпен жабдықтау тоқтатылып, қатаң нормалау енгізілгендіктен, аштық өлімнің басты себебіне айналды. Қаладағы жануарлар сойылып желінді. Көшпестікке (адам жеуге) қатысты жағдайлар тіркелді. КСРО-дағы соңғы ірі аштық 1947 жылы ұжымдастырудың салдары, соғыс зардаптары, 1946 жылы елдің астық өндіретін аймағының 50 пайызынан астамындағы ауыр құрғақшылық, сондай-ақ үкіметтің әлеуметтік саясаты мен астық қорын тиімсіз басқарудың күмүлативтік әсерінен туындады. Ең көп зардап шеккен аймақтар – Молдова және Украинадағы Голодомор (1946–1947 жж.). Украинада 100 000-нан бір миллионға дейін адам қаза болуы мүмкін. Молдавияда кеңес шенеуніктерінің мәліметінше, аштық 150 000-нан астам адамның өмірін алды, ал тарихшылар бұл көрсеткіш кем дегенде 250 000–300 000 адамға жетеді деп есептейді.
1947-1991 жылдар
1947 жылдан кейін белгілі бір аштықтар болған жоқ. 1963 жылғы құрғақшылық малдың паникалық сойылуына әкеп соқты, бірақ ашаршылық қаупі тумады. Сол жылдан бастап Кеңес Одағы мал азығы үшін астық импортын арттыра бастады.
Кеңес Одағынан кейінгі Ресей
Кеңес Одағының тарағаннан бері Ресейде аштық және азық-түлік қауіпсіздігі мәселелері мерзім-мерзім туып тұрады. Ресей мен Украина 2010 жылдың шілдесінен 2015 жылға дейін бірнеше ауыр құрғақшылықтарды бастан өткерді. 2010 жылғы құрғақшылық Ресейде бидай өндірісін 20%-ға азайтты, содан кейін астық экспортына уақытша шектеу салынды.