Капитал ағыны және есеп айырысу туралы мәліметтер

Кіріспе

Экономикаға инвестициялардың таза ағынын тіркеу – терминнің есепте пайдалануы. Макроэкономика және халықаралық қаржы саласында капитал шоты, сондай-ақ капитал және қаржылық шот деп аталады, экономикаға инвестициялардың таза ағынын тіркеп көрсетеді. Бұл төлем балансының екі негізгі бөлігінің бірі, екіншісі – ағымдағы шот. Ағымдағы шот елдің таза кірісін көрсетеді, ал капитал шоты ұлттық байлықтың меншігіндегі таза өзгерістерді көрсетеді. Капитал шотындағы артық елге ақша ағынының баруын білдіреді, бірақ ағымдағы шоттағы артықтан айырмашылығы, бұл ағын жұмыс үшін төлем емес, қарыз алу немесе активтерді сатуды көрсетеді. Капитал шотындағы тапшылық елден ақша ағынының шығуын білдіреді және елдің шетелдік активтерге иелігінің артуын көрсетеді. "Капитал шоты" термині Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) және оған қатысты дереккөздерде тар мағынада қолданылады. ХВҚ капитал шотын екі деңгейге бөледі: қаржылық шот және капитал шоты, мұндағы операциялардың басым бөлігі қаржылық шотта тіркеледі.

Орталық банк операциялары және резервтік шот

Әдетте орталық банктер өз ұлттық валютасының құнына әсер ету үшін екі негізгі құралға ие: базалық пайыздық мөлшерлемені көтеру немесе төмендету және одан да тиімді, өз валютасын сатып алу немесе сату. Басқа ірі орталық банктерден жоғары пайыздық мөлшерлемені белгілеу елдің капиталы арқылы қаражат тартуға мүмкіндік береді, бұл оның валютасының құнын арттыруға ықпал етеді. Салыстырмалы түрде төмен пайыздық мөлшерлеме кері әсер етеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері пайыздық мөлшерлемелер көбінесе ішкі экономиканың қажеттіліктерін ескере отырып белгіленеді, сонымен қатар пайыздық мөлшерлемені өзгертудің өзі шектеулі әсер етеді. Өз валютасының құнын төмендетуді болдырмау үшін елдің мүмкіндігі негізінен оның шетелдік резервтерінің көлемімен шектеледі: ол өз валютасын сатып алу үшін резервтерді пайдалануы керек. 2013 жылдан бастап кейбір орталық банктерде валюталық своптар арқылы өз валюталарына жоғары қысым жасауға тырысу үрдісі пайда болды, бұл тікелей шетелдік резервтерін сатудан гөрі әлдеқайда тиімді. Шетелдік валюталық резервтер болмаған жағдайда орталық банктер активтерді (әдетте мемлекеттік облигацияларды) отандық нарықта сату арқылы халықаралық баға белгілеуге жанама әсер етуі мүмкін, бірақ бұл экономикадағы өтімділікті азайтады және дефляцияға әкелуі мүмкін. Валютаның бағасы ақша-кредит органдарының қалағанынан жоғары көтерілгенде (экспорттың халықаралық бәсекеге қабілеттілігін төмендетсе), тәуелсіз орталық банкке бұған қарсы тұру оңай деп саналады. Шетел валютасын немесе шетелдік қаржы активтерін (әдетте басқа үкіметтердің облигацияларын) сатып алу арқылы орталық банк өзінің валютасының құнын төмендетуге дайын құралға ие болады; қажет болса, ол осы сатып алуларды қаржыландыру үшін әрқашан өз валютасының көбірек мөлшерін шығара алады. Алайда, қауіп – жалпы баға инфляциясы. "Ақша басып шығару" термині көбінесе осындай монетизацияны сипаттау үшін қолданылады, бірақ бұл анахронизм, өйткені ақшаның көп бөлігі депозиттер түрінде болады және оның ұсынысы облигацияларды сатып алу арқылы реттеледі. Орталық банктер мен үкіметтер өз валютасының құнын көтеру немесе төмендету үшін үшінші механизм ретінде болашақтағы шаралар туралы айқындау арқылы, спекулянттарды ынталандырмауға тырыса алады. 2009 жылы ірі орталық банктер қолданған сандық жеңілдету практикасы орталық банктердің ірі көлемде облигация сатып алуынан тұрды. Бұл банктік жүйелерді тұрақтандыру және мүмкін болса, жұмыссыздықты азайту үшін инвестицияларды ынталандыру мақсатында жасалды. Валютаның құнын басқаруға тікелей араласудың мысалы ретінде, XX ғасырда Ұлыбританияның орталық банкі, Англия банкі, кейде фунт стерлингтің құнын төмендетуді болдырмау үшін өзінің резервтерін үлкен мөлшерде сатып алуға қолданды. "Қара сәрсенбі" күні оның бұл шараны сәтті жүзеге асыру үшін жеткілікті шетел валютасының қоры болмады. Керісінше, XXI ғасырдың басында бірнеше ірі дамып келе жатқан экономикалар өздерінің валюталарының құнының өсуін болдырмау үшін үлкен мөлшерде валюталарын сатты және осы процесте шетелдік валютаның үлкен қорларын, негізінен АҚШ долларын жинады. Кейде резервтік шот "жолдан тыс" деп жіктеледі және капитал шотының бөлігі ретінде есептелмейді.

Conventionally, central banks have two principal tools to influence the value of their nation's currency: raising or lowering the base rate of interest and, more effectively, buying or selling their currency. Setting a higher interest rate than other major central banks will tend to attract funds via the nation's capital account, and this will act to raise the value of its currency. A relatively low interest rate will have the opposite effect. Since World War II, interest rates have largely been set with a view to the needs of the domestic economy, and moreover, changing the interest rate alone has only a limited effect. A nation's ability to prevent a fall in the value of its own currency is limited mainly by the size of its foreign reserves: it needs to use the reserves to buy back its currency. Starting in 2013, a trend has developed for some central banks to attempt to exert upward pressure on their currencies by means of currency swaps rather than by directly selling their foreign reserves. In the absence of foreign reserves, central banks may affect international pricing indirectly by selling assets (usually government bonds) domestically, which, however, diminishes liquidity in the economy and may lead to deflation. When a currency rises higher than monetary authorities might like (making exports less competitive internationally), it is usually considered relatively easy for an independent central bank to counter this. By buying foreign currency or foreign financial assets (usually other governments' bonds), the central bank has a ready means to lower the value of its own currency; if it needs to, it can always create more of its own currency to fund these purchases. The risk, however, is general price inflation. The term "printing money" is often used to describe such monetization, but is an anachronism, since most money exists in the form of deposits and its supply is manipulated through the purchase of bonds. A third mechanism that central banks and governments can use to raise or lower the value of their currency is simply to talk it up or down, by hinting at future action that may discourage speculators. Quantitative easing, a practice used by major central banks in 2009, consisted of large scale bond purchases by central banks. The desire was to stabilize banking systems and, if possible, encourage investment to reduce unemployment. As an example of direct intervention to manage currency valuation, in the 20th century Great Britain's central bank, the Bank of England, would sometimes use its reserves to buy large amounts of pound sterling to prevent it falling in value. Black Wednesday was a case where it had insufficient reserves of foreign currency to do this successfully. Conversely, in the early 21st century, several major emerging economies effectively sold large amounts of their currencies in order to prevent their value rising, and in the process built up large reserves of foreign currency, principally the US dollar. Sometimes the reserve account is classified as "below the line" and thus not reported as part of the capital account.

Стерильдеу

Қаржы әдебиетінде стерилизация – орталық банк операцияларын білдіретін термин, ол кіріс капиталдың ықтимал жағымсыз әсерлерін – валюта бағамының өсуін және инфляцияны – азайтуға бағытталған. Дереккөздерге байланысты, стерилизация валюта бағамының өсуін болдырмау үшін кіріс капиталды қайта жөнелтуді және/немесе кіріс капиталдың инфляциялық әсерін тежеуге арналған шаралар жиынтығын қамтуы мүмкін. Капитал есебінен ішкі ақша айналысына түсетін қосымша ақшаның инфляциялық әсерін стерильдеудің классикалық тәсілі – орталық банктың ашық нарықта облигацияларды сату арқылы операциялар жасауы, осылайша отандық экономикада айналымға түсетін жаңа ақшаны сіңіруі. Орталық банк, әдетте, стерилизация операцияларынан шағын шығын көреді, себебі баға өсуін болдырмау үшін шетелдік активтерді сатып алудан түсетін табыс, көбінесе, инфляцияны тежеу үшін ішкі нарықта шығарылған облигациялар бойынша төленетін сомадан кем болады. Дегенмен, кейбір жағдайларда пайда табу да мүмкін. Қатаң оқулық анықтамасына сәйкес, стерилизация – тек ішкі ақша базасын тұрақты деңгейде ұстауға бағытталған шараларды білдіреді. Валюта бағамының өсуін болдырмау мақсатымен жасалған, бірақ отандық ақша ұсынысының артуына қарсы шаралар қолданылмаған араласу стерилизация болып есептелмейді. Мысалы, оқулықтағы стерилизация – Федералдық резервтің 1 миллиард долларлық шетелдік активтерді сатып алуы. Бұл шетелдік қолдағы ақша айналымын арттырады. Сонымен қатар, ФРС АҚШ нарығына 1 миллиард долларлық қарыздық бағалы қағаздарды сатады, бұл отандық экономикадан 1 миллиард долларды шығарып алады. Шетелге 1 миллиард доллар қосылып, ішкі экономикадан 1 миллиард доллар алынған кезде, валюта бағамына әсер ететін таза капитал ағыны стерильденген болып есептеледі.

Халықаралық валюта қоры

Жоғарыда келтірілген анықтама экономикалық әдебиетте, қаржы баспасөзінде, корпоративтік және мемлекеттік сарапшылар (ХВҚ-ға есеп берген кезде ғана емес) және Дүниежүзілік банк тарапынан ең көп қолданылады. Ал әлемнің қалған бөлігі капитал шоты деп атаған нәрсені Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) және Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық есептер жүйесі (SNA) «қаржы шоты» деп белгілейді. ХВҚ-ның анықтамасы бойынша капитал шоты стандартты анықтамада капитал шоты деп аталатын бөліктің шағын ғана бөлігін құрайды, оның ішінде көбінесе трансферттер болады. Дамыған және дамушы елдердің екеуі де бақылау шараларын қабылдады; теориялық тұрғыда ірі инвестициялар дамушы экономиканың дамуын жеделдетуі мүмкін, бірақ эмпирикалық деректер мұны сенімді түрде көрсетпейді, шын мәнінде ірі капитал ағыны ұлттық валютаның құнын арттыруға, инфляцияға әкелуге және қаржы дағдарысына дейін тұрақсыз «көпіршік» құруға себеп болуы мүмкін. Дағдарыс орын алғаннан кейін капитал қашу орын алғанда ағын күрт өзгеріп, кері бағыт алады. Кейнсиандыққа қарсы еркін нарыққа бағытталған саясаттың күшеюіне байланысты елдер капитал бақылауын жоюға кірісті, бұл 1973-1974 жылдары АҚШ, Канада, Германия және Швейцарияда басталды, ал 1979 жылы Ұлыбритания осы үрдіске қосылды. Басқа дамыған және дамушы экономикалардың көпшілігі де, негізінен 1980 және 1990 жылдардың басында осы үрдіске ерді. Азия экономикаларының көпшілігі бақылау шараларын қолданбады, бірақ 1997 жылғы дағдарыстан кейін капиталдың таза импорттаушысы болмай, оның орнына таза экспорттаушыға айналды. 2009 жылдың екінші жартысында төмен пайыздық ставкалар және үкіметтің жаһандық дағдарысқа жауап берудің басқа да аспектілері дамушы экономикаларға капиталдың қайта ағынын күшейтті. 2009 жылдың қарашасында Financial Times Бразилия және Үндістан сияқты бірнеше дамушы экономикалар өз экономикаларына шетелдік капитал ағынын азайту үшін капитал бақылауын енгізуді немесе оны енгізу мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.

The above definition is the one most widely used in economic literature, in the financial press, by corporate and government analysts (except when they are reporting to the IMF), and by the World Bank. In contrast, what the rest of the world calls the capital account is labelled the "financial account" by the International Monetary Fund (IMF) and the United Nations System of National Accounts (SNA). In the IMF's definition, the capital account represents a small subset of what the standard definition designates the capital account, largely comprising transfers. Both advanced and emerging nations adopted controls; in basic theory it may be supposed that large inbound investments will speed an emerging economy's development, but empirical evidence suggests this does not reliably occur, and in fact large capital inflows can hurt a nation's economic development by causing its currency to appreciate, by contributing to inflation, and by causing an unsustainable "bubble" of economic activity that often precedes financial crisis. The inflows sharply reverse once capital flight takes places after the crisis occurs. As part of the displacement of Keynesianism in favor of free market orientated policies, countries began abolishing their capital controls, starting between 1973–74 with the US, Canada, Germany and Switzerland and followed by Great Britain in 1979. Most other advanced and emerging economies followed, chiefly in the 1980s and early 1990s. While most Asian economies didn't impose controls, after the 1997 crises they ceased to be net importers of capital and became net exporters instead. By the second half of 2009, low interest rates and other aspects of the government led response to the global crises had resulted in increased movement of capital back towards emerging economies. In November 2009 the Financial Times reported several emerging economies such as Brazil and India have begun to implement or at least signal the possible adoption of capital controls to reduce the flow of foreign capital into their economies.