Кіріспе
Еврей ортағасырлық саудагерлері Раданиттер немесе Раданиттер (רדנים; الرذنية) – 8-10 ғасырлар шамасында христиан және мұсылман әлемі арасындағы саудада белсенді болған ерте ортағасырлық еврей саудагерлері. Рим империясы кезінде құрылған көптеген сауда жолдары олардың күш-жігерінің арқасында сол кезеңде де жұмыс істеді. Олардың сауда желісі Еуропаның көп бөлігін, Солтүстік Африканы, Таяу Шығысты, Орталық Азияны, сондай-ақ Үндістан мен Қытайдың бір бөлігін қамтыды. Бұл термин тек шектеулі көздерде қолданылады, және олардың нақты гильдияны, руды немесе Еуразия сауда желісіндегі еврей саудагерлерін мегзегенін анықтау қиын.
The Radhanites or Radanites (רדנים; الرذنية) were early medieval Jewish merchants, active in the trade between Christendom and the Muslim world during roughly the 8th to the 10th centuries. Many trade routes previously established under the Roman Empire continued to function during that period, largely through their efforts. Their trade network covered much of Europe, North Africa, the Middle East, Central Asia, and parts of India and China. Only a limited number of primary sources use the term, and it remains unclear whether they referred to a specific guild, to a clan, or generically to Jewish merchants in the trans Eurasian trade network.
Атауы
"Радханит" сөзінің бірнеше этимологиясы ұсынылған. Көптеген ғалымдар, оның ішінде Барбиер де Мейнард пен Моше Гил, бұл сөздің араб және еврей мәтіндерінде "Радан елі" деп аталатын Месопотамиядағы бір аймаққа сілтеме жасайтынын санайды. Тағы бір гипотеза бойынша, атау Солтүстік Ирандағы Рей (Рагес) қаласынан шыққан болуы мүмкін. Ал кейбір ғалымдар бұл есімнің парсы тіліндегі "жол, бағыт" мағынасын білдіретін "рах" және "білуші" мағынасын білдіретін "дан" сөздерімен байланысты екенін жоққа шығармайды, яғни "жол білуші" дегенді білдіреді. Екі батыс еврей тарихшысы – Сесил Рот және Клод Кахен бұл атаудың Франциядағы Рона өзені аңғарының атына байланысты екенін айтады, ол латын тілінде Роданус, ал грек тілінде Роданос (Ῥοδανός) деп аталады. Олардың пікірінше, Радханиттердің қызметінің орталығы Францияда болған, себебі олардың барлық сауда жолдары осы елден бастау алған. Ағылшын тілі және басқа батыс деректері этникалық атауларға немесе жер-су атауларынан туындаған есімдерге қосылатын тәрізді, терминге "ite" жұрнағын қосты.
Іс-шаралар
Раданиттердің қызметі Ибн Хордадбехтің жазбаларында қалдырылған – ол Аббасид халифасы әл-Мутаmid билігіндегі Жибал провинциясының пошта басшысы, полиция жетекшісі (және тыңшылар жетекшісі) болған. Ол шамамен 870 жылы «Китаб әл-Масалик вал-Мамалик» (Жолдар мен мемлекеттер кітабы) атты еңбегін жазғанда, Раданиттерді білгіш және көп тілді деп сипаттады. Ибн Хордадбех Раданиттердің саяхаттарында қолданған төрт негізгі сауда жолын көрсетті; олардың төртеуі де Францияның оңтүстігіндегі Рона аңғарынан басталып, Қытайдың шығыс жағалауында аяқталды. Раданиттер көбінесе кішкентай көлемде бірақ жоғары сұранысқа ие тауарларды тасыды, оларға дәмдеуіштер, хош иіссулар, әшекейлер және жібек кірді. Сонымен қатар, олар май, құмырыс, болат қару, түлкі терісі және құлдарды тасығандары туралы да айтылады.
Ибн Хордадбехтің жазба мәтіні
Ибн Хордадбе өзінің "Жолдар мен патшалықтар кітабында" (كِتَاب ٱلْمَسَالِك وَٱلْمَمَالِك, Kitāb al Masālik wa l Mamālik) раданиттер саяхаттаған төрт жолды тізімдеген. Бұл саудагерлер араб, парсы, рим, франк, испан және славян тілдерінде сөйлейді. Олар батыстан шығысқа, шығыстан батысқа, жартылай құрлықпен, жартылай теңіз арқылы саяхаттайды. Олар батыстан евнухтар, құлдар, ұлдар, брокат, кастор, сусар және басқа да терілер, қылыштар тасымалдайды. Олар Батыс теңізіндегі Фиранге (Франция) кемесіне мініп, Фарамаға (Пелузиум) беттейді. Олар жүктерін түйеге тиеп, жиырма бес фарсах қашықтықтағы әл-Колзумға (Суэцке) барады. Олар Шығыс теңізінде кемеге мініп, әл-Колзумнан әл-Жар мен әл-Жеддаға дейін жүзеді, содан кейін Синдке, Үндістан мен Қытайға барады. Қытайдан оралғанда олар әл-Колзумға шығыс елдерінен мускус, алоэ, камфора, корица және басқа да өнімдерді әкеліп, оларды Фарамаға қайтарады, содан кейін Батыс теңізіне қайта шығады. Кейбіреулері өз тауарларын римдіктерге сату үшін Константинопольге жүзеді, ал басқалары франк патшасының сарайына тауарларын орналастыруға барады. Кейде осы еврей саудагерлері Франк жерінен, Батыс теңізінен Антиохияға (Оронт өзенінің бастауында) жүзеді; одан құрлықпен әл-Жабиаға (Евфрат жағалауындағы әл-Ханаяға), үш күндік сапардан кейін жетеді. Олар Евфрат өзенімен Бағдадқа жетіп, одан Тигр өзенімен әл-Оболлаға дейін жүзеді. Әл-Оболладан олар Оманға, Синдке, Хиндке және Қытайға жүзеді. Бұл сапарларды құрлықпен да жасауға болады. Испаниядан немесе Франциядан шыққан саудагерлер Сус-аль-Аксаға (Мароккода), содан кейін Танжерге барады, одан кейін Каируанға және Мысыр астанасына дейін атпен жүреді. Одан олар ар-Рамлаға барады, Дамаск, әл-Куфа, Бағдад және әл-Басраны көреді, Ахваз, Фарс, Керман, Синд, Хинд арқылы өтіп, Қытайға жетеді. Кейде олар Римнің арғы жағына қарай жол тартады, славян елінен өтіп, хазарлардың астанасы Хамилиджге жетеді. Олар Джоржан теңізінде жүзіп, Балхқа жетеді, содан кейін Окс өзенін кесіп өтеді және Юртқа, Тогузғұзға, одан Қытайға қарай сапарын жалғастырады.
Тарихи маңызы
Ерте орта ғасырларда Таяу Шығыстағы және Солтүстік Африкадағы мұсылман мемлекеттері мен Еуропадағы христиан елдері бір-бірінің саудагерлеріне өз порттарына кіруді жиі тыйым салған. Екі тараптың да қарақшылары қарсыластарының кемелерін еркімен тонаған. Раданиттер бейтарап делдал ретінде, ежелгі Рим империясының жерлері мен Шығыс Азия арасындағы байланыс пен сауда жолдарын ашық ұстап тұрды. Яһуди саудагерлері әкелген кірістерінің арқасында Францияда және мұсылман әлемінің барлық жерінде ерте Каролингтер дәуірінде маңызды жеңілдіктерге ие болды, бұл кейде жергілікті шіркеу билігін ашуландырды. Еуропа мен Шығыс Азия арасындағы сауданың көп бөлігі тарихи түрде парсы және Орталық Азия делдалдары арқылы жүзеге асырылса да, Раданиттер Батыс Еуропадан Шығыс Азияға дейінгі сауда желісін құрған алғашқылардың бірі болды. Олар осы саудамен тұрақты және ұзақ жылдар бойы айналысты, Марко Поло мен Ибн Баттута христиандар мен мұсылмандарға Шығыстағы саяхаттары туралы әңгімелерін жеткізбей бұрын ғасырлар өтті. Ибн Баттута Раданиттер қолданған ұқсас жолдармен Шығысқа саяхат жасаған мұсылман саудагерлерімен бірге саяхаттаған деп саналады. Көптеген тарихшылар дәстүрлі түрде қытай қағазы жасау өнері Талас шайқасында тұтқынға алынған әскери тұтқындардан құпияны алған араб саудагерлері арқылы Еуропаға жеткенін айтса да, кейбіреулері Раданиттер сияқты еврей саудагерлері қағаз жасауды Батысқа әкелуде маңызды рөл атқарды деп санайды. Кейбір дереккөздерде Испаниялық Жозеф, мүмкін Раданит, Үндістаннан Еуропаға араб сандарын әкелген деп есептеледі. Еврей қауымдастықтары тарихи тұрғыдан кем дегенде классикалық дәуірден бастап үлкен сомадағы ақшаны ұрлықтан қорғап, тасымалдау үшін аккредитивтерді пайдаланған. Бұл жүйе ортағасырлық еврей саудагерлері, мысалы Раданиттер, бұрын-соңды болмаған деңгейде дамытып, іске қосты; егер осылай болса, оларды кейінгі орта ғасыр мен жаңа заманның басында пайда болған банктердің алға басушылары деп санауға болады. Кейбір ғалымдар Раданиттер хазарлардың яһудизмге көшкеніне ықпал еткен болуы мүмкін деп санайды. Сонымен қатар, олар сауда жолдары бойындағы әртүрлі жерлерде еврей қауымдастықтарын құруға көмектескен болуы мүмкін және Шығыс Еуропа, Орталық Азия, Қытай және Үндістанның ерте яһуди қоныстарын құруға қатысқан болуы мүмкін. Ибн Хордадбеден басқа, Раданиттер туралы бірнеше дереккөздерде айтылған. Ибн әл-Фақихтің 10 ғасырдың басында жазылған "Елдер кітабында" олар туралы мәлімет бар, бірақ Ибн әл-Фақихтің көптеген ақпараты Ибн Хордадбехтің еңбегінен алынған. Майнцтан келген Ехуда ХаКохен бен Меирдің саяхаттары туралы еврей есебі Сефер хаДиним, Раданит жолындағы сауда орындары ретінде Пржемысль мен Киевті атады. 12 ғасырдың басында Исаак бен Дорболо есімді француздық яһуди саудагері Раданит саудагерлерімен Польшаға сапар шеккенін жазды.
Жоғалу
Раданиттердің қызметі 10-ғасырда тоқтаған сияқты. Бұл себептердің бірі 908 жылы Тан Қытайдың құлауы, содан кейін шамамен алпыс жыл өткен соң (968-969 жылдар) Рус қолынан Хазар мемлекетінің құлауы болуы мүмкін. Сауда жолдары тұрақсыз және қауіпсіз болды, жағдайды түркі-парсы мемлекеттерінің кеңеюі одан әрі ушықтырды, ал Жібек жолы ғасырлар бойы құлдырап кетті. Осы кезеңде саудаға бағытталған итальяндық қала-мемлекеттер, әсіресе теңіз республикалары – Генуя, Венеция, Пиза және Амальфи пайда болды, олар раданиттерді не қаламаған бәсекелес ретінде қарады. Раданиттер 10-ғасырдың соңына қарай көбінесе жоғалып кетті; 2011 жылы Ауғанстанның Саманган провинциясындағы үңгірде табылған 11-ғасырлық еврей жазбаларының жинағы сол аймақтағы раданиттердің қалдықтары болуы мүмкін деген болжамдар бар. Раданиттердің жоғалуы Еуропа экономикасына терең әсер етті. Мысалы, орта ғасырдың басында кеңінен қолданылған көптеген дәмдеуіштер 10-ғасырда еуропалықтардың дастарханынан мүлдем жоғалып кетті. Бұрын Батыс Еуропаның көп бөлігінде дәмдеуіштер саудасына еврейлер дерлік монополиялық құқыққа ие болған. Құл саудасы басқа делдалдар арқылы жалғастырылған сияқты, мысалы, 1168 жылы Хелмольд фон Босау 700 құл-даниялықтың Мекленбургте славян пираттарымен сатылып жатқанын хабарлайды. Қара теңіз аймағында құл саудасын татарлар өздеріне алған көрінеді, олар көбінесе құлдарды Осман түріктеріне сатқан.