Кіріспе
Вагинальды қан кету – бұл қынаптан қанның кетуі. Бұл қан кету жатырдан, қынап қабырғасынан немесе жатыр мойнынан басталуы мүмкін. Әдетте, бұл қалыпты менструальді циклдің бөлігі немесе гормоналдық немесе репродуктивті жүйенің басқа да проблемаларынан туындайды, мысалы, жатырдан қан кету. Репродуктивті жастағы әйелдердегі ай сайынғы, қалыпты менструация – бұл табиғи физиологиялық процесс. Репродуктивті жаста, егер қан кету тым көп болса (меноррагия немесе ауыр менструация), етеккір арасында пайда болса (етеккір аралық қан кету), 21 күннен жиірек болса (жатырдан қан кетудің бұзылысы), тым сирек болса (олигоменорея) немесе жыныстық қатынастан кейін пайда болса (коитальдік қан кету), медициналық тексеру қажет. Вагинальды қан кетудің себептері жасқа байланысты әртүрлі болуы мүмкін, және мұндай қан кету гормоналдық дисбаланстан немесе овуляцияның болмауынан бастап, қатерлі ісіктерге (жатыр мойнының қатерлі ісігі, қынаптың қатерлі ісігі немесе жатырдың қатерлі ісігі) дейін түрлі медициналық жағдайлардың белгісі болуы мүмкін. Егер қан кету жас жетпеген балаларда немесе постменопаузалық әйелдерде пайда болса, міндетті түрде медициналық көмекке жүгіну керек. Дегенмен, қан кету жүктілік кезінде туындаған және медициналық араласуды қажет ететін асқынулардың белгісі болуы мүмкін.
Этиологиясы
Етеккірдің қалыпты параметрлері етеккір қан кетуінің бұзылыстарына қатысты терминология мен анықтамаларды жеңілдету үшін жасалған халықаралық процестің нәтижесінде белгіленді. Қынап қан кетуінің қалыптан тыс себептері жасқа байланысты өзгереді. Туғаннан кейінгі алғашқы аптада қынап қан кетуі жиі кездеседі, және педиатрлар әдетте жаңа мамалармен ауруханадан шығар кезде осы мәселені талқылайды. Балалық шақта қынап қан кетуінің ең көп кездесетін себептерінің бірі – қынапқа сыртқы дененің енуі, бұл өзін-өзі зерттеу нәтижесінде болуы мүмкін немесе жыныстық зорлық-зомбылықтың белгісі болуы мүмкін. Мұндай жағдайлар көбінесе кіші кеде ауруымен, жаман иісті шырышпен немесе жиі қайталамалы зәр-жыныс жолдарының инфекциясымен байланысты. Зәр-жыныс жолдарының жарақаты да жиі кездесетін себеп болып табылады және жасөспірімге дейінгі қыздарда қынап қан кетуіне байланысты ауруханаға түсу немесе жедел жәрдем бөліміне жүгінудің ең көп кездесетін себебі болып табылады, мұндай жағдайлардың 45% құрайды.
Өмірбаян
Пременопаузаға дейінгі әйелдерде қан кету жатырдан, кіндік бездің немесе қынаптың зақымдануларынан немесе жатыр мойнынан болуы мүмкін. Қан кетудің көзіне анықтау үшін гинекологиялық тексеру жүргізілуі мүмкін. Қан кету жүктілікке байланысты асқынулардың салдарынан, мысалы, спонтанды түсік, жатырдан тыс жүктілік немесе плацентаның қалыптан тыс өсуінен туындауы мүмкін, тіпті әйел жүкті екенін білмесе де. Бұл аббревиатура Полип, аденомиоз, лейомиома, қатерлі ісік және гиперплазия, коагулопатия, овуляциялық бұзылыстар, эндометрийлік бұзылыстар, иатрогендік себептер және жіктемелмеген жағдайларды білдіреді. FIGO етеккір бұзылыстар тобы халықаралық сарапшылардың пікірін ескере отырып, менорегия, метрорегия, гиперменорея және дисфункционалды жатыр қан кетуі (ДЖҚ) сияқты бұрыс терминдерді жойып, қынап қан кетуін циклдің тұрақтылығы, жиілігі, ұзақтығы және мөлшері тұрғысынан сипаттауды ұсынды. PALM себептері жатырдың құрылымдық, анатомиялық және гистопатологиялық себептерімен байланысты, оларды ультрадыбыс немесе биопсия сияқты бейнелеу әдістерімен бағалауға болады. COEIN себептері құрылымдық себептерге байланысты емес. Лейомиома (фибромалар): Жатырдың лейомиомасы, көбінесе жатыр фибромалары деп аталады, жиі кездеседі және көптеген фибромалар симптомсыз болады. Фон Виллебранд ауруы ең көп таралған коагулопатия, және Фон Виллебранд ауруы бар әйелдердің көпшілігі ауыр етеккір қан кетуіне шалдығады. Менархеден бастап ауыр етеккірлік қан кету қан кету бұзылыстары бар әйелдер үшін жиі кездесетін симптом болып табылады, ал ретроспективті зерттеулерде ауыр етеккірлік қан кетуі бар жасөспірімдердің 62% - ында қан кету бұзылыстары анықталды. Овуляциялық дисфункция: Овуляциялық дисфункция немесе ановуляция қалыптан тыс қан кетудің жиі кездесетін себебі болып табылады, бұл тұрақсыз және болжамсыз қан кетуға, сондай-ақ қан ағыны мөлшерінің өзгеруіне, соның ішінде қатты қан кетуге әкелуі мүмкін. Овуляциялық бұзылыстардың эндокриндік немесе гормоналдық себептері: поликистоздық жұмыртқалар синдромы (ПЖС), қалқанша безінің бұзылыстары, гиперпролактинемия, семіздік, тамақтану бұзылыстары, соның ішінде анорексия немесе булимия, немесе физикалық белсенділік пен калориялық тұтыну арасындағы тепе-теңдік бұзылуы. Эндометрийлік: Эндометрийлік аномальды қан кетудің себептері: эндометрийдің инфекциясы, эндометрит, ол түсік тастағаннан кейін немесе босанғаннан кейін пайда болуы мүмкін немесе жатырдың, фаллопий түтікшелерінің немесе кіші таздың жыныстық жолмен берілетін инфекциясымен байланысты болуы мүмкін, бұл жамбас қабыну ауруы (ЖҚА) деп аталады. Эндометрийдің өзін-өзі жазылуына немесе қан тамырларының дамуына байланысты эндометрийдің басқа да аномальды қан кету себептері болуы мүмкін. Оральды контрацептивтерді қабылдамаған жағдайда қан кету қаупі артады. Жіктемелмеген: PALM COEIN жүйесінің Жіктемелмеген санатына сирек кездесетін немесе аномальды қан кетуге ықпалы толыққанды анықталмаған жағдайлар кіреді. Олардың жартысы түсікпен аяқталады, ал жартысы жүктілікті толық мерзімге дейін жеткізеді. Оның себептерінің қатарында плацентаға байланысты асқынулар, мысалы плацентаның алшақтауы және плацента превиасы бар. Сондай-ақ, түсік, жатырдан тыс жүктілік, молярлық жүктілік, жатыр мойнының жеткіліксіздігі, жатырдың жарылуы және мерзімінен бұрын босану да себептерге жатады. Жүктіліктің алғашқы кезеңдеріндегі қан кету жойылу қаупінің немесе толық емес түсіктің белгісі болуы мүмкін. Екінші немесе үшінші триместрде плацента превиасы (плацента жатыр мойнының үстіне жартылай немесе толық жабысқан) қатты қан кетуге әкелуі мүмкін. Плацентаның алшақтауы көбінесе жатырдан қан кетумен және жатырдағы ауырсынумен байланысты. Жүктілік кезінде, әсіресе алғашқы кезеңдерінде, қынаптан қан кету қалыпты жағдай болуы мүмкін. Жүктіліктің алғашқы кезеңдеріндегі жеңіл қан кету ұрықтандырылған жұмыртқаның жатыр қабырғасына енуінен туындауы мүмкін. Сонымен қатар, жүктілік кезінде жатыр мойнына қан ағымы артады, бұл жатыр мойнының жүкті емес әйелге қарағанда тез зақымдануына және қан кетуіне себеп болуы мүмкін. Осыған байланысты жыныстық қатынастан кейін жеңіл қан кету қалыпты жағдай болуы мүмкін. Алайда, қан кету жүктілікке байланысты асқынуды білдіруі мүмкін, сондықтан жүктілік кезінде кез келген қан кету пациенттің акушер-гинекологына хабарлауға себеп болуы керек.
Перименопаузалық кезең
Пременопаузалық қан кетудің көптеген себептері перименопаузалық әйелдерге де қатысты болғанымен, осы жастағы әйелдерде қалыпты емес жатыр қан кетуіне қосымша себеп – гормональдық өзгерістер. Шамамен 40 жасқа келгенде әйелдердің гормондары өзгере бастайды, бұл ай сайынғы циклдардың өзгеруіне алып келуі мүмкін. Бұл жағдай бірнеше жылға созылуы мүмкін, менструациялар әртүрлі ұзақтықта және әртүрлі интервалмен келуі мүмкін. Етеккір тоқтағаннан кейін 12 ай өткен соң, менопауза толыққанды деп есептеледі.
Менопаузадан кейінгі
Эндометрий атрофиясы, жатыр фиброздары және эндометрий қатерлі ісігі – постменопаузалық қынап қан кетуінің жиі кездесетін себептері. Жағдайлардың шамамен 10% эндометрий қатерлі ісігіне байланысты. Жатыр фиброздары – жатыр қабырғасында және оның айналасында орналасқан бұлшықет клеткалары мен басқа тіндерден құралған қатерсіз ісіктер. Фиброздары бар әйелдерде әрқашан белгілер байқалмайды, бірақ кейбіреулері етеккір арасында қынаптан қан кету, жыныстық қатынас кезінде ауырсыну және белдің төменгі бөлігінде ауырсыну сезінеді.
Диагностикалық бағалау
Қан кетудің себебін көбінесе қан кету тарихы, физикалық тексеру және қажет болған жағдайда басқа медициналық тексерулер негізінде анықтауға болады. Жыныс мүшесінен қан кетуді бағалау үшін физикалық тексеруге әдетте жатыр мойнының спекулуммен қаралуы, екі қолмен тексеру және тоқ ішек-қын тексеруі кіреді. Бұл тексерулер қан кетудің бастау көзін табуға және қан кетуге себеп болуы мүмкін кез келген патологиялық өзгерістерді анықтауға бағытталған. Сонымен қатар, іш қуысы тексеріліп, қан кету ішкі болмауы үшін пальпация жасалады. Әдетте жүктілік тесті де жасалады. Егер қан кету тым көп немесе ұзаққа созылса, анемияны тексеру үшін толық қан анализі (CBC) жасау ұсынылады. Патологиялық эндометрийді гистероскопиямен биопсия жасау арқылы немесе кеңейту және кюреткаж жасау арқылы тексеру қажет болуы мүмкін. 2011 жылы Халықаралық гинекология және акушерлік федерациясы (FIGO) репродуктивті жастағы жатырдан қан кетумен азапталатын әйелдерге зерттеу, білім беру және клиникалық көмек көрсету үшін екі жүйені мойындады. Төмендегідей нәтижелер мен/немесе белгілер болған жағдайда эндометрийден үлгі алу көрсетіледі:
Асқынулар
Ауыр жедел қан кету, мысалы, жатыр сыртындағы жүктілік және босанғаннан кейінгі қан кету салдарынан, гиповолемияға (қан айналысынан қанның азаюына) алып келеді, бұл эшоққа прогрессиялайды. Бұл жедел медициналық жағдайды білдіреді және ауруханаға жатқызу, көктамырға сұйықтық құю қажет, көбінесе қан құю ілеседі. Қан айналысы толыққаннан кейін, қан кетудің себебін анықтау және оны жою мақсатында зерттеулер жүргізіледі. Анемияның себебін жою анемияны емдейді, бірақ кейбір әйелдерге анемияны жақсарту үшін темір препараттары немесе қан құю қажет болуы мүмкін. Ұзақ мерзімді емдеуге гормоналды спираль (ЖКС) енгізу, оралғыш контрацепциялық таблеткалар, прогестин таблеткалары немесе прогестин инъекциялары (Depo Provera), сондай-ақ ибупрофен сияқты қабынуға қарсы емес препараттар (ҚҚЕП) жатады. Қан ұю қабілеті бұзылған әйелдерге гематологтың кеңесі де қажет болуы мүмкін. Қан кету ауыр болған жағдайда немесе пациенттер жоғарыда аталған гормоналды препараттарды қабылдауға мүмкіндік болмаса, хирургиялық ем қарастырылуы мүмкін. Осы әдістерге жатырдың кеңейтіліп қабырғасынан сүртіліп алынуы (дилатация және кюретка), эндометрийдің абляциясы және гистерэктомия (жатырды алып тастау) жатады. Гистерэктомия сүйексіздікке әкеледі, сондықтан хирургиялық шешімдер қабылдағанда әйелдердің болашақ бала туу мүмкіндігіне қатысты пікірлері ескеріледі, мүмкіндік болған жағдайда.