Кіріспе

Қытай философы (1619–1692)

Ван Фучжи (; 1619–1692), әдепті аты Эрнун (而農), псевдонимі Чуаншань (船山) – Мин және ерте Цин дәуірлерінің қытай эссешісі, тарихшысы және философы.

Өмір

1619 жылы Хунань провинциясының Хеньяң қаласында ғалым отбасында дүниеге келген Ван Фучжи өте ерте жасынан-ақ қытай классикалық мәтіндерін оқып, білім алуды бастады. Ол 24 жасында мемлекеттік қызмет емтиханын тапсырды, бірақ маньчжурлардың Қытайға басып кіруі және Цин (немесе Чинг) әулетін құруы оның жоспарланған мансабын өзгертті. Мин императорларына адал болған Ван алдымен басқыншылармен күресті, содан кейін өмірінің қалған бөлігін олардан жасырынып өткізді. Оның панасы Чуаншань тауының етегінде болды, осыдан оған басқа аты берілді. Ол 1693 жылы қайтыс болды, бірақ қайда және қалай өлгені белгісіз.

Философиялық еңбектері

Ван Фучжи жүзден астам кітап жазған дегенді айтады, бірақ олардың көпшілігі жоғалып кеткен. Оның қалған туындылары «Чуаншань ышу кванжи» (船山遺書全集) жинағында сақталған. Ол сонымен қатар «Тонгцзяньді оқығаннан кейінгі пікірлер» («Du Tongjian Lun») деп аталатын «Цзи Тонгцзянь» еңбегіне түсініктеме жазды. Ван Конфуцийдің ізбасары болғанмен, сол кезде Қытайда үстемдік құрған жаңа конфуцийшіл философия Конфуцийдің ілімдерін бұрмалап көрсеткеніне сенді. Ол конфуцийшілдік классикаға өз түсініктемелерін жазды (оның ішінде «Ицзин» немесе «Өзгерістер кітабы» бойынша бес кітапты қоса алғанда) және біртіндеп өзінің философиялық жүйесін қалыптастырды. Ол метафизика, эпистемология, моральдық философия, поэзия және саясат сияқты көптеген тақырыптарда жазды. Конфуцийден басқа, оған ерте Сонг дәуірінің көрнекті жаңа конфуцийшілдері Чжан Цай және Чжу Си де әсер етті.

Метафизика

Ванның метафизикасы – материализмнің бір түрі. Ол тек ци (氣 немесе ch'i; энергия немесе материалдық күш) ғана бар екенін айтты; ли (理, принцип, форма немесе идея), мысалы, Чжу Сидің ортодоксалды неоконфуциандық ойындағы орталық ұғым, тәуелсіз жаратылыс емес, ол цидің принципі ғана. Осы тұрғыдан оның метафизикасы Чжан Цайдың метафизикасының жалғасы және дамуын көрсетеді, бұл оның "Мастер Чжанның адасушылықты түзеу туралы" түсіндірмесінде ең анық көрінеді. Сонымен қатар, ол 1949 жылдан кейін ҚХР-дағы марксистік кезеңде "протоматериалист" ретінде жоғары бағаланды.

Этика

Ванның метафизикалық идеялары оны табиғаттағы моральдық философияға (қазіргі Қытайда оның ілімдеріне деген қызығушылықты қайта жақтандырды) бастады. Ол адамның құштарлықтары бұрыс емес, тіпті қажетті және біздің табиғатымыздың бір бөлігі деп есептеді. Шын мәнінде, ол құштарлықтардың пайдалы болуы мүмкін екеніне, адамның моральдық жаратылысы басқаларға деген сезімінде жатқанына және мәселелер тек шектен шығудан туындайтынына сенді. Ван адамның құштарлықтары – біздің материалдық әлеммен байланысымыздың маңызды дәлелі екенін, ал адамның табиғаты біздің бастапқы материалдық жаратылысымыздан және біз өмір сүретін әлеммен өзара әрекеттесуіміздің нәтижесінде болатын өзгерістермен бірге дамиды деп ойлады.

Эпистемология

Ван тәжірибе мен ақылдың маңыздылығын айрықша атап өтті: біз әлемді сезімдер арқылы зерттеуіміз керек және оны салмақты түрде талдауымыз керек. Білім мен іс-қимыл тығыз байланысты, ал іс-қимыл – білімнің бастауы. Білімді меңгеру ұзақ және еңбекті талап ететін процесс, кенеттен түсінуге жетудің мысалдары жоқ.

Саясат және тарих

Ванның материализмінен гөрі, саясат және тарихқа қатысты көзқарастары оған қазіргі Қытайда үлкен танымалдылық сыйлады. Оның пікірінше, үкімет билік иелеріне емес, халыққа қызмет етуі керек. Тарих – адам қоғамының үнемі жаңарып, дамитын үздіксіз айналымы. Императордың және жалпы халықтың ізгілігіне байланысты, тұрақсыздық пен қиыншылық, сондай-ақ береке мен өркендеу кезеңдері кезектеседі, бірақ дамудың бағыты – жоғары. Бұл адам мен қоғамды басқаратын табиғи заңдардың нәтижесі. Ван феодалдық жер иелерінің билігі зұлымдық деп санайтын және оны жоғары салық салу арқылы әлсіретуге болатынын айтты, бұл жер иеленуші шаруалардың санының артуына әкелер еді. Дао – нақты нәрселерді басқарудың жолы. Лао-цзы мұны түсінбеді де, Дао бос кеңістікте екенін айтты. Будда да мұны түсінбеді де, Дао үнсіздікте екенін айтты. Адам осындай әдемі сөздерді мәңгілік айта берсе де, ешкім нақты нәрселерден құтыла алмайды. (Ch’uan shan i shu)

Ван өзінің жазбаларында маньчжурларға қарсы қатаң ұстанымды қабылдады және маньчжурлықтарға қарсылығын кең тарихи және философиялық контексте жүйелі түрде жеткізуге тырысты. Ол сондай-ақ қытайларды қытай емес халықтардан ажырату қажеттігін, олар өз территорияларында тұрып, бір-бірінің тәуелсіздігіне құрмет көрсетуі керек екенін, осылайша жауап беру немесе бірігу мүмкіндігін болдырмау үшін талап етті. Конфуцийшілдік ойларымен қатар, ол қытайлық легализмімен байланысты "жүйені басқару қажеттілігін" де мойындады.