Кіріспе

Геологиялық құбылыс

Мұздық қозғалысы – мұздықтардың қозғалысы, оны мұзды өзендермен салыстыруға болады. Ол көптеген ландшафттарды қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Әлемдегі көлдердің көпшілігі мұздықтармен ойылып жасалған алаптарда орналасқан. Мұздық қозғалысы жылдам (Гренландиядағы Якобшавен Исбраеде байқалғандай, секундына шамамен) немесе баяу (кіші мұздықтарда немесе мұз қабаттарының ортасында) болуы мүмкін, бірақ әдетте секундына шамамен болады.

Қозғалыс процестері

Мұздық қозғалысы төрт процестен туындайды, олардың барлығы гравитациямен шақырылады: базальдық сырғанау, мұздық жер сілкіністері мұздың үлкен бөліктерінің ұсақ қозғалысын тудырады, төсек деформациясы және ішкі деформация. Базальдық сырғанау кезінде, мұздықтың барлық бөлігі төсегімен сырғанап жылжиды. Бұл қозғалыс түрі төсекте жұмсақ шөгінділер болғанда, мұздық төсегі ерігенде және еріген су көп болғанда күшейеді. Төсек деформациясы көбінесе сырғанау болатын аймақтармен шектеледі. Маусымдық балқыған судың мұздықтардың астына сіңуі және жиналуы мұз ағынының жылдық жеделдеуіне және баяулауына себеп болады, бұл бүкіл мұздық қабаттарына әсер етеді. Кейбір мұздықтар мұздық жер сілкінісін бастан кешіреді – "Манхэттен сияқты алып, Эмпайр Стейт Билдингтей биік мұздықтар бір минуттан кем уақытта 10 метрге жылжуы мүмкін, бұл орташа сейсмикалық толқындарды тудыруға жеткілікті күш". "1993 жылдан 2002 жылға дейін жыл сайын 6-15 жер сілкінісі тіркелді, кейін 2003 жылы 20-ға, 2004 жылы 23-қа, ал 2005 жылдың алғашқы 10 айында 32-ге өсті". Төсегіне дейін қатып қалған мұздық базальдық сырғанауды бастан өткермейді. Ішкі деформация мұздың салмағы мұз кристалдарының деформациясына себеп болғанда пайда болады. Бұл процесс мұздық төсегінің жанында, қысым ең жоғары болатын жерде оңай жүзеге асады. Кейбір мұздықтар негізінен сырғанау және мұздық жер сілкінісі арқылы қозғалады, ал басқалары дерлік толығымен деформация арқылы қозғалады.

Терминал қозғалысы және массалық тепе-теңдік

Егер мұздықтың ұшы ерігеннен жылдам алға жылжитын болса, нәтижесі – мұздықтың ілгерілеуі болады. Мұздықтың шегінуі осы аймаққа ағып келгеннен гөрі, ұшынан көбірек материалдың еріп кеткенде болады. Гляциологтар мұздықтардың массалық балансының өзгеру үрдісі, жеке мұздықтардың ұштарының ілгерілеуі немесе шегінуінен гөрі маңыздырақ деп есептейді. 1960 жылдан бері әлемдегі мұздықтардың жалпы көлемі айтарлықтай азайды. Бұл азаю жаһандық жылынумен байланысты. Мұздықтардың қалыңдығы азайған сайын, масса жоғалтуға байланысты олардың жылдамдығы төмендейді және жарықтардың саны азаяды.

Бейнелеу және геология

Мұздықтардың қозғалысын және оның нәтижесінде пайда болған жер бедерін зерттеу үшін көптеген түрлі ғылымдардың құралдары қажет: физикалық география, климатология және геология сияқты салалар кейде біріктіріліп, жер ғылымдары деп аталады. Плейстоцен кезеңінде (соңғы мұз дәуірінде) континенттік мұздықтар деп аталатын алып мұздықтар жер бетінің көп бөлігін жапқан. Осы континенттік мұздықтардың қозғалысы қазір таныс мұздық жер бедерін қалыптастырды. Мұздықтардың қар мен мұздың жинақталған салмағынан кеңеюіне байланысты, олар жер бетіндегі тау жыныстарын ұсақтап, қайта бөліп, сызықтар, цирктер және аспалы аңғарлар сияқты эрозиялық жер бедерін жасады. Кейін, мұздықтар шегіну кезінде ұсақталған тау жыныстары мен құмды артына қалдырып, мореналар, эскерлер, дүмбілдер және каме сияқты шөгінді жер бедерлерін құрды. Жаңа Англияда (АҚШ-тың солтүстік-шығысында) кездесетін тас қабырғалар мұздықтармен түпкі тастарынан шақырымдар қашықтыққа сүйретілген мұздық ернеулерге толы. Альпілік мұздық тым жұқа болса, ол қозғалысын тоқтатады. Бұл базальдық эрозияның аяқталуына әкеледі. Мұздықтан шығатын өзен мұздық ұнының азаюымен айқынырақ болады. Көлдер мен тоғандар да мұздықтардың қозғалысынан пайда болуы мүмкін. Кетл көлдері мұздық шегіну кезінде жер астында мұздың бөлігі қалғанда пайда болады. Мореналық бөгетті көлдер өзенді (немесе қар суын) мұздық тілшесімен бөгеген кезде қалыптасады.