Кіріспе

Тынық мұхиты флотының К 429 (көбінесе K 329 деп қате аталады) – 670 А «Скат» (Skat, «шағала» деген мағынаны білдіреді; сондай-ақ НАТО-ның Charlie I класы ретінде белгілі) жобасының ядролық сүңгімалы кемесі. Кеменің қазығы 1971 жылдың 26 қаңтарында Горькийдегі «Красное Сормово» зауытында салынды. 1972 жылдың 22 сәуірінде суға түсіріліп, 31 қазанда Кеңес Одағының Тынық мұхиты флотына қабылданып берілді.

Суға бату оқиғалары

1983 жылдың басында K-429 қайтадан ұзақ патрульден кейін күрделі жөндеуге мұқтаж базаға оралды. Экипаж кемені кемежайға тапсырған соң, демалысқа кетіп қалды. Ядролық қарулары кемеде қалды.

Теңізге шығуға бұйрық

Сол жылдың маусым айында капитан бірінші ранги Николай Суворовқа контр-адмирал Олег Ерофеев K-429 командасын қайта қабылдап, жаттығуға қатысуға бұйрық берді. Суворов бұйрыққа қарсылық білдірді: жаттығулар жыл соңына жоспарланған, қайық жөндеуде болды, экипаж демалыста еді, ал Суворов Санкт-Петербургке ауысуды күтіп отырған. Ерофеев Суворовтың Коммунистік партия мүшелігінен айырылатынын және мұндай сұрақтар қойса, әскери трибуналға берілетінін түсіндірді. Коммунистік партия мүшесі болмаған жағдайда Суворовқа соғыс кемесіне командирлік етуге рұқсат берілмес еді. Суворов экипажын қайта шақырып алып, K-429-ға оралды. Экипаждың көп бөлігімен байланыс орнатылмады, ал олардың орнын теңіз базасынан және сол кезде порда болған басқа бес қайықтың теңізшілерімен толтырды. 120 экипаждың шамамен үштен бірі бұрын K-429-да болған емес, ал ешқайсысы K-429 бойынша ешқандай оқытудан өткен жоқ. 1983 жылдың 23 маусымында K-429 кемесіне дереу торпедалық оқ ату полигонына баруға бұйрық берілді. Суворов бұл бұйрықтан бас тартып, стандартты процедураға сәйкес алдымен сынақ сүңгісін жасау қажет екенін мәлімдеді.

Суға бату

23 маусымның кешкісін К-429 Петропавл-Камчатскийдің оңтүстігіндегі Саранная шығанағындағы сынақ аймағына келді, ал Суворов перископтық тереңдікке түсуге бұйрық берді. Алайда ол суға түсу сағатын орнатуға алдын ала бұйрық бермеген. Экипаж қайықтың теңізге арналған жүйелерін де, суға түсу кезінде қайықты басқару үшін өз орындарында да болған жоқ. Қайық суға түсуге дайын болмағандықтан, аспаптар клапандары дұрыс орналаспаған, ал негізгі балласт резервуарлары толғанғанымен, олардың индикаторлары бос деп көрсетілген. Суворов қосалқы балласт резервуарларын толтыруды бұйырды. Шамамен 60 тоннаға дейін теріс серпімділікпен қайық өте тез суға батып кетті. K-429 кемежайда болған кезде оның желдету жүйесі дәнекерлеуден шыққан түтінді шығару үшін мүмкіндігінше кеңірек ашылған болатын. Желдету клапандарын автоматты түрде жабатын түрлі құлыптар өшірілді. Бұл жағдай қайық суға түсіп кеткенге дейін түзетілмеді. Ашық желдету жүйесі салдарынан алдыңғы бөліктерде дереу катастрофиялық су басу орын алды. Суворов шұғыл балластты сығып шығаруды бұйырды, бірақ оператор шатасып, резервуарлардың түбіндегі су тоқтату клапандарын жауып, резервуарлардың жоғарғы жағындағы желдеткіштерді ашты. Қайықпен қамтамасыз етілген жоғары қысымды ауаның шамамен жартысы суды ығыстырмай, желдеткіш арқылы босқа жұмсалды. Желдету жүйесі тоқтатылғанға дейін алдыңғы бөліктерге шамамен 420 текше метр (420 тонна) су кірді, нәтижесінде 14 адам бірден қаза тапты. Түн ортасында қайық 39 метр тереңдікте су түбіне жетті. Суворов басуға себеп болған қателіктер жібергенмен, оның сынақ сүңгісін талап етуі қалған адамдарды құтқарып қалды: торпедалық ату шебі шамамен 200 метр тереңдікте орналасқан. Егер Суворов тікелей сол жерге барысымен, К-429 жоғалып кетуі мүмкін еді.

Құтқару

Кемедегі авариялық буйлар мен құтылу капсулалары теңізде жоғалып кетуіне жол бермеу үшін корпусқа дәнекерленген, сондықтан құтылу үшін экипаж Арктика суларында еркін көтерілуге мәжбүр болды. Суворов өзінің сынақ сүңгісі туралы хабарламасы алынғанын болжады, және ол суға көтерілу туралы хабарлама бермегенде кезекші офицер шамамен бір сағаттан кейін дабыл береді деп есептеді. Ол экипажға кемедегі сутек батареясы газ шығара бастағанына қарамастан, өз орындарында тұрып, құтқару күтуге бұйрық берді. Бірнеше сағаттан кейін, 25 маусым таңында Суворов еріктілерді шақырды. Оның екі экипаж мүшесі құтылу жабдықтарын киіп, торпедалық бөлімшеден құтылу люгінен шығып, сәтті түрде су бетіне көтерілді. Олар аймақта ешқандай кеме көрмеді, сондықтан жағаға жүзіп барды, онда оларды әскери полиция ұстады. Олардың баяндамасы адмирал Ерофеевке шамамен сағат 12-де жетті. Сол күні сағат 19:15-ке қарай қайық табылды, ал алғашқы теңізші сағат 22:36-да күтіп тұрған құтқару кемелеріне көтерілді. Құтқару операциясы кезінде тағы екі теңізші көтерілу кезінде жоғалып кетті. Соңғы теңізші сағат 23:00-де су бетіне шықты.

Салдары

6 тамызда К-429 көтеріліп, шалқая суға сүйретілді және құтқару жұмыстары басталды. Реактор автоматты түрде тоқтаған, бірақ басқару таяқтары толық бойына енбей, ілініп қалған, содан кейін реактор апаттан бастап шамамен 0,5% қуатпен жұмыс істеп келді. Радиация немесе ластанудың таралуы анықталған жоқ. 8 тамызда К-429 кептірілген докқа көтерілді. Суворов он жылға бас бостандығынан айырылды. Бесінші бөлімнің бастығы Лиховозов сегіз жылға сотталды. Оларды сот өткен казармада тұтқындады, әйелдерімен қоштасуға рұхсат берілмеді. Суворов бір сұхбатта: "Мен толығымен кінәсіз емеспін. Бірақ болашақта мұндай оқиғалардың алдын алу үшін әділ талдау жасалуы керек еді. Мен судьяларға соңғы сөзімде: егер сіздер шындықты айтпасаңыздар, басқалар жаман тәжірибеден сабақ алмайды – одан да көп апаттар болады, одан да көп адамдар қаза болады" дедім. Адмирал Ерофеев Солтүстік флоттың Бас қолбасшысы болып тағайындалды. 1985 жылдың 13 қыркүйегінде К-429 кемесі тұрақтан батып кетті. Кейіннен ол қайтадан көтеріліп, пайдаланудан шығарылды.