Кіріспе

Мысырдың Әйюбид сұлтаны (1200-1218 жж.) Әл-Адил I (العادل, толық аты – al Malik al Adil Sayf ad Din Abu Bakr Ahmed ibn Najm ad Din Ayyub, الملك العادل سيف الدين أبو بكر بن أيوب, "Наджм әд Дин Әйюбтің ұлы, Бақрдың әкесі, Әділ Патша, Иманның қылышы"; 1145 – 31 тамыз 1218) – Мысыр және Сирияның төртінші сұлтаны, сонымен қатар Мысыр сұлтанатын және Әйюбид әулетін құрған Саладиннің інісі. Крестшілер оны Сафадин (онының лақабы немесе құрметті атағы Сайф ад Дин, яғни "Иманның қылышы" дегеннен туындаған) деп білді, және ол осы атпен Батыс әлемінде бүгінге дейін танымал. Өте қабілетті және тиімді әкімші және ұйымдастырушы болған Әл-Адил, Саладиннің ірі жорыстарына маңызды әскери және азаматтық қолдау көрсетті (соғыс министрінің ерте үлгісі). Ол өзі де шебер қолбасшы және стратегияшы болды және Мысырдың Әйюбид сұлтанына айналуына ықпал еткен құлдыраған Фатимид халифалығының өзгеруіне зор үлес қосты.

Ерте өмір

Әл-Адил – Нажм ад-Дин Әюбтің ұлы, ол күрд әулетінің мүшесі және Салахиддиннің кіші інісі болды. Ол 1145 жылдың маусым айында, мүмкін Дамаскіде дүниеге келген. Ол алғаш рет Нұр әд-Дин Зенги әскерінде офицер ретінде көзге түсті, оның ағасы Ширкухтың Мысырға жасаған үшінші және соңғы жорығы кезінде (1168–1169). Нұр әд-Диннің 1174 жылы қайтыс болғаннан кейін, Әл-Адил ағасы Салахиддиннің атынан Мысырды басқарды және оның Сириядағы жорықтарын, сондай-ақ крестоностарға қарсы соғысын қолдау үшін елдің зор ресурстарын жұмылдырды (1175–1183). Ол Алеппоның губернаторы болды (1183–1186), бірақ Үшінші крест жорығы кезінде (1186–1192) Мысырды басқаруға оралды. Салахиддиннің солтүстік провинцияларының губернаторы (1192–1193) ретінде ол Салахиддиннің қайтысынан кейін (1193 жылдың наурыз айы) Мосулдың Иzz әд-Динінің көтерілісін басып тастады. Салахиддин қайтыс болған кезде ол Дамаск қаласының әкімі болды. 1190 жылы Англия королі Ричард I Әл-Адилге өзінің кіші қарындасы Иоанна Англиямен, содан кейін оның қызы Элеонора, Бреттаньдің әдемі қызымен үйленуді ұсынды, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды, себебі Әл-Адил христиан дініне қызығушылық танытпады.

Салахдиннің мұрагерлігі үшін күрес

Аюбидтер әулетінің билеушісі Саладин қайтыс болғаннан кейін туған басты мәселе – билік Саладиннің өзінің ұлдарында қала ма, әлде әулеттің түрлі тармақтарына бөліне ме, не болмаса, әл-Адилдің қолына шоғырлана ма деген сауал еді. Саладин барлық әмірлерден өзінің ұлы Әл-Афдал Әлиге адалдық серт беруді талап еткен, бірақ ол қайтыс болған соң, оның басқа ұлдары Әл-Афдалдың үстемдігін қабылдамады. Ал Адил жиі Әл-Афдал Әли мен оның бауыры Әл-Азиз Усман арасындағы бейтарап делдал рөлінде болып, бейбітшілікті сақтауға тырысты. 1198 жылы аттан құлап өлгеннен кейін Әл-Азиз Усманның өлімі тағы да әулеттік күресті қайта жақын қылды. Әл-Афдал Әли, Әл-Азиз Усманның он екі жасар мұрагері Әл-Мансур Мұхаммедтің регенті болу үшін Мысырға шақырылды. Осы билікке ие болғаннан кейін ол ағасы аз-Захир Газимен бірігіп, әл-Адилді Дамаскіден қууға тырысты, олар қаланы қоршады.

Ереже

Жеңісінен кейін ол Мысыр мен Сирияны шамамен екі он жыл бойы даналықпен және жақсы басқарды, сауданы және кресттік мемлекеттермен жақсы қарым-қатынасты дамытты (1200–1217). Дегенмен, оның билігінің көп бөлігінде Мысырдың нақты билеушісі оның ұлы Әл-Камиль болды. Әл-Адилдің билеуі көбінесе кеңеюден гөрі консолидацияға бағытталған. Ол билігін бекіткен кезде елу жасқа жуықтады, және сол кезде ол екі он жыл бойы дерлік тоқтаусыз соғыста болды. Оның ең маңызды мәселесі – ағасының империя құруы, крестшілермен соғыстар және Әйюбид әулеті ішіндегі күрестерден кейін дерлік тозған қазынасын қайта толықтыру болды. Әл-Адил валюта және салық жүйесіне реформалар енгізді. Әл-Адил өз иеліктерінде кең ауқымды нығайту бағдарламасын да жүзеге асырды, ал Дамасктың алып цитаделі осы бағыттағы оның ең маңызды жетістіктерінің бірі болды. 1207 жылы ол Ахлатты басып алып, Ахлатшахтардың билігін аяқтады.

Өлім және мұра

Әл-Адилдің сыртқы саясатының басты мақсаттарының бірі жаңа крест жорығының басталуын болдырмау еді. Алайда, 1217 жылдың қыркүйегінде (Джумада II 612) жаңа крестшілер әскері Акраға қонды. Әл-Адил осы шабуылға толыққанды дайын болған жоқ. Ол жетпіс екі жаста болғанына қарамастан, жедел түрде әскерін Палестинаға жіберіп, олармен шайқасты. Бірақ Палестинадағы жорықтар оған ешқандай айқын жетістік әкелмеді. 1218 жылдың тамызында (Jumada 1 615) ол екінші крестшілер күшінің Мысырға қонғаны және Дамиеттаға шабуыл жасағаны туралы ойсыратып хабар алды. Ол ауырып, жорықта қайтыс болды (1218 жылдың тамызында), ал оның орнын ұлы Мәлік әл-Камиль басады. Әл-Адилдің билігі Әйюбид мемлекетінің болашақ жылдардағы қалыптасуына шешуші әсер етті. Одан кейін Мысырдағы мұрагерлік және солтан титулы оның ұрпақтарының ең үлкен еркек баласына берілді. Оның ұрпақтары Әйюбид мемлекетінің қашық солтүстік-шығысындағы маңызды Маяфарикин шекаралық бекінісін де бақылады. Басқа жерлерде Саладиннің ұрпақтары Алеппоны сақтап, Әл-Адилдің тағы бір бауыры Нур ад Дин Шаханшахтың отбасы Баалбек пен Хаманы иеленді. Хомс Әл-Адилдің ағасы Ширкухтың ұрпақтарының билігінде болды. Дамаск Әйюбидтер билігі аяқталар алдында бірнеше рет қолдан-қолға өткен отбасының түрлі тармақтары арасындағы басты бәсекелестік ошағына айналды.

Отбасы

Әл-Адилдің 16 ұлы және бірнеше қызы болған, олардың ішінде Мәлік әл-Камил, Мәлік әл-Әшраф Мұса, Дейфа Хатун, әл-Авахад Әйюб, әл-Муаззам Иса және әл-Мұзаффар Гази есімділері бар.