Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай ғалымы (1828–1897)
Chinese scholar (1828–1897)
Ван Тао (10 қараша 1828 – 24 мамыр 1897) – Цин әулетінің қытай аудармашысы, реформаторы, саяси тілшісі, газет баспагері және көркем әдебиетші. Ол Сучжоу префектурасының Пули қаласында Ван Либинь болып дүниеге келген.
Wang Tao (; 10 November 1828 – 24 May 1897) was a Chinese translator, reformer, political columnist, newspaper publisher and fiction writer of the Qing dynasty. He was born Wang Libin in Puli Town in Suzhou prefecture.
Өмір
1848 жылы Ван Тао әкесіне қонаққа Шанхайға сапарлады. Шанхайда болғанда Ван Тао Лондондық миссионерлік қоғамның баспасына барды. Ол Уолтер Генри Медхерст және оның қыздары Мэри мен Элленмен жылы күшті қарсы алынды. Ван Тао Уильям Мьюрхед, Джозеф Эдкинс және Уильям Чарльз Милн деген миссионерлермен де танысты, олардың барлығы ауызша және жазбаша қытай тілін жақсы білген.
In 1848, Wang Tao went to Shanghai to visit his father. During his stay in Shanghai, Wang Tao visited the London Missionary Society Press. He was warmly greeted by Walter Henry Medhurst and his daughters Mary and Ellen. Wang Tao also met missionaries William Muirhead, Joseph Edkins, and William Charles Milne, all well versed in spoken and written Chinese language.
Лондон миссионерлік қоғамымен жұмыс
1849 жылы Ван Таоның әкесі қайтыс болды. Ван Тао отбасын асырау үшін жұмыс іздеді. Шанхайдағы Лондон миссионерлік қоғамының баспасында Уолтер Генри Медхерст оған Жаңа Ұйғымды қытай тіліне аударуға көмектесу жұмысын ұсынды. Ван Тао келесі 13 жыл Лондон миссионерлік қоғамының баспасында жұмыс істеді. Осы кезеңде ол миссионерлер Александр Уайли мен Джозеф Эдкинспен бірлесіп көптеген ағылшын кітаптарын қытай тіліне аударды. Олардың ішінде «Суреттік оптика», «Механикаға кіріспе», «Қытай-британ саудасының қысқаша тарихы» және «Батыс елдерінің астрономия тарихы» кітаптары бар.
In 1849 Wang Tao's father died. Wang Tao was looking for a job to support his family. He was offered a job by Walter Henry Medhurst at the London Missionary Society Press in Shanghai assisting in his translation of the New Testament into Chinese. Wang Tao worked at the London Missionary Society Press for the next 13 years. In this period, he also translated many English books into Chinese in collaboration with missionaries Alexander Wylie and Joseph Edkins. These included Pictorial Optics, An Elementary Introduction to Mechanics, Concise History of Sino British Trade, and A History of Astronomy of the Western Countries.
Гонконгтағы пана
XIX ғасырдың ортасы Қытайда қыржын кезең болды. 1860 жылы Тайпин көтерілісі Сучжоу және Чанчжоу қалаларын басып алып, Шанхайға қауіп төндірді. Осы кезеңде Ван Тао Тайпиннің Көк патшалығының басшыларымен байланыста болды. 1862 жылы ол тіпті Ван Ван деген атпен Тайпин басшысына хат жазып, Цин әскеріне қарсы тактика ұсынды және батыстықтар Тайпиннің жауы емес екенін мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, нағыз жау – Цин үкіметі; егер Тайпин әскері Цзэн Гуофан басқарған Цин әскерін жеңіп алса, онда батыстықтар Тайпин патшалығының жағына қосылуы мүмкін. Цин әскері Шанхайды басып алған кезде бұл хат Цин үкіметінің қолына түсіп, Тонгчжи императоры Ван Таоны тұтқындауға бұйрық берді. Ол Британ консулдығына қашып, төрт айдан астам уақыт сонда паналады. 1862 жылдың қазан айында британдық консулдықтың бірнеше қызметкерімен бірге жасырынған Ван Тао Гонконгқа бағытталған «Рона» атты Jardine Matheson компаниясына тиесілі кемеге отырды. Осылайша ол туған жерін тастап, жиырма екі жылға қайтып оралмады. Гонконгта ол Ван Либин есімін Ван Таоға өзгертті. Гонконгта Англо-қытай колледжінің директоры Джеймс Легг Ван Таоны Лондондық миссионерлік қоғамның жатақханасына шақырып, «Төртінші классиканы» аударуға көмектесуді ұсынды. 1865 жылға қарай Легг пен Ван «Шан Шу» және «Бамбук кітабының жылнамалары» аудармасын аяқтады. Осы кезеңде Ван Тао Гонконгтағы қытай газеті «Хуа Цзи Ньюс»-тің бас редакторы болып тағайындалды, бұл оның журналистік мансабының бастауы болды.
The middle of the 19th century was a period of turmoil in China. In 1860, the Taiping Rebellion had captured Suzhou, Changzhou, and was threatening Shanghai. During this period, Wang Tao was in contact with the leaders of the Taiping Heavenly Kingdom. In 1862, he even wrote a letter under the pseudonym Wang Wan to a Taiping leader, proposing tactics against the Qing military and suggesting that westerners were not the enemy of Taiping. He stated that the real enemy was the Qing government; if the Taiping army could achieve victory over the Qing army led by Zeng Guofan, then the westerners might take side with the Taiping Kingdom. When the Qing army captured Shanghai, this letter fell into the hands of the Qing government, and the Tongzhi Emperor ordered Wang Tao to be arrested. He took refuge in the British Consulate, remaining there for more than four months. In October 1862, a disguised Wang Tao, escorted by several people from the British Consulate, boarded a Jardine Matheson ship named Rona bound for Hong Kong. This is how he left his homeland to which he was not to return for twenty two years. In Hong Kong, he changed his name from Wang Libin to Wang Tao. In Hong Kong, James Legge, the principal of the Anglo Chinese College invited Wang Tao to stay at the London Mission Society hostel and to assist him in the translation of The Thirteen Classics. By 1865, Legge and Wang had completed the translation of Shang Shu and The Bamboo Book Annals. In this period, Wang Tao also took on the job of editor in chief of a Chinese newspaper Hua Zi News in Hong Kong, this was the beginning of his journalism career.
Гонконгқа қайта оралу
Қытай классикасын аударудағы жұмысын аяқтаған Ван Тао 1870 жылдың қысында Гонконгқа оралды. Гонконгта ол екі ықпалды кітап жазды: «Францияға қысқаша кіріспе» және «Франко-Пруссия соғысы туралы есеп». Соңғысы Цинь үкіметінің жоғары лауазымды шенеуніктері, оның ішінде Цзэн Гуофан мен Ли Хунцзян тарапынан жоғары бағаланды және кейіннен Цинь үкіметінің оған кешірім беруіне жол ашты. 1872 жылы Ван Тао Гонконгтағы Лондон Миссиясының баспасын сатып алып, «Чжун Хуа» жалпы баспасын құрды. 1874 жылдың 5 ақпанында Ван Тао тарихтағы алғашқы қытай күнделікті газеті – «Цунь ван ят по» (1874–1947, Universal Circulating Herald) газетін іске қосты. Лин Ютанг Ван Таоны «Қытай газетінің әкесі» деп атады. «Universal Circulating Herald» газетінің бас редакторы қызметін атқарган он жыл ішінде Ван Тао Қытайдың саяси жүйесін реформалауға, британдық үлгідегі парламенттік монархияны қабылдауға шақыратын мыңға жуық редакциялық мақала жазды. Ол сондай-ақ білім беру жүйесін реформалауға, батыс ғылымдарын оқу бағдарламасына енгізуге шақырды; тоқыма, теміржол, машина жасау және кен өнеркәсібін құруды ұсынды. Оның реформалық редакциялық мақалалары кең аудиторияға жетті. Ол Қытайдағы реформалық қозғалыстың іс жүзіндегі алға басушысы болды. Оның көптеген реформалық мақалалары кейіннен «Тао бақшасынан эсселер жинағы» деген атпен жарияланды.
Having finished his part in the translation of the Chinese Classics, Wang Tao returned to Hong Kong in the winter of 1870. In Hong Kong, he wrote two influential books: A Brief Introduction to France and Report on the Franco Prussian War. The latter was highly regarded by high mandarins of the Qing government, including Zeng Guofan, Li Hongzhang, and paved the way for his final pardon by the Qing government later. In 1872, Wang Tao bought the printing press of London Mission in Hong Kong and founded the Zhong Hua General Printing House. On 5 February 1874 Wang Tao founded Tsun wan yat po (1874–1947, Universal Circulating Herald), the first Chinese daily newspaper in history. Lin Yutang called Wang Tao the 'Father of the Chinese Newspaper'. During his ten year career as editor in chief of Universal Circulating Herald, Wang Tao penned close to a thousand editorials calling for the reform of the Chinese political system, by adopting a British style parliamentary monarchy. He also called for reform of the educational system by introducing western science to the curriculum; he called for the establishment of textile, railway, machinery and mining industries. His reformist editorial articles reached a wide audience. He was the de facto forerunner of the reformist movement in China. Many of his reformist articles were later published as a volume: Collection of Essays from The Tao Garden.
Жапонияға сапар
1879 жылы жапон әдебиетшілерінің, соның ішінде Накамура Масанаоның шақыруымен Ван Тао Жапонияда төрт айдан астам уақыт өткізді. Ол Нагасаки, Нагоя және Токио сияқты көптеген қалаларды аралап, осы сапары туралы жазған әңгімелері «Жапониядағы саяхат жазбалары» (Фу санг ю чи) атты кітабына енді. Жапонияда ол қайда барса да, әдебиетшілермен қоршалған болатын, кейде сегіз адам көтеріп жүретін паланкинге отырды. Еуропада тұрған және еуропалық саясат пен мәдениетті жақсы білетін ғалым ретінде ол Жапонияда жоғары құрметке ие болды. Оның сапар шығындары Жапониядағы Цин елшілігімен қамтамасыз етілді. Ван Тао Жапониядағы жылы қарсы алудан қатты әсерленді; ол Жапониядан шығарда жүзден астам белгілі тұлға қатысқан әсем кеш берілгенін, ал өзінің жастық шағында Пули қалашығында ешкім болмағандықтан, мұндай даңққа ие болатынына ешқашан ойламағанын жазды. «Мыңдаған шақырым жерден келген шетелдік ғалымдардың осындай жылы күтіп алуына қаншалықты бақыттымын!» – деді ол. Ван батыстық институттар мен технологияларды таңдау арқылы Жапонияның жаңаруына таңданысын білдірді; бірақ, Рюкю корольдігін аннексиялаудан кейін, ол Жапонияның сыртқы саясатына күмәнмен қарады.
In 1879, at the invitation of Japanese literati, including Nakamura Masanao. Wang Tao spent over four months in Japan. He visited many cities such as Nagasaki, Nagoya and Tokyo, and notes of this journey became one of his books: A Record of Travels in Japan (Fu sang yu chi). In Japan, wherever he went, he was surrounded by literati, and sometimes rode in sedan chairs carried by eight men. As a scholar who had lived in Europe and who had an in depth understanding of European politics and culture, he enjoyed very high esteem in Japan. His travel needs were taken care of by the Qing Embassy in Japan. Wang Tao was apparently quite moved by his warm welcome in Japan; he wrote that when he left Japan, he was treated with a grand dinner party attended by more than one hundred celebrities, and that he never thought he could become so famous and important, because during his youth at Puli township, he was a nobody. "How lucky I am to get such welcome by foreign scholars several thousand miles away". Wang expressed an admiration for Japan's modernisation through selective use of Western institutions and technology; however, later he became distrustful of Japan's foreign policy, especially after the annexation of the Ryukyu Kingdom.
Шанхайға оралу
Ван Таоның шетелде танымал болуы Цинь үкіметіне әсер еткені сөзсіз. 1884 жылы ықпалды Ли Хунчжан Шанхай губернаторына хат жолдады: "Куншаньдық сол кісі – энциклопедиялық білімге ие сирек кездесетін дарын. Оның Гонконгқа жер аударылуы өкінішті, егер оны қызметке алу мүмкін болса, біз оған қанша ақы төлеуге дайынбыз". 1884 жылдың көктемінде Ван Тао отбасымен Шанхайға оралып, Вусонг ауданына қоныстанды және «Тао бағы» баспасын құрды. Ол өзін «Тао бағының усатылған адамы» деп атады. 1886 жылы Ван Тао Шанхай қаласындағы Гечжи колледжінің директоры болды, онда ол батыс үлгісіндегі білім беруді қолдады. 1890 жылы Ван Тао «Кейдегі саяхаттардан жазбалар» атты саяхат күнделігін жариялады. Ол сондай-ақ «Шэнь Пао» және «Интернэшнл Трибьюн» газеттерінде арнайы тілші ретінде жартылай штаттан жұмыс істеді; ол Қытайдың сол дәуірдегі ең маңызды журналы «Шэнь Пао» үшін шамамен екі жүз шағын әңгіме жазды. Ван Тао 1897 жылдың 24 мамырында Шанхайда 68 жасында қайтыс болды.
The fame Wang Tao enjoyed overseas must have affected the Qing government. In 1884, the influential Li Hongzhang sent a letter to the governor of Shanghai, writing: "That gentleman from Kunshan is a rare genius with encyclopedic knowledge. It is a pity he took exile in Hong Kong, if it is possible to get his service for us, we don't mind a king's ransom". In the spring of 1884, Wang Tao and his family returned to Shanghai and settled down in Wusong district, he also founded Tao Garden Publishing House. He nicknamed himself "The Recluse of Tao Garden". In 1886, Wang Tao became the head of Gezhi College in Shanghai, where he promoted Western style education. In 1890, Wang Tao published his travelog Jottings from Carefree Travels. He also worked part time for Shen Pao and International Tribune as special columnist; he wrote about two hundred short stories for Shen Pao, China's most important journal of the age. Wang Tao died in Shanghai on 24 May 1897, at age 68.
Әсері
Ван Таодан бұрын көптеген қытай әдебиетшілері батыс идеяларын таныстырып, кітаптарды қытай тіліне аударған. Ван Тао екі жақты мәдени алмасуға қатысқан алғашқы қытай ғалымы болды. Бір жағынан, Ван Тао В. А. Медхерст, А. Уайли және Дж. Эдкинспен бірге батыс діни кітаптары мен батыс ғылымдарын Қытайға аудару үшін жұмыс істеді. Екінші жағынан, ол Джеймс Леджге көптеген маңызды көне қытай классикасын ағылшын тіліне аударуға көмектесуде маңызды рөл атқарды. Ван Тао Қытай мен Батыс арасында көпір салды. Ван Тао еске алу залы Цин стиліндегі No 6 үйde, Чжунши көшесі, Лужи кенті, Сучжоуда орналасқан.
Many Chinese literati before Wang Tao introduced western ideas and translated books into Chinese. Wang Tao was the first Chinese scholar who participated in two way cultural exchange; on the one hand, Wang Tao worked with W. A. Medhurst, A. Wylie and J. Edkins to translate western religion books and western sciences into China; on the other hand, he also played an important role in assisting James Legge in the translation of a large number of important ancient Chinese classics into English. Wang Tao forged a bridge between China and the West. Wang Tao Memorial Hall is located in a Qing style house at No 6. Zhongshi Street, Luzhi township, Suzhou.
Ағылшын тіліндегі шығармалары
Ван Таоның күнделігі: үзінділер. Транс. Себастьян Эйхер. Renditions 93 (2020). "Гонконгтағы саяхатым". Джон мен Кирстин Миллер, Гонконг. Сан-Франциско: Хроника кітаптары, 1994. "Кездейсоқ саяхаттардан жазбалар" [Man you sui lu] жинағынан таңдамалар. Транс. Иан Чэпман. Renditions 53/54 (2000). Ван Таоның жазбалары [үзінділер]. Ссу Ю Тенг пен Джон К. Фэрбанк кітабында "Қытайдың Батысқа жауабы: құжатты зерттеу", 1839–1923 ж. Кембридж: Гарвард университеті, 1954, 137–42. МакАлеви, Генри: Ван Таоның 1953 жылғы "Мей Ли Сяо Чуан" 媚麗小傳 повесінің аудармасы.
Wang Tao's Diary: excerpts. Trans. Sebastian Eicher. Renditions 93 (2020). "My Sojourn in Hong Kong." In John and Kirstin Miller, Hong Kong. San Francisco: Chronicle Books, 1994. Selections from Jottings from Carefree Travels [Man you sui lu]. Trans. Ian Chapman. Renditions 53/54 (2000). Writings of Wang Tao [excerpts]. In Ssu yu Teng and John K. Fairbank, China's Response to the West: A Documentary Survey, 1839–1923. Cambridge: Harvard UP, 1954, 137–42. McAleavy, Henry: Translation of 'Mei Li Hsiao Chuan' 媚麗小傳, a Short Story by Wang T'ao, 1953.
Ағылшын тілінен қытай тіліне аударма
Батыс елдерінің астрономия тарихы (西國天學源流, Xīguó Tiānxué Yuánliú), 1858 жылы А. Уайлимен бірге аударылған. В. Уэйвеллдің механика туралы элементарлық оқулығы (重學淺說, Zhòngxué Qiǎnshuō), А. Уайлимен бірге аударылған.
A History of Astronomy of the Western Countries (西國天學源流, Xīguó Tiānxué Yuánliú), translated with A. Wylie in 1858
W. Whewell's An elementary treatise on mechanics (重學淺說, Zhòngxué Qiǎnshuō), translated with A. Wylie