Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әзірбайжандағы қала
City in Azerbaijan
19 ғасырғы грузин ғалымы Александр Цагарелидің «Хаттар және Грузияға қатысты 18 ғасырдың басқа да тарихи құжаттары», 1 томдық еңбегінде 1769 жылғы грузин патшасы Ерекле II-нің орыс дипломаты граф П. Панинге жазған хатында «Хамса [меликтіктер] билігінде ежелгі бекініс болғандығы» және оны «Жеваншир тайпасынан шыққан бір мұсылман адам» «алдау арқылы басып алғандығы» айтылады. Суворовтың мәлімдемесіне сәйкес, армян князі Мелик Шахназар Варанда өзінің Шушикала бекінісін «белгілі бір Панахқа» тапсырған, оны Қарабақ шекарасына жақын тұратын көшпелі мұсылмандардың басшысы деп атаған. Орыс тарихшысы П. Г. Бутков (1775–1857) «Шуши ауылының» Панах Али ханға Мелик Шахназар ханзадасымен келісімге келгеннен кейін берілгенін және Панах Али ханның ауылды нығайтқандығын жазған. Миссионер Джозеф Вольф (1795–1862) Таяу Шығыстағы миссиясы барысында «Шушиге, Қарабақ провинциясына, Үлкен Арменияға» барған. Бірқатар дереккөздер, оның ішінде Мирза Жамал Жаваншир, Мирза Адигозал бей, Аббасгүл Бакиханов және Мирза Юсуф Нерсесов, қаланың негізін 1750–1752 жылдары (кейбір дереккөздерде 1756–1757 жылдары) Панах Али ханның қалағандығын куәландырады. Ол Қарабақ хандығының (1748–1822) негізін қалаушы және бірінші билеушісі болған. Осы хандық Төмендік және Жоғарлық Қарабақты қамтыған. 18 ғасырдың ортасында қаланың негіз қаланғанын Ислам энциклопедиясының екінші басылымы да қолдайды. Бұл энциклопедия 18-19 ғасырлардағы Қарабақ тарихы бойынша маңызды хроникалардың бірі саналады. Қарабақ ақсүйектері Иранның шапқыншылығының қаупін талқылау үшін жиналғанда Панах Али ханға: «Біз өткізбес таулардың арасында мықты және қол жеткізбес бекініс салуымыз керек, осылайша ешқандай күшті жау оны басып ала алмайды» деді. Варандалық Мелик Шахназар, Панах Али ханның үстемдігін алғаш қабылдаған және оның адал қолдаушысы болған армян меликтерінің (герцогтарының) бірі, жаңа бекініс орналасатын жерді ұсынды. Осылайша Панахабад Шуша қаласы құрылды. Мирза Жамал Жаванширдің сөзіне қарағанда, Панах Али хан бекініс салғанға дейін онда ешқандай құрылыс болмаған, ал жақын маңдағы Шоши ауылының халқы оны егістік және жайылым ретінде пайдаланған. Панах хан Шахбулақтың және жақын маңдағы бірқатар ауылдардың халқын Шушаға көшіріп, мықты бекіністер салдырды.
19th century Georgian scholar Alexander Tsagareli's work Letters and other historical documents of the 18th century regarding Georgia, Vol. 1 contains a 1769 letter by Georgian king Erekle II to Russian diplomat Count P. Panin, which states that there was "an ancient fortress in the realm of the Khamsa [melikdoms]" which was "conquered, through deceit" by "one Muslim man from the Jevanshir tribe." Suvorov writes that the Armenian prince Melik Shahnazar of Varanda surrendered his fortress Shushikala to "certain Panah", whom he called a chief of nomadic Muslims living near the Karabakh borders. Russian historian P. G. Butkov (1775–1857) writes that "Shushi village" was given to Panah Ali Khan by the Melik Shahnazarian prince after they entered into an alliance, and that Panah Ali Khan fortified the village. The missionary Joseph Wolff (1795–1862), during his mission in the Middle East, visited "Shushee, in the province of Carabagh, in Armenia Major". Some sources, including Mirza Jamal Javanshir, Mirza Adigozal bey, Abbasgulu Bakikhanov and Mirza Yusuf Nersesov, attest to the foundation of the town in 1750–1752 (according to other sources, 1756–1757) by Panah Ali Khan , the founder and the first ruler of the Karabakh Khanate (1748–1822), which comprised both Lowland and Highland Karabakh. The mid 18th century foundation is supported by the second edition of the Encyclopaedia of Islam, one of the most significant chronicles on the history of Karabakh in 18th 19th centuries, the Karabakh nobility assembled to discuss the danger of invasion from Iran and told Panah Ali Khan, "We must build among the impassable mountains such an inviolable and inaccessible fort, so that no strong enemy could take it." Melik Shahnazar of Varanda, who was the first of the Armenian meliks (dukes) to accept the suzerainty of Panah Ali Khan and who would remain his loyal supporter, suggested a location for the new fortress. Thus, Panahabad Shusha was founded. According to Mirza Jamal Javanshir, before Panah Ali Khan constructed the fortress there were no buildings there and it was used as cropland and pasture by the people of the nearby village of Shoshi. Panah khan resettled to Shusha the population of Shahbulag and some nearby villages and built strong fortifications.
Қажарлармен қақтығыс
Панах Али хан Надир-шахпен қақтығысқа түсіп қалса да, Парсы елінің жаңа билеушісі Адил-шах Панах Алиді Қарабақтың ханы деп тану туралы ферман (декрет) шығарды. Шуша құрылғаннан кейін бір жылдан аз уақыт өткен соң, Қарабақ хандығына Иран тағына талапкерлердің бірі Мұхаммед Хасан Хан Қажар шабуыл жасады. Сафавидтер империясы кезінде Қарабақты екі ғасырға жуық уақыт бойы Қажарлар (түрік тектес) кланынан шыққан Зияд оғлы отбасы басқарды, сондықтан Мұхаммед Хасан хан Қарабақты өзінің мұрагерлік меншігі деп санады. Мұхаммед Хасан хан Шушаны қоршап алды (сол кездегі Панабад), бірақ көп ұзамай оның аумағына қарсыласы Карим хан Зандтың шабуылынан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Ол шұғыл түрде кері шегінгендіктен, тіпті Шуша бекінісінің қабырғасының астында өз оқ-дәрілерін қалдырды. Панах Али хан Мұхаммед Хасан ханның кері шегінген әскерлеріне қарсы шабуыл жасап, тіпті қысқа уақытқа Ардабилді Арас өзенінің арғы жағына басып алды. 1756 (немесе 1759) жылы Шуша мен Қарабақ хандығы Үрмия билеушісі Фатх Али хан Афшардың жаңа шабуылына ұшырады. Фатх Әли хан өзінің 30 мыңнан астам сарбазымен Жраберд пен Талиш (Гулистан) меликтерінің қолдауына ие болды, алайда Варанда мелигі Шахназар Панах Әли ханды қолдауын жалғастырды. Шуша қоршауы алты айға созылды және ақыр соңында Фатх Али ханға шегінуге тура келді. Карим хан Занд Иранның көп бөлігін қолға алған кезде Панах Али ханды Ширазға (Занд Иранның астанасы) келуге мәжбүр етті, ол ол жерде тұтқын ретінде қайтыс болды. Панах Али ханның ұлы Ибрагим Халил хан Қарабоққа губернатор ретінде қайта жіберілді. Оның тұсында Қарабақ хандығы ең мықты мемлекет болып, Шуша өсті. 18 ғасырдың аяғында 19 ғасырдың басында Шушаға келген саяхатшылардың айтуынша, қалада 2000 үй және шамамен 10 000 адам тұратын. 1795 жылы жазда Шушаға 1752 жылы шабуыл жасаған Мұхаммед Хасан ханның ұлы Аға Мұхаммед Хан Қажар шабуыл жасады. Аға Мұхаммед Хан Қажардың мақсаты феодалдық бөлшектенуді тоқтату және Ирандағы ескі Сафави мемлекетін қалпына келтіру болды. 1795 жылдың басында ол Иранның құрлықтарын қорғап, одан кейін бүкіл Кавказ аймағын Иранның қолына қайтаруға дайын болды. Осы мақсатта ол өзін Иран шахы деп жариялағысы келді. Алайда, Сафавид дәстүріне сәйкес, шах өзінің таққа отырғызуына дейін бүкіл Оңтүстік Кавказ мен Дагестанды басқаруға тиіс еді. Сондықтан, Қарабақ хандығы мен оның бекіністі астанасы Шуша осы мақсаттарға жетудің алғашқы және басты кедергісі болды. Аға Мұхаммед Хан Қажар Арыс өзенінен өтіп, 70 мың жасақпен Шушаны қоршап алды. Оң және сол жақ қанаттары Ширван, Дагестан және Ереванды қайта бағындыру үшін жіберілді. Аға Мұхаммед хан өзі 1795 жылы 8 шілде мен 9 тамыз аралығында Шушаны қоршап алған негізгі әскердің орталық бөлігін басқарды. Ибрагим Халил хан халықты ұзақ мерзімді қорғаныс үшін жұмылдырды. Шушадағы әскерилердің саны 15 мыңға жетті. Әйелдер ер адамдармен бірге соғысты. Қарабақтың армян халқы да ирандықтарға қарсы күреске белсенді түрде қатысып, мұсылман халқымен қатар соғысып, таулар мен ормандарда тұзақтар ұйымдастырды. Қамауға алу 33 күнге созылды. Шушаны басып ала алмаған Аға Мұхаммед хан қоршауды тоқтатып, Тифлиске (қазіргі Тбилиси) қарай алға жылды. Ибрагим Халил хан ақырында келіссөздер жүргізілгеннен кейін Мұхаммед ханға берілді, оның ішінде тұрақты алым төлеу және тұтқындарды тапсыру, бірақ Қажар күштеріне әлі де Шушаға кіруден бас тартылды. Негізгі мақсат Грузия болғандықтан, Мохаммад хан осы келісіммен әзірге Қарабақты қорғауға дайын болды, өйткені ол өзінің әскерімен одан әрі қозғалды. 1797 жылы Аға Мұхаммед Шах Каджар Грузия мен кең Кавказды табысты қайта бағындырып, өзін шах деп жариялағаннан кейін, Қарабаққа екінші шабуыл жасауды шешті. Бұрынғы жеңілісінен кек алуға тырысқан Аға Мұхаммед Шах Шуша маңындағы ауылдарды қиратты. Халық 1795 жылғы бұрынғы шабуылдан қалпына келмеді және үш жыл бойы созылған қатты құрғақшылықтан зардап шекті. Шабуылшылардың артиллериясы қала қорғаушыларына да үлкен залал келтірді. Осылайша, 1797 жылы Аға Мұхаммед Шах Шушаны басып алуға қол жеткізді, ал Ибрагим Халил хан Дагестанға қашуға мәжбүр болды. Алайда Шушаны басып алғаннан бірнеше күн өткен соң, Аға Мохаммад Ханды қаладағы жансақшылар құпия жағдайда өлтірді. Ыбырай Халил хан Шушаға оралып, Аға Мұхаммед шаһтың немересі және мұрагері Баба ханның бұдан әрі нұсқаулары болмай тұрып, шаһтың денесі құрметпен жерленсін деп бұйырды. Ыбырай хан Тегеранмен бейбіт қарым-қатынас орнату және өзінің Қарабақ ханы лауазымын сақтап қалу үшін қызы Аға Бегомды, сондай-ақ Ағабажи деп танылғанды, жаңа шахтың әйелдерінің бірі ретінде берді. Кавказ аймағындағы басқа хандықтардың көп бөлігімен бірге, олардың Ресейге тиесілілігін, қазіргі Дагестан мен қазіргі Әзербайжан Республикасының көп бөлігін құрады, сонымен қатар Грузияны ресми түрде берді, осылайша Кавказ аумақтарының көп бөлігін қайтарып алды. Ресейдің Қарабақ және Ираннан жаулап алынған Кавказдың жаңа бөліктері үстінен толық билігін 1826–1828 жылдарғы Ресей-Парсы соғысының және одан кейінгі 1828 жылғы Түркменчай шартының нәтижесінде растады. 1826–1828 жылдарғы Ресей-Парсы соғысы кезінде Шушадағы цитадель бірнеше ай бойы тұрып берді және ешқашан құлаған жоқ. Осыдан кейін Шуша хандықтың астанасы болмай, 1822 жылы таратылды, орнына алдымен Қарабақ провинциясының (1822–1840), содан кейін Элизабетполь Губерниясының Шуша Уезінің (1840–1923) әкімшілік астанасы болды. Шуша өсті және дамыды, қалаға көшіп келгендердің толқындары келіп, әсіресе армян халқы, олардың саны айналасындағы таулы аймақтарда басым болды. 1830 жылдардан бастап қала екі бөлікке бөлінді: түрік тілді мұсылмандар қаланың шығыс төменгі аудандарында тұрды, ал армян христиандары қаланың салыстырмалы түрде жаңа батыс жоғарғы аудандарында қоныстанды. Қаланың мұсылман бөлігі он жеті ауданға бөлінді. Әр ауданның мешіті, түркі ваннасы, су көзі және сондай-ақ қазіргі муниципалитет басшысы сияқты қызмет ететін ақсақалдардан сайланатын аудан өкілі болды. Қаланың армян бөлігінде 12 аудан, бес шіркеу, қалалық және аудандық мектеп және қыздар семинариясы болды. Қала халқы негіздінен сауда, жылқы шаруашылығы, кілем тоқу және шарап және арақ өндірісімен айналысты. Шуша Кавказдағы жібек өндірісінің ең ірі орталығы болды. Қаланың және жалпы Қарабақтың көптеген мұсылман халқы қой және жылқы шаруашылығымен айналысты, сондықтан жартылай көшпенді өмір салған, қыста төменгі Қарабақта қыстау жайларында, ал көктем мен жазда Шуша және басқа таулы аймақтардағы жайлауларда өткізген. 19 ғасырға қарай Шуша Кавказдың ірі қалаларының бірі болды, Баку мен Ереваннан үлкен және гүлденген. Көшпенді жолдардың желісінің ортасында орналасқан, он көшпенді сарайы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан және одан кейін Ресей империясының құлауынан кейін Қарабақ Әзербайжан Демократиялық Республикасының бір бөлігі деп жарияланды, бұл шешім көршілес Армения және Қарабақтың армян халқы, Қарабақты Бірінші Армения Республикасының бір бөлігі деп талап еткен тараптардан қатты дау тудырды. Бакуды басып алғаннан кейін түрік әскерлерінің шағын тобы 1918 жылдың 7 қазанында Шушаға кірді, сонымен қатар Ағдамға қарай жолды басып алды. Шушаның армян халқы зорлық-зомбылықтан сақтану үшін түріктерге қарсылық көрсетпеді, бірақ шектеулі әскерлері болған түріктер елді басып алуға қабілетсіз болды. 1918 жылы 7 қазанда Шушаға кірген түрік әскерлерінің шағын тобы елді басып алуға қабілетсіз болды.
Although Panah Ali Khan had been in conflict with Nader Shah, the new ruler of Persia, Adil Shah, issued a firman (decree) recognizing Panah Ali as the Khan of Karabakh. Less than a year after Shusha was founded, the Karabakh Khanate was attacked by Mohammad Hassan Khan Qajar, one of the major claimants to the Iranian throne. During the Safavid Empire Karabakh was for almost two centuries ruled by Ziyad oglu family of the clan of Qajars (of Turkic origin), and therefore, Muhammed Hassan Khan considered Karabakh his hereditary estate. Muhammed Hassan Khan besieged Shusha (Panahabad at that time) but soon had to retreat because of the attack on his territory by his major opponent, Karim Khan Zand. His retreat was so hasty that he even left his cannons under the walls of Shusha fortress. Panah Ali Khan counterattacked the retreating troops of Mohammad Hassan khan and even briefly took Ardabil across the Aras River. In 1756 (or 1759), Shusha and the Karabakh Khanate underwent a new attack from Fath Ali Khan Afshar, ruler of Urmia. With his 30,000 strong army, Fath Ali Khan also managed to gain support from the meliks of Jraberd and Talish (Gulistan), however, Melik Shahnazar of Varanda continued to support Panah Ali Khan. The Siege of Shusha lasted for six months and Fath Ali Khan eventually had to retreat. When Karim Khan Zand took control of much of Iran, he forced Panah Ali Khan to come to Shiraz (capital of Zand ruled Iran), where he died as a hostage. Panah Ali Khan's son Ibrahim Khalil Khan was sent back to Karabakh as governor. Under him, the Karabakh Khanate became one of the strongest state formations and Shusha grew. According to travellers who visited Shusha at the end of 18th early 19th centuries the town had about 2,000 houses and approximately 10,000 population. In summer 1795, Shusha was subjected to a major attack by Agha Mohammad Khan Qajar, son of Mohammad Hassan Khan who had attacked Shusha in 1752. Agha Mohammad Khan Qajar's goal was to end with the feudal fragmentation and to restore the old Safavid State in Iran. By early 1795, he had already secured mainland Iran and was directly afterwards poised to bring the entire Caucasus region back within the Iranian domains. For this purpose he also wanted to proclaim himself Shah of Iran. However, according to the Safavid tradition, the shah had to take control over the whole of South Caucasus and Dagestan before his coronation. Therefore, the Karabakh Khanate and its fortified capital Shusha were the first and major obstacle to achieve these ends. Agha Mohammad Khan Qajar besieged Shusha with the centre part of a 70,000 strong army, after having crossed the Aras River. The right and left wings were sent to resubjugate Shirvan Dagestan and Erivan respectively. Agha Mohammad Khan himself led the centre part of the main army, besieging Shusha between 8 July and 9 August 1795. Ibrahim Khalil khan mobilized the population for a long term defense. The number of militia in Shusha reached 15,000. Women fought together with men. The Armenian population of Karabakh also actively participated in this struggle against the Iranians and fought side by side with the Muslim population, jointly organizing ambushes in the mountains and forests. The siege lasted for 33 days. Not being able to capture Shusha, Agha Mohammad Khan ceased the siege and advanced to Tiflis (present day Tbilisi), which despite desperate resistance was occupied and exposed to unprecedented destruction. Ibrahim Khalil Khan eventually surrendered to Mohammad Khan after negotiations, including the paying of regular tribute and to surrender hostages, although the Qajar forces were still denied entrance to Shusha. Since the main objective was Georgia, Mohammad Khan was willing to have Karabakh secured by this agreement for now, for he and his army subsequently moved further. In 1797, Agha Mohammad Shah Qajar, having successfully resubjugated Georgia and the wider Caucasus and having declared himself shah, decided to carry out a second attack on Karabakh. Trying to avenge his previous humiliating defeat, Agha Mohammad Shah devastated the surrounding villages near Shusha. The population had not recovered from the previous 1795 attack and also suffered from a serious drought which lasted for three years. The artillery of the attackers also inflicted serious losses on the city defenders. Thus, in 1797 Agha Mohammad Shah succeeded in seizing Shusha and Ibrahim Khalil Khan had to flee to Dagestan. However, several days after the seizure of Shusha, Agha Mohammad Khan was killed in mysterious circumstances by his bodyguards in the town. Ibrahim Khalil Khan returned to Shusha and ordered that the shah's body be honourably buried until further instructions from the nephew and heir of Agha Mohammad Shah, Baba Khan, who soon assumed the title of Fath Ali Shah. Ibrahim Khan, in order to maintain peaceful relations with Tehran and retain his position as the Khan of Karabakh, gave his daughter Agha Begom, known as Aghabaji, as one of the wives of the new shah. along most of the other khanates they possessed in the Caucasus, as belonging to Russia, comprising present day Dagestan and most of the modern day Republic of Azerbaijan, while officially ceding Georgia as well, thus irrevocably losing the greater part of its Caucasian territories. Absolute consolidation of Russian power over Karabakh and the recently conquered parts of the Caucasus from Iran were confirmed with the outcome of the Russo Persian War of 1826–1828 and the ensuing Treaty of Turkmenchay of 1828. During the Russo Persian War of 1826–1828, the citadel at Shusha held out for several months and never fell. After this Shusha ceased to be a capital of a khanate, which was dissolved in 1822, and instead became an administrative capital first of the Karabakh province (1822–1840), and then of the Shusha Uyezd of the Elisabethpol Governorate (1840–1923). Shusha grew and developed, with successive waves of migrants moving to the city, particularly Armenians, who formed a demographic majority in the surrounding highlands. Beginning from the 1830s the town was divided into two parts: Turkic speaking Muslims lived in the eastern lower quarters, while Armenian Christians settled in the relatively new western upper quarters of the town. The Muslim part of the town was divided into seventeen quarters. Each quarter had its own mosque, Turkish bath, water spring and also a quarter representative, who would be elected from among the elders (aksakals) and would function similarly to the head of a modern day municipality. The Armenian part of the town consisted of 12 quarters, five churches, a town and district school and a girls' seminary. The population of the town primarily dealt with trade, horse breeding, carpet weaving and wine and vodka production. Shusha was also the biggest centre of silk production in the Caucasus. Most of the Muslim population of the town and of Karabakh, in general, was engaged in sheep and horse breeding and therefore, had a semi nomadic lifestyle, spending wintertime in lowland Karabakh in wintering pastures and spring and summer in summering pastures in Shusha and other mountainous parts. In the 19th century, Shusha was one of the great cities of the Caucasus, larger and more prosperous than either Baku or Yerevan. Standing in the middle of a net of caravan routes, it had ten caravanserais. After World War I and subsequent collapse of the Russian Empire, Karabakh was claimed by Azerbaijan to be part of the Azerbaijan Democratic Republic, a decision hotly disputed by neighbouring Armenia and by Karabakh's Armenian population, which claimed Karabakh as part of the First Republic of Armenia. With the capture of Baku, a small force of Turkish troops entered Shusha on 7 October 1918, also occupying the road to Aghdam. Whilst the Armenians of Shusha did not resist the Turks to avoid violence, the Turks with their limited troops were unable to seize the countryside of Karabakh which was held by an armed milita of local Armenians. After the defeat of Ottoman Empire in the World War I, Armenian forces under Andranik Ozanian defeated Azerbaijani forces under Khosrov bey Sultanov in Abdallyar (Lachin), and began heading down the Lachin corridor towards Shusha. Shortly before Andranik could arrive, British troops under General W. M. Thomson encouraged him to retreat, out of concerns that Armenian military activity could have an adverse effect on the region's status, which was to be decided at the 1919 Paris Peace Conference. Trusting Thomson, Andranik left, and British troops occupied Karabakh. The British command provisionally affirmed Sultanov (appointed by the Azerbaijani government) as the governor general of Karabakh and Zangezur, pending the final decision by the Paris Peace Conference. Ethnic conflict began to erupt in the region. Оn 5 June 1919, 600 Armenian inhabitants of the villages surrounding Shusha were massacred by Azerbaijani and Kurdish irregulars. Sultanov stated that the irregulars were not under his control. In August 1919, the Karabakh National Council was forced to enter into a provisional treaty agreement with the Azerbaijani government, recognizing the authority of the Azerbaijan government until the issue of the mountainous part of Karabakh was settled at the Paris Peace Conference. Despite signing the agreement, the Azerbaijani government continuously violated the terms of the treaty, and Sultanov employed severe measures against them, such as terror, blockade and famine. Sultanov gathered troops in the region and on 19 February 1920 issued an ultimatum to the Armenians, demanding they accept unconditional unification with Azerbaijan, and then massacred the population of several Armenian villages, including Khankendi (Stepanakert). which was suppressed by the Azerbaijani army. In late March 1920, the Armenian half of the police forces was reported by a British journalist to have murdered the Azerbaijani half during the latter's traditional Novruz Bayram holiday celebrations. The Armenian surprise attack was organised and coordinated by the forces of the Armenian Republic. Azerbaijani outrage for this surprise attack ultimately led to the massacre and expulsion of the Armenian population in March 1920, in which 500–8,000 A report from Dashnak archives states that 8,000 Armenians escaped from the city, whilst 5,000–6,000 remained behind. Nadezhda Mandelstam wrote about Shusha in the 1930s, "in this town, which formerly of course was healthy and with every amenity, the picture of catastrophe and massacres was terribly visual. They say after the massacres all the wells were full of dead bodies. We didn't see anyone in the streets on the mountain. Only in downtown—in the market square, there were a lot of people, but there wasn't any Armenian among them; all were Muslims".
Кеңес дәуірі
1920 жылы большевиктердің 11-ші Қызыл Армиясы Әзірбайжанға, содан кейін Арменияға басып кірді және осы екі елде болған ұлттық де-факто үкіметтерін жойды. Осыдан кейін Қарабақты бақылау үшін күрес дипломатиялық сабаға көшті. Армения халқының қолдауын алу үшін большевиктер даулы аумақтар мәселесін, соның ішінде Қарабақтың мәселесін Арменияның пайдасына шешуге уәде берді. Алайда, 1921 жылдың 5 шілдесінде Коммунистік партияның Кавбюросы Қарабақтың болашақ мәртебесі туралы төмендегі шешімді қабылдады: «Мұсылмандар мен армяндар арасындағы ұлттық бейбітшілік қажеттілігінен, сондай-ақ жоғарғы (таулы) және төменгі Қарабақ арасындағы экономикалық байланыстардан, оның Әзірбайжанмен тығыз байланысынан туындайтын мәселені ескере отырып, Таулы Қарабақ Әзірбайжан КСР құрамында қалады, Шушадағы әкімшілік орталығы бар кең аумақтық автономия құқығын алады, ал Шуша автономиялық аймаққа қосылады». Нәтижесінде, 1923 жылы Әзірбайжан КСР-інде Таулы Қарабақ Автономиялық Облысы құрылды. Бірнеше жылдан кейін, Армения коммунистік көшбасшысы Степан Шаумянның құрметіне аталған Степанакерт Таулы Қарабақ Автономиялық Облысының жаңа орталық қаласы болды және жақын арада оның ең ірі қаласына айналды. Қарабақтың таулы бөлігін Әзірбайжанның автономиялық аймағы етіп белгілеу туралы шешімді, Армения мен Әзірбайжан КСР арасындағы Мәскеудің ықпалын нығайту мақсатымен, сол кездегі ұлттар комиссары Иосиф Сталинге жиі жатқызады. Сталин Кавбюроның Қарабақ мәселесі жөніндегі отырыстарына қатысты, бірақ дауыс бермеді. Қала 1960 жылдарға дейін жартылай қираған күйде тұрды, содан кейін демалыс орны ретіндегі әлеуетінің арқасында біртіндеп жандана бастады. 1977 жылы Шуша мемлекеттік тарихи-мәдени қорығы құрылды, ал қала бұрынғы КСРО-ның маңызды курорттарының біріне айналды. Армян кварталы 1960 жылдардың басына дейін қираған күйде жатты. 1961 жылы Бакудің коммунистік басшылығы көптеген ескі ғимараттарды қалпына келтіруге болатын жағдайда да, қираған үйінділердің көп бөлігін тазарту туралы шешім қабылдады. Үш армян және бір орыс шіркеуі бұзылды, ал қаланың армян бөлігі Хрущев заманына тән қарапайым ғимараттармен салынысты.
In 1920, the Bolshevik 11th Red Army invaded Azerbaijan and then Armenia and put an end to the national de facto governments that existed in those two countries. Thereafter, the conflict for the control of Karabakh entered the diplomatic sphere. To attract Armenian public support, the Bolsheviks promised to resolve the issue of the disputed territories, including Karabakh, in favour of Armenia. However, on July 5, 1921, the Kavbiuro of the Communist Party adopted the following decision regarding the future status of Karabakh: "Proceeding from the necessity of national peace among Muslims and Armenians and of the economic ties between upper (mountainous) and lower Karabakh, of its permanent ties with Azerbaijan, mountainous Karabakh is to remain within AzSSR, receiving wide regional autonomy with the administrative centre in Shusha, which is to be included in the autonomous region." As a result, the Mountainous Karabakh Autonomous Region was established within the Azerbaijan SSR in 1923. A few years later, Stepanakert, named after the Armenian communist leader Stepan Shaumyan, became the new regional capital of the Nagorno Karabakh Autonomous Oblast and soon became its largest town. The decision make Nagorno Karabakh an autonomous region within Azerbaijan is frequently attributed to Joseph Stalin, who was Commissar of Nationalities at the time, purportedly with the purpose of ensuring Moscow's position as power broker between the Armenian and Azerbaijani SSRs. Stalin participated in the Kavbiuro's meetings on the issue of Nagorno Karabakh but did not vote. The town remained half ruined until the 1960s when the town began to gradually revive due to its recreational potential. In 1977 the Shusha State Historical and Architectural Reserve was established and the town became one of the major resort towns in the former USSR. The Armenian quarter continued to lie in ruins until the beginning of the 1960s. In 1961, Baku's communist leadership finally passed a decision to clear away much of the ruins, even though many old buildings still could have been renovated. Three Armenian and one Russian church were demolished and the Armenian part of the town was built up with plain buildings typical of the Khrushchev era.
1988-1994 жылдардағы Таулы-Қарабах соғысы
1988 жылы Бірінші Таулы Қарабах соғысы басталған кезде Шуша Қарабақтағы ең маңызды әзербайжан бекінісіне айналды. Одан әзербайжандық күштер жарты жыл бойы астана Степанкертті үздіксіз атқылап, жүздеген армян азаматының қаза болуына және Степанкертте кең ауқымды қирауларға себеп болды. 1992 жылдың 9 мамырында қала Степанкерттің қоршауын бұзу мақсатымен жүргізілген операцияда армян әскерлері тарапынан басып алынды, ал әзербайжан халқы қашқанға ұшырады. Армян қолбасшысы Аркадий Тер-Тадевосянның сөзіне сәйкес, қаланы айлар бойы әзербайжандық күштердің бомбалауы мен оқ жаудыруына төтеп берген жақын маңдағы Степанкерттен келген армян азаматтары тонап, өртеп жіберген. Ол сондай-ақ, бұл армян халқының жаудың қайта оралуын болдырмау үшін үйлерді өртеу дәстүрінің бір бөлігі екенін атап өтті. Британдық журналист армян сарбаздары Шушадағы мешіттің минареттерін ату нысанасы ретінде пайдаланғанын көрді. 2002 жылға қарай, армян әскерлері қаланы басып алғаннан кейін он жыл өткен соң, қаланың 80 пайызы қираған халде болды. Армяндықтар Шушадан шыққан үш әзербайжандық музыкант пен ақынның тарихи қоңыр қоладан жасалған бюстін бөлшектеп, сатқан. 1997 жылы Шушаға барған тағы бір британдық журналист қала шетіндегі әзербайжан зиратындағы қабір тастарының "әдістемелі түрде қиратылып, бүлдірілгенін" хабарлады. Соғыс аяқталғаннан кейін қала әрмендермен, негізінен Әзірбайжаннан және Қарабақтың басқа аймақтарынан келген босқындармен, сондай-ақ армян диаспорасының өкілдерімен қайта толықтырылды. Қала халқы соғысқа дейінгі деңгейден айтарлықтай азайды, ал қаланың демографиялық құрамы әзербайжандықтар басымдығынан толыққанды армян халқына ауысты. Горис-Степанкерт тас жолы қаладан өтеді және көптеген адамдар үшін транзиттік және туристік мақсатқа ие. Қалада бірнеше қонақ үйлер болды, ал Газанчецоц соборы және Юхари Говар аға мешіті сияқты мәдени ескерткіштер армян билігі тарапынан қалпына келтірілді. Соғыстан кейін армяндық Гагик Авшариан басқарған Т-72 танк ескерткіш ретінде орнатылды. Қала басып алынған кезде танк зардап шегіп, жүргізуші мен қару операторы қаза тапты, бірақ Авшариан люктен секіріп шықты. Танк қайта жарақталды және оның 442 нөмірі қабырғасына ақ түспен жазылды. 2023 жылдың қыркүйегінде Таулы Қарабахтағы әзербайжандық шабуылдан кейін танк әзербайжандық билік тарапынан алынып, Бакудегі Әскери трофей паркіне жеткізілді.
With the start of the First Nagorno Karabakh War in 1988 Shusha became the most important Azerbaijani stronghold in Karabakh, from where Azerbaijani forces constantly shelled the capital Stepanakert for half a year, leading to hundreds of Armenian civilian casualties and causing mass destruction in Stepanakert. On May 9, 1992, the town was captured by Armenian forces in an operation to lift the siege of Stepanakert and the Azerbaijani population fled. According to Armenian commander Arkady Ter Tadevosyan, the city was looted and burnt by Armenian citizens from nearby Stepanakert, who had endured months of bombing and shelling from Azerbaijani forces. He also noted it was part of a Karabakh Armenian superstition of burning houses to prevent the enemy from returning. A British journalist witnessed Armenian soldiers using minarets of a mosque in Shusha as shooting targets. As of 2002, ten years later after the city's capture by the Armenian forces, some 80% of the town was in ruins. Armenians also dismantled and sold off historic dark bronze busts of three Azerbaijani musicians and poets from Shusha. Another British journalist who visited Shusha in 1997 reported that the gravestones in the Azerbaijani cemetery on the edge of town were "methodically smashed and vandalised". After the end of the war, the town was repopulated by Armenians, mostly refugees from Azerbaijan and other parts of Karabakh, as well as members of the Armenian diaspora. The population of the town was significantly less than the pre war number, and the demographic of the town had changed from mostly Azerbaijani to completely Armenian. The Goris Stepanakert Highway passes through the town and is a transit and tourist destination for many. There were some hotels in the city, and cultural monuments such as the Ghazanchetsots Cathedral and the Yukhari Govhar Agha Mosque were restored by Armenian authorities. After the war, a T 72 tank commanded by the Karabakhi Armenian Gagik Avsharian was placed as a memorial. The tank had been hit during the town's capture, killing the driver and gun operator, but Avsharian jumped free from the hatch. The tank was restored and its number, 442, repainted in white on the side. After the Azerbaijani offensive in Nagorno Karabakh in September 2023 the tank was removed by the Azerbaijani authorities and transferred to the Military Trophy Park in Baku.
2020 жылғы Таулы-Қарабах соғысы
2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысы кезінде Армения Әзірбайжан әскерін азаматтық аумақтарды және қаланың Газанчецоц соборын обстрелдеуде айыптады. Үш журналист собордың ішінде сол күні жасалған бұрынғы обстрелдің салдарынан болған қирауды түсіріп жатқанда жараланды. Әзірбайжан Қорғаныс министрлігі соборды обстрелдеуді жоққа шығарып, "Шушадағы шіркеудің қирауы Әзірбайжан армиясының әрекетімен байланысты емес" деп мәлімдеді. Соғыс кезінде Мәдениет үйі де қирады. 2020 жылдың 8 қарашасында Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев Әзірбайжан әскерінің Шуша қаласын бақылауға алғанын жариялады. Келесі күні Әзірбайжан Қорғаныс министрлігі қаладан түсірілген бейнематериалды жариялады, ол Әзірбайжанның толық бақылауын растады. Екі күннен кейін қол қойылған атысты тоқтату келісімі Әзірбайжанның жетістіктерін бекітті, нәтижесінде қала оның бақылауында қалды. Армения үкіметі мен Армения Апостолдық шіркеуі кейіннен Әзірбайжан әскерлері армян шіркеулерін және мәдени ескерткіштерді, соның ішінде Газанчецоц соборын және Канач Жамды қиратқанын мәлімдеді, бұл FreedomHouse және CaucasusHeritageWatch есептерімен расталды. Әзірбайжандық шенеуніктер армян күштері Мамай мешіті мен жақын жердегі бұлақты қиратқанын мәлімдеді. 2023 жылдың тамызында Шуша түрмесінде жаппай қабір табылған. Барлығы 17 мәйіт, азаптау белгілерімен эксгумацияланды.
During the 2020 Nagorno Karabakh war, Armenia accused the Azerbaijani army of shelling civilian areas and the city's Ghazanchetsots Cathedral. Three journalists were wounded while they were inside the cathedral to film the destruction of a previous shelling on the same day. The Azerbaijani Ministry of Defence denied the shelling of the cathedral by stating that "destruction of the church in Shusha has nothing to do with the activities of the Army of Azerbaijan" The House of Culture was also badly damaged in the fighting. On November 8, 2020, Azerbaijani President Ilham Aliyev announced that the Azerbaijani army took control of the city of Shusha. The next day, the Azerbaijani Ministry of Defence released a video from the city, confirming full Azerbaijani control. A ceasefire signed two days later reaffirmed Azerbaijan's gains, resulting in the city staying under its control. The Armenian government and the Armenian Apostolic Church subsequently claimed that Azerbaijani soldiers had vandalised Armenian churches and cultural landmarks, including Ghazanchetsots Cathedral and Kanach Zham, which was supported by reports from FreedomHouse and CaucasusHeritageWatch. Azerbaijani officials claimed that the Mamayi Mosque and a nearby fountain was vandalised by Armenian forces. In August 2023, a mass grave was found in Shusha prison. In total 17 corpses with signs of torture were exhumed.
Мәдениет
Шушада әрмен және әзербайжан мәдени ескерткіштері бар, ал айналасындағы аумақтарда көптеген ежелгі әрмен ауылдары орналасқан. Шуша көбінесе Әзірбайжан музыкасы мен поэзиясының ошағы және Әзірбайжан мәдениетінің жетекші орталықтарының бірі саналады. Қала ерекше дәстүрлі әзербайжан вокалдық және аспаптық өнер жанры – муғаммен танымал. Әзербайжандықтар үшін Шуша – «Кавказдың консерваториясы». Мұнда Әзірбайжанның ең танымал ақыны Хуршидбану Натаван, композитор Узеир Хажибеков, опера әншісі Булбул және ХХ ғасырдағы алғашқы әзербайжан романистерінің бірі Юсиф Везир Чеменземинли дүниеге келді. Көрнекті әзербайжан ақыны және Қарабақ хандығының уәзірі Мұлла Панах Вагиф Шушада өмір сүріп, қайтыс болды. 1982 жылдан бері Шушада жыл сайын «Вагиф» поэзия күндері өткізіліп келеді, бұл дәстүр 2021 жылы қайта жаңғыртылды. Шуша сонымен қатар әрмендердің тарихи діни және мәдени орталығы болып табылады. Қаланың әрмен халқы тарихи тұрғыда әрмен халқының шыққан жерімен аталған төрт негізгі шіркеуге ие болды: Газанчецоц (Қазанчы; ресми түрде Қасиетті Құтқарушы соборы), Агулецос Құдайдың Киелі Анасы шіркеуі (Агулис), Мегрецоц Құдайдың Киелі Анасы шіркеуі (Мегри) және Гарабахцоц (Қарабах аймағы бойынша; шіркеу Канах Жам деп белгілі). Шушада «Күңіректер монастыры» немесе Анапат Кусанатс («Күңіректер шөлді жері») деп аталатын монастыр кешені де болды.
Shusha contains both Armenian and Azerbaijani cultural monuments, while the surrounding territories also include many ancient Armenian villages. Shusha is often considered the cradle of Azerbaijan's music and poetry and one of the leading centres of the Azerbaijani culture, The city is particularly renowned for its traditional Azerbaijani genre of vocal and instrumental arts called mugham. For the Azerbaijanis, Shusha is the "conservatoire of the Caucasus". Khurshidbanu Natavan, Azerbaijan's most famous woman poet, composer Uzeyir Hajibeyov, opera singer Bulbul and one of Azerbaijan's first twentieth century novelists, Yusif Vezir Chemenzeminli, were born here. Molla Panah Vagif, a prominent Azerbaijani poet and vizier of the Karabakh khanate, lived and died in Shusha. Vagif Poetry Days were held in Shusha annually since 1982. The tradition was resumed in 2021. Shusha is also a historical Armenian religious and cultural center. The Armenian population of the town historically had four main churches, each named after the place of origin of the Armenian inhabitants: Ghazanchetsots (after Qazançı; officially named Holy Savior Cathedral), Aguletsos Holy Mother of God Church (after Agulis), Meghretsots Holy Mother of God Church (after Meghri), and Gharabakhtsots (after the region of Karabakh; the church is better known as Kanach Zham). Shusha was also home to a monastery complex called Kusanats Vank ("Virgins' Monastery") or Anapat Kusanats ("Virgins' Hermitage")․
Шуша әрмен музыкасының тарихында маңызды рөл атқарады, өйткені ол әрмен композиторы Григор Суни мен оның хорының туған қаласы және штаб-пәтері еді. Суни әрмен музыкасының ұлттық ерекшелігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды және қазіргі әрмен музыкасының негізін қалаушылардың бірі саналады. Сонымен қатар, 1891 жылы ашылған Хандамир немесе Шуши театры әрмен мәдени өнеріне, әсіресе музыкаға қосқан маңызды үлесімен аймақтық деңгейде танымал болды. Суни Хандамир театрында өзінің алғашқы қойылымын көрсетті. 1902 жылы Суни Шушада Шығыс мәдени ансамблін ұйымдастырды және олардың алғашқы үлкен концерті орыс билігімен келіспеушілікке себеп болды, нәтижесінде ансамбль Шушадан кетіп, әрмен мәдени музыкасын әлемге таратуға көшті. Шуша Армения КСР-інің халық әртісі, танымал әрмен әншісі, бишісі Арев Багдасарянның туған қаласы болды. Шуша сондай-ақ Оңтүстік Кавказдан алынған силе кілемдерімен, еден төсемдерімен де танымал. Кавказ аймағынан алынған жіптер Шушаның маңында тоқылған болуы мүмкін. Шығыс Анатолияның ұқсас түрі көбінесе түрлі түстерді көрсетеді. 2020 жылдың қарашасында Түрквидение ән байқауын ұйымдастырушылар байқаудың 2021 жылғы нұсқасын Шушада өткізу мүмкіндігін қарастырып жатқандарын мәлімдеді, ал 2021 жылдың қаңтар айында Әзірбайжан Мәдениет министрлігі Хари-Бұлбул фестивалі мен Вагиф поэзиясы күндеріне дайындық жұмыстарын бастады.
Shusha serves an important role in the history of Armenian music, being the hometown and headquarters of Armenian composer Grikor Suni and his chorus. Suni was an instrumental figure in establishing the national identity of Armenian music and considered one of the many founders of modern Armenian music. In addition, the Khandamirian or Shushi theater which opened in 1891 would become regionally famous for its important contributions to the Armenian cultural arts, especially music. In the Khandamirian theater, Suni gave his first ever performance. By 1902, Suni had organized his Oriental Cultural Ensemble in Shusha and had their first big concert which would get them in trouble with Russian authorities forcing the ensemble out of Shusha where they went on to spread Armenian cultural music around the world. Shusha was also the hometown of Arev Baghdasaryan, the prominent Armenian singer, dancer, and People's Artist of the Armenian SSR. Shusha is also well known for sileh rugs, floor coverings from the South Caucasus. Those from the Caucasus may have been woven in the vicinity of Shusha. A similar Eastern Anatolian type usually shows a different range of colours. In November 2020, the organizers of the Turkvision Song Contest stated that they were exploring the possibility of holding the contest's 2021 version in Shusha, and in January 2021, the Azerbaijani Ministry of Culture started preparatory activities on the Khari Bulbul Festival and Days of the Poetry of Vagif.
Мұражайлар
Кеңес дәуірінде Шушада Шуша тарихы мұражайы, әзербайжан композиторы Узеир Хажибековтің үй-мұражайы, әзербайжан әншісі Булбулдың үй-мұражайы және Шуша кілемдері мұражайы сияқты мұражайлар болған. Қарабақ тарихының Әзербайжан мемлекеттік мұражайы 1991 жылы Шушада, Бірінші Таулы Қарабақ соғысы басталар алдында құрылды. Қала армяндықтардың бақылауында болған кезде онда бірнеше мұражай жұмыс істеді: Сурет өнері мемлекеттік мұражайы, Г. А. Габриелянц атындағы мемлекеттік геологиялық мұражайы, Шуши тарихы мұражайы, Шуши кілемдері мұражайы және Шуши өнер галереясы. Шуши тарихы мұражайы тарихи ауданның орталығында, 19 ғасырға жататын сарайда орналасқан және ежелгі заманнан бергі Шушаға қатысты заттардың жиынтығын қамтиды.
During the Soviet period, Shusha was home to museums such as the Shusha Museum of History, the house museum of Azerbaijani composer Uzeyir Hajibeyov, the house museum of the Azerbaijani singer Bulbul, and the Shusha Carpet Museum. The Azerbaijan State Museum of History of Karabakh was founded in Shusha in 1991 shortly before the outbreak of the First Nagorno Karabakh War. While the city was under Armenian control, a number of museums were operated there: the State Museum of Fine Arts, G. A. Gabrielyants State Geological Museum, the Shushi History Museum, the Shushi Carpet Museum and the Shushi Art Gallery. The Shushi History Museum is located in a 19th century mansion, in the centre of the historical quarter, and had a collection of artefacts related to Shusha from ancient to modern times.
Демография
+ Шушаның тарихи халқы мен этникалық құрамы Жыл Армениялықтар Әзірбайжандықтар Басқалар Барлығы 1823 14 000 46.7% 16 000 53.3% 30,000 1886 15,188 56.7% 11,595 43.3% 23 0.1% 26,806 1897 14,420 55.7% 10,778 41.6% 683 2.6% 25,881 1904 56.5% 43.2% 25,656 1908 37,591 1910 22,416 52.7% 18,836 44.3% 1,316 3.1% 42,568 efn|Кавказ аймағындағы елді мекендер тізімінде 42,586 ретінде де кездеседі. 23,396 53.3% 19,091 43.5% 1,382 3.2% 43,869 1920 жылғы наурыз: Әзірбайжан тарапынан армян халқының қырғыны мен қуғыны 1921 289 3.1% 8,894 96.4% 400 0.4% 9,223 1923 209 3.0% 6,682 95.9% 741 1.1% 6,965 1926 5,291 1939 1,476 27.2% 3,701 68.2% 247 4.5% 5,424 1959 1,428 23.3% 4,453 72.8% 236 3.9% 6,117 1970 1,540 17.7% 6,974 80.2% 179 2.1% 8,693 1979 1,409 13.1% 9,216 85.5% 159 1.5% 10,784 1988 жылғы қыркүйек: Таулы Қарабақ жанжалы: Армян халқының қуғыны 1989 15,039 1992 жылғы мамыр: Армян күштерінің басып алуы. Әзірбайжан халқының қуғыны 2005 3,105 100% 3,105 2009 3,900 100% 3,900 2015 4,064 100% 4,064 2020 жылғы қараша: Әзірбайжан күштерінің басып алуы. Армян халқының көшіп кетуі
+ Historical population and ethnic composition of Shusha Year Armenians Azerbaijanis Others Total 1823 14,000 46.7% 16,000 53.3% 30,000 1886 15,188 56.7% 11,595 43.3% 23 0.1% 26,806 1897 14,420 55.7% 10,778 41.6% 683 2.6% 25,881 1904 56.5% 43.2% 25,656190837,5911910 22,416 52.7% 18,836 44.3% 1,316 3.1%42,568efn|Also appears as 42,586 in the list of populated places in the Caucasus. 23,396 53.3% 19,091 43.5% 1,382 3.2% 43,869 March 1920: Massacre and expulsion of Armenian population by Azerbaijan19212893.1%8,89496.4%400.4%9,22319232093.0%6,68295.9%741.1%6,965 19265,291 1939 1,476 27.2% 3,701 68.2% 247 4.5% 5,424 1959 1,428 23.3% 4,453 72.8% 236 3.9% 6,117 1970 1,540 17.7% 6,974 80.2% 179 2.1% 8,693 1979 1,409 13.1% 9,216 85.5% 159 1.5% 10,784 September 1988: Nagorno Karabakh conflict: Expulsion of Armenian population 1989 15,039 May 1992: Capture by Armenian forces. Expulsion of Azerbaijani population 2005 3,105 100% 3,105 2009 3,900 100% 3,900 2015 4,064 100% 4,064November 2020: Capture by Azerbaijani forces. Exodus of Armenian population
1823 жылы Ресейлік шенеуніктер Ермолов пен Могилевский жүргізген алғашқы Ресейлік халық санағында Шушада 1111 (72,5%) мұсылман отбасы және 421 (27,5%) армян отбасы болды. 1824 жылы Үндістаннан Англияға қайтып келе жатқан кезде Персиядан Қарабаққа келген Альбемарл графы Джордж Кеппел "Шешада екі мың үй бар: тұрғындарының үш бөлігі татарлар (яғни, әзірбайжандықтар), ал қалғаны армяндар" деп жазды. 1823 жылы Ресей империясының билігі дайындаған зерттеу Қарабақтың барлық армяндары оның таулы бөлігінде, яғни бес дәстүрлі армян княздығының аумағында тұрғанын және сол жерлерде абсолютті демографиялық көпшілікті құрағанын көрсетті. Зерттеудің 260-тан астам беттерінде бес ауданда 57 армян және жеті татар ауылы бар екені тіркелген. 19 ғасыр аймақтың этникалық демографиясына да өзгерістер әкелді. Иран (Персия) шапқындарынан, орыс-парсы соғыстарынан және Қарабақ хандығының Ресейге бағынуынан кейін көптеген мұсылман отбасылары Иранға көшіп кетті, ал көптеген армяндар Шушаға көшіп келді. 1885 жылы – 30 000.
According to the first Russian held census of 1823 conducted by Russian officials Yermolov and Mogilevsky, in Shusha were 1,111 (72.5%) Muslim families and 421 (27.5%) Armenian families. George Keppel, the Earl of Albemarle, who wrote on his way back to England from India arrived in Karabakh from Persia in 1824, wrote that “Sheesha contains two thousand houses: three parts of the inhabitants are Tartars (i. e. Azerbaijanis), and the remainder Armenians”. A survey prepared by the Russian imperial authorities in 1823 shows that all Armenians of Karabakh compactly resided in its highland portion, i. e. on the territory of the five traditional Armenian principalities, and constituted an absolute demographic majority on those lands. The survey's more than 260 pages recorded that the five districts had 57 Armenian villages and seven Tatar villages. The 19th century also brought some alterations to the ethnic demographics of the region. Following the invasions from Iran (Persia), Russo Persian wars and subjection of Karabakh khanate to Russia, many Muslim families emigrated to Iran while many Armenians moved to Shusha. in 1885 – 30,000,
1880 жылдардың соңына қарай Шуша ауданында (бұрынғы Қарабақ провинциясының бір бөлігі) тұратын мұсылман халқының үлесі одан әрі төмендеп, 41,5% ғана құрады, ал сол ауданда тұратын армян халқының үлесі 1886 жылы 58,2% -ға дейін өсті. 19 ғасырдың екінші жартысында Шуша Қарабақ аймағының ең ірі қаласына айналды. Алайда, 1920 жылы армян халқына қарсы қырғын, қаланың өртелуі, көші-қон және басқа аймақтық қалалармен, мысалы, Ереван мен Бакумен салыстырғанда экономикалық маңызының төмендеуі салдарынан Шуша шамамен 10 000 тұрғыны бар шағын провинциалды қалаға дейін азайды. Содан кейін халық саны жыл сайын азайып, 1926 жылы 5104 адамға жетті. Армениялықтар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана қайта оралды. Армян кварталы 1960 жылдары ғана қайта құрыла бастады. 1989 жылғы соңғы халық санағы бойынша Шуша қаласының халқы 17 000, ал Шуша ауданының халқы 23 000 болды. Шуша ауданының халқының 91,7% және Шуша қаласының халқының 98% әзірбайжандықтарды құрады. 1992 жылы Шуша армян күштері басып алғанда, қаладағы 15 000 адамнан тұратын әзірбайжандықтар өлтіріліп, қуғынға ұшырады. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысына дейін халық саны 4000-нан астам армениялықтардан және Қарабақтың және Әзірбайжанның басқа бөліктерінен тұрды. Бірінші соғыстың нәтижесінде бүгінде Шушада әзірбайжандықтар тұрмайды, бірақ әзірбайжандық биліктер бірінші соғыста Шушадан қашқан әзірбайжандықтарды қайта қоныстандыруды жоспарлап отыр. Шушаның армениялық халқы 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысы кезінде қала әзірбайжандық күштердің басып алуына аз уақыт қалғанда қашып кетті.
By the end of the 1880s, the percentage of the Muslim population living in the Shusha district (part of the earlier Karabakh province) decreased even further and constituted only 41.5%, while the percentage of the Armenian population living in the same district increased to 58.2% in 1886. By the second half of the 19th century, Shusha had become the largest town in the Karabakh region. However, after the pogrom against the Armenian population in 1920 and the burning of the town, out migration, and its decreasing economic importance in relation to other regional cities like Yerevan and Baku, Shusha was reduced to a small provincial town of some 10,000 people. Its population afterward progressively dropped year by year, reaching 5,104 by 1926. Armenians did not begin to return until after World War II. It was not until the 1960s that the Armenian quarter began to be rebuilt. According to the last population census in 1989, the town of Shusha had a population of 17,000 and Shusha district had a population of 23,000. 91.7% of the population of Shusha district and 98% of Shusha town were Azerbaijani. Following the capture of Shusha by the Armenian forces in 1992, the Azerbaijani population of the town, consisting of 15,000 people, was killed and expulsed. Before the 2020 Nagorno Karabakh War, the population consisted of over 4,000 Armenians, and other parts of Karabakh and Azerbaijan. As a result of the first war, no Azerbaijanis live in Shusha today, although Azerbaijani authorities plan to repopulate it with Azerbaijani displaced persons who fled Shusha during the first war. Shusha's Armenian population fled shortly before the city was recaptured by Azerbaijani forces during the 2020 Nagorno Karabakh War.
Экономика және туризм
Қала армяндықтар бақылауында болған кезде, Шуши жаңғыру қоры, Армения қоры және Арцах үкіметі қала экономикасын қайта жандандыруға күш салды. Туризмге инвестициялар "Шуши" қонақ үйінің, "Аван Шуши Плаза" қонақ үйінің және "Шуши Гранд" қонақ үйінің ашылуына әкелді. Сонымен қатар, Арцах Республикасындағы алғашқы туристік ақпарат бюросы ашылды. Қалған екі армян шіркеуі (Газанчецоц және Канач Жам) қайта жаңартылды, мектептер, мұражайлар және Нарегаци өнер институты ашылды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін, Әзірбайжан билігі "Хари Булбул" және "Қарабах" қонақ үйлерін жаңартып, пайдалануға берді. 2021 жылдың тамызында Әзірбайжан Президенті Ильхам Әлиев Шушада қонақ үй және конференц-орталық құрылысының іргетасын салды.
While the town was under Armenian control, there were efforts to revive the city's economy by the Shushi Revival Fund, the ArmeniaFund, and by the government of Artsakh. Investment in tourism led to the opening of the Shushi Hotel, the Avan Shushi Plaza Hotel and the Shushi Grand Hotel. A tourist information office was also opened, the first in the Republic of Artsakh. The two remaining Armenian churches (Ghazanchetsots and Kanach Zham) were renovated, and schools, museums and the Naregatsi Arts Institute have opened. After retaking the town, Azerbaijani authorities renovated and inaugurated Khari Bulbul and Karabakh hotels. In August 2021, Azerbaijani President Ilham Aliyev laid foundation stone for Hotel and Conference Center in Shusha.
Белгілі жергілікті тұрғындар
Ибрахим Халил хан (1732 - 1806), Қарабақ хандығының әзербайжан ханы. Гасим бей Закир (1784–1857), әзербайжан ақыны. Жафарғұлы аға Жаваншир (1787–1867), әзербайжан ақыны және Ресей Императорлық Армиясының генерал-майоры. Аббасқұл Мотамад Даула Жаваншир (1804–1862), әзербайжан мемлекет қайраткері және Иранның бірінші әділет министрі. Қарбалай Сафихан Қарабағы (1820–1879), әзербайжандық сәулетші және Қарабақ сәулет мектебінің өкілдерінің бірі. Иван Давидович Лазарев (1820–1879), Ресей Императорлық Армиясының армян генерал-лейтенанты. Уста Гамбар Карабахи (1830–1905), әзербайжандық орнамент суретшісі. Хуршидбану Натаван (1832–1897), Әзірбайжанның ең үздік лирикалық ақындарының бірі. Садықжан (1846–1902), әзербайжан музыканты. Мұратсан (1854–1908), армян жазушысы және романист. Кәрім бей Мехмандаров (1854–1929), әзербайжан дәрігері, орыс-әзербайжан қыздар мектебінің негізін қалаушы. Аманулла Мирза Қажар (1857–1937), Иранның Қажар әулетінің ханзадасы. Ресей Императорлық Армиясы мен Әзірбайжан Демократиялық Республикасындағы генерал-майор, кейін Ирандағы әскери қайраткер және саясаткер. Лео (1860–1932), армян тарихшысы. Степан Ағажаниан (1863–1940), армян суретшісі. Хамбардзум Аракелиан (1865–1918), армян журналисі және қоғамдық белсенді. Александр Атабекян (1868–1933), көрнекті армян анархисі. Ахмет Ағаоғлы (1869–1939), әзербайжан саясаткері және журналисі. Абдурахем бей Хагвердиев (1870–1933), әзербайжандық драматург, сахналық режиссер, саясаткер және қоғам қайраткері. Фейзулла Мирза Қажар (1872–1920), Иранның Қажар әулетінің ханзадасы. Ресей Императорлық Армиясы мен Әзірбайжан Демократиялық Республикасындағы генерал-майор, кейін Ирандағы әскери қайраткер және саясаткер. Сүлеймен Сани Ахундов (1875–1939), әзербайжандық драматург және журналист. Вартан Саркисов (1875–1955), совет Армениясының сәулетшісі. Фрейдун Ағалиян (1876–1944), армян сәулетшісі. Туман Туманян (1879–1906), Армения азаттық қозғалысының жетекшісі. Зұлфұғар Хажибейов (1884–1950), совет әзербайжан композиторы. Ахмед Ағдамский (1884–1954), совет әзербайжан опера әншісі. Арсен Тертерян (1882–1953), совет Армениясының ғалымы. Арташес Бабалиян (1886–1959), Арменияның Бірінші Республикасының саясаткері. Сахак Тер Габриельян (1886–1937), совет Армениясының мемлекет қайраткері. Хайк Гюликехвян (1886–1951), армян әдеби сыншысы. Ашот Ованнисян (1887–1972), совет Армениясының мемлекет қайраткері және тарихшысы. Юсиф Вазир Чаманзаминли (1887–1943), совет әзербайжандық жазушы. Нариман бей Нариманбеев (1889–1937), әзербайжан заңгері және мемлекет қайраткері. Микаэль Арутчиан (1897–1961), совет армян суретшісі. Бульбул (1897–1961), совет әзербайжан опера теноры және халық музыкасын орындаушы, Полад Бульбулоғлудың әкесі, әзербайжан әншісі, актер және дипломат. Иван Тевосян (1902–1958), совет Армениясының мемлекет қайраткері. Хан Шушинский (1901–1979), әзербайжандық ханнанда халық әншісі. Сүрәйя Ағаоғлы (1903–1989), түрік әзербайжандық жазушы, заңгер және түрік тарихындағы алғашқы әйел заңгер. Иван Кнунянц (1906–1990), совет армян химигі. Латиф Каримов (1906–1991), әртүрлі көркемдік салаларға үлес қосқан және әзербайжан кілемдерінің әртүрлі дизайндарын жіктеуге және сипаттауға арналған бірнеше кітаптың авторы болған әзербайжандық кілем дизайны шебері. Геворк Котианц (1909–1996), совет армян суретшісі. Шәмси Бадалбейлі (1911–1987), совет-әзербайжандық актер және театр режиссері. Нельсон Степанян (1913–1944), совет Армениясының ұшқышы және Қызыл Армияның подполковнигі. Барат Шакинская (1914–1999), совет-әзербайжандық актриса. Гурген Борян (1915–1971), совет армян ақыны және драматург. Солтан Хажибейов (1919–1974), совет әзербайжан композиторы. Сейран Оханян (1962 жылы туған), армян саясаткері және әскери қолбасшы.
Ibrahim Khalil Khan (1732 1806), Azerbaijani khan of the Karabakh Khanate. Gasim bey Zakir (1784–1857), Azerbaijani poet. Jafargulu agha Javanshir (1787–1867), Azerbaijani poet and major general of the Imperial Russian Army. Abbasqoli Mo'tamad dawla Javanshir (1804 1862), Azerbaijani statesman and first minister of justice of Iran. Karbalayi Safikhan Karabakhi (1820–1879), Azerbaijani architect and one of the representatives of Karabakh architecture schools. Ivan Davidovich Lazarev (1820–1879), Armenian lieutenant general of the Imperial Russian Army. Usta Gambar Karabakhi (1830–1905), Azerbaijani ornamentalist painter. Khurshidbanu Natavan (1832–1897), one of the best lyrical poets of Azerbaijan. Sadigjan (1846–1902), Azerbaijani musician. Muratsan (1854–1908), Armenian writer and novelist. Karim bey Mehmandarov (1854 1929), Azerbaijani physician, founder of the Russian Azerbaijani Shusha girls school. Amanullah Mirza Qajar (1857–1937), prince of Iran's Qajar dynasty. Major general in the Russian Empire and the Azerbaijan Democratic Republic, later military figure and politician in Iran. Leo (1860–1932), Armenian historian. Stepan Aghajanian (1863–1940), Armenian painter. Hambardzum Arakelian (1865–1918), Armenian journalist and public activist. Alexander Atabekian (1868–1933), prominent Armenian anarchist. Ahmet Ağaoğlu (1869–1939), Azerbaijani politician and journalist. Abdurrahim bey Hagverdiyev (1870–1933), Azerbaijani playwright, stage director, politician and public figure. Feyzullah Mirza Qajar (1872–1920), prince of Iran's Qajar dynasty. Major general in the Russian Empire and the Azerbaijan Democratic Republic, later military figure and politician in Iran. Suleyman Sani Akhundov (1875–1939), Azerbaijani playwright and journalist. Vartan Sarkisov (1875–1955), Soviet Armenian architect. Freidun Aghalyan (1876–1944), Armenian architect. Tuman Tumanian (1879–1906), Armenian liberation movement leader. Zulfugar Hajibeyov (1884–1950), Soviet Azerbaijani composer. Ahmed Agdamski (1884–1954), Soviet Azerbaijani opera singer. Arsen Terteryan (1882–1953), Soviet Armenian scientist. Artashes Babalian (1886–1959), a politician of the First Republic of Armenia. Sahak Ter Gabrielyan (1886–1937), Soviet Armenian statesman. Hayk Gyulikekhvyan (1886–1951), Armenian literary critic. Ashot Hovhannisyan (1887–1972), Soviet Armenian statesman and historian. Yusif Vazir Chamanzaminli (1887–1943), Soviet Azerbaijani and writer. Nariman bey Narimanbeyov (1889–1937), Azerbaijani lawyer and statesman. Mikael Arutchian (1897–1961), Soviet Armenian painter. Bulbul (1897–1961), Soviet Azerbaijani opera tenor and folk music performer, father of Polad Bülbüloğlu, Azerbaijani singer, actor and diplomat. Ivan Tevosian (1902–1958), Soviet Armenian statesman. Khan Shushinski (1901–1979), was an Azerbaijani khananda folk singer. Süreyya Ağaoğlu (1903–1989), Turkish Azerbaijani origin writer, jurist, and the first female lawyer in Turkish history. Ivan Knunyants (1906–1990), Soviet Armenian chemist. Latif Karimov (1906–1991), Azerbaijani carpet designer known for his contributions to a variety of artistic fields, as well as for a number of books classifying and describing various designs of Azerbaijani rugs. Gevork Kotiantz (1909–1996), Soviet Armenian painter. Shamsi Badalbeyli (1911–1987), Soviet Azerbaijani actor and theatre director. Nelson Stepanyan (1913–1944), Soviet Armenian pilot and Lieutenant–Colonel of the Red Army. Barat Shakinskaya (1914–1999), Soviet Azerbaijani actress. Gurgen Boryan (1915–1971), Soviet Armenian poet and playwright. Soltan Hajibeyov (1919–1974), Soviet Azerbaijani composer. Seyran Ohanyan (born 1962), Armenian politician and military commander.