Кіріспе

Нахшыван ( ) – Бакудің батысында орналасқан, Нахшыван Автономиялық Республикасының астанасы және ең ірі қаласы. Нахшыван муниципалитеті Нахшыван қаласынан, Әлибад елді мекенінен және Башбаш, Булқан, Хажиниет, Гарачүк, Гараханбайлы, Тумбул, Гарағалық және Дашдуз ауылдарынан тұрады. Ол Зангезур тауларының етегінде, Нахшыван өзенінің оң жағалауында теңіз деңгейінен жоғары орналасқан.

Топонимика

Қаланың ресми азербайжанша жазылуы "Нахчиван" болып табылады. Атауы парсы тілінен Нахжаван (نخجوان) деп транслитерацияланады. Қаланың атауы орыс тілінен Нахичеван (Нахичевань) және армян тілінен Нахиджеван деп транслитерацияланады. Қала алғаш рет Птолемейдің "География" еңбегінде Наксуана (Ναξουὰνα, Naxuana) деп тіркелген. Атаудың ескі түрі – Нахчаван. Филолог Генрих Хюбшманнның сөзіне сүйенсек, бұл атау бастапқыда қалаға берілген, кейіннен оны қоршаған аймаққа ауысқан. Осы дәстүрдің ықпалымен армян тіліндегі атау ескі Нахчаваннан Нахиджеванға өзгерген болуы мүмкін.

Классикалық кезең

Армян дәстүрі бойынша, Нахчиванды Нұх пайғамбар күймеден кейін құрған, және ол жерде оның қайтыс болуы мен жерленгені де айтылады. Армян тарихшысы Мовс Хоренацидің мәліметінше, Армения патшасы Тигран I б.з.д. II ғасырда Нахчиванға медилік тұтқындарды қоныстандырған. Нахчиван 363 жылы Шаханшах Шапур II тарапынан қиратылып, оның армян және еврей халқы Иранға жер аударылды. Император Гераклий 623 жылы Византия-Сасани соғысы (602-628 жж.) кезінде Атропатенға жол тартқанда қаладан өтті.

Орта ғасырлар

650 жылы Нахшыванды арабтар қоршауына алғаннан кейін, Теодор Рштуни бітімге келді. Нахшыван шамамен 900 жылы Арменияның Багратидтер патшалығының билігіне өтті, бірақ Мұхаммед ибн Әби'л Садж оны дереу басып алды. 1201 жылдан 1350 жылға дейін қала мен оның төңірегі Закарид Армениясының тікелей немесе жанама басқаруында болды, бірақ көбінесе толық тәуелсіздікке ие болмады және жиі басқа империялардың қарауында болды. 1225 жылы Нахшыванды Атабек Мұхаммед Жахан Паллаванның қызы әл-Малака әл-Жалалия басып алды. 1280 жылы қалада генуялық саудагерлер сауда жасағаны мәлім. 1401 жылы қаланы Тимур жаулап алды, бірақ 1405 жылы Грузияның Георгий VII патшасы оны қайта басып алды.

Қазіргі заман

Нахчиван 1503 жылы Шаханшах Исмаил I жаулап алды. Персияның Шаханшаһы Аббас I 1603–1604 жылдары Осман империясынан Нахчиванды қайта жаулап алды. Кейін қала Нахичеван хандығының астанасы болды. Нахчиван хандығы 1828 жылы Түркіменшай шарты бойынша Ресей империясына қосылды. 1849 жылы қала Ериван губерниясының Нахичеван уезінің орталығы болды. 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін Нахчиванда кеңес құрылды, бірақ қала 1917 жылдың наурыз айынан қараша айына дейін Арнайы Кавказ комитетінің, ал 1917 жылдың қарашасынан 1918 жылдың наурыз айына дейін оның ізбасары Кавказ комиссариатының бақылауында болды. Түркия Нахчиванды маусымнан қарашаға дейін басып алды және Нахчиванды басқару үшін әскери губернатор тағайындалды. Бірақ бірнеше айдан кейін қалада мұсылмандық көтеріліс болды және армян халқына қарсы қырғын жасалды. Ұлыбритания, Франция, Италия және АҚШ, Армения мен Әзірбайжанның келісімімен, 1919 жылдың 25 қазанында америкалық полковник Эдмонд Д. Дейлиді Нахчиванның генерал-губернаторы етіп тағайындауға келісті, сайлаулар өткізілуі және Армения мен Әзірбайжанның күштерін аумақтан шығаруы туралы шешім қабылданды. Алайда, 1920 жылдың наурыз айында Қазым Қарабекер басқаратын түрік әскерлері Нахчиванды басып алды. 1921 жылдың 16 наурызындағы Мәскеу шарты, содан кейін 1921 жылдың 21 қазанындағы Карс шарты, Кеңес Одағы мен Түркия арасында Нахичеваның Әзірбайжанның қорғауындағы автономиялық аумақ болып табылатыны және оның Түркиямен шекарасын белгілейтіні туралы келісімге келді. 1923 жылдың ақпан айында қала Әзірбайжан Кеңес Социалистік Республикасының (АССР) құрамындағы Нахичеван Автономиялық Крайының бөлігі болды, бірақ кейін 1924 жылдың наурыз айында АССР құрамындағы Нахичеван Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының астанасы болды. 2009 жылдың 9 маусымынан бастап Бабек ауданының Булған, Қарачүк, Қараханбейлі, Түмбұл және Хачиниет ауылдары Нахчиван қаласының әкімшілік-аумақтық бірлігінің құрамына кірді.

Халық саны

Әзірбайжан Мемлекеттік статистика комитетінің мәліметтері бойынша, 2000 жылы қаланың халқы 63,8 мың адамды құрады. +Нахчыван халқы (жыл басында, мың адам)Халқы20002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019Нахчыван қаласы63,864,264,765,170,771,071,371,772,782,483,484,786,488,089,590,391,192,192,993,7Қала халқы63,864,264,765,170,771,071,371,772,773,773,875,476,878,379,580,280,981,882,683,2Ауыл халқы – – – – – – – – –8,79,69,39,69,710,010,110,210,310,310,5

Демография

+Нахчыванның этникалық құрамыҰлттық белгісі1829–1832 жылғы санақ1897 жылғы санақ1916 жылғы анықтамалық1926 жылғы санақ1939 жылғы санақСаны%Саны%Саны%Саны%Саны%Әзербайжандықтар3,62466.256,16170.096,02667.457,56773.4911,90175.83Армянтар1,82533.362,26325.752,66529.831,06510.342,03312.95Орыстар00.002162.461471.651,37613.361,4209.05Күрдер00.0020.0200.0060.06320.20Грузиндер170.31240.27720.81240.23190.12Басқалар40.071241.41240.272582.512891.84БАРЛЫҒЫ5,470100.008,790100.008,934100.0010,296100.0015,694100.00

Экономика

Нахчыван дәстүрлі түрде азербайжандардың сауда-өндіріс, қолөнер, аяқ киім және бас киім жасау салаларының орталығы болған. Бұл өнеркәсіптер көбінесе тоқтатылды. Соңғы екі онжылдықта Нахчыванның өсуіне үлкен үлес қосқан қалпына келтіру кәсіпорындары мен өнеркәсіпті дамыту, сыртқы сауданы либерализациялау және кедендік инфрақұрылымды кеңейту қазір Нахчыван экономикасының маңызды бөлігін құрайды.

Мәдениет

Қалада мәдени шаралардың, ыңғайлылықтардың және мұражайлардың кең ауқымы бар. Гейдар Әлиев сарайында тұрақты жергілікті сурет көрмесі мен 1000 адамдық театр залы орналасқан. Сонымен қатар, жақында қайта жаңартылған Кеңес заманындағы опера театры бар, онда Нахшыван мемлекеттік музыкалық драма театры театрлық қойылымдар, концерттер, мюзиклдер мен операларды қояды. 2018 жылы Нахшыван қаласы Ислам мәдениетінің астанасы деп жарияланғанда, қаланың көптеген мәдени орындары тойланды.

Сәулет

Қалада Момин Хатун кесенесі, Гулустан кесенесі, Нұх кесенесі, Қарабағлар кесенесі, Юсиф ибн Кусейир кесенесі, Имамзаде кесенесі және Хусейн Жавид кесенесі орналасқан. Қаланың басты көрікті жері – көп реставрацияланған 12 ғасырға жататын Момин Хатун кесенесі, сондай-ақ Атабек Гумбезі деп те аталады. Момине Хатун – Атабек Елдегиз әмірлігінің билеушісі Атабек Жахан Пахливанның әйелі болған. Он жақты ескерткіш күрделі геометриялық өрнектермен және куфи жазуымен әсемделген, оның құрамында түркіз түсті жылтыр кірпіштер қолданылған. Ол өзінің сәулетшісі – Ажами Нахчиванидің мүсінімен және Гейдар Әлиевтің бюсі орналасқан ауданмен шектес. Сол сәулетші салған, 12 ғасырға жататын сегізбұрышты Юсуф Ибн Кусейир қабірі, «Атабаба» деп белгілі, негізгі зираттың жанында жартылай тасталып кеткен. 1993 жылы Хусейн Жавидтің ақ мәрмәрдан жасалған кесенесі салынды. Әзірбайжан жазушысы Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауы кезінде ГУЛАГ-та қайтыс болды. Кесенесі мен оның үй-музейі театрдың шығысында орналасқан. Жақында салынғанмен, Хусейн Жавид кесенесі зор маңызға ие, ол Арменияның эмбаргосына қарамастан эксклавтың тірі қалу қабілетін көрсетеді және Нахчыванның символына айналды. Нахчыван кесенелері 1998 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізу үшін Гүлнара Мехмандарова – ICOMOS Халықаралық ескерткіштер және орындар жөніндегі кеңестің Әзірбайжан комитетінің президенті ұсынды.

Ас мәзірі

Нахчыванның ерекше тағамдары: ширин плов (тұнбалы тәтті күріш; қой етімен, қарақұмық, бадам және құрғақ жемістермен дайындалады), дастана, комба, тендир лавашы және галин. Лаваш ұннан, судан және тұздан жасалады. Нанның қалыңдығы оның қаншалықты жұқа болғанына байланысты әр түрлі болады. Кейде пісіру алдында қуырылған кунжут тұқымы мен/немесе мак тұқымы себіледі. Әзірбайжанда да, Нахчыванда да нансыз дастарқанды көзге елестету мүмкін емес. Осыған байланысты Нахчывандағы нанның ассортименті әртүрлі: тендир лавашы қағаздай жұқа, галин (қалың), дастана және комба (күл торт). Саджға дайындалғанда оны лаваш деп атайды, "Жуха салмақ" – саджға жайып, лаваш нанын жайып, ал тандирде дайындалғанда "ллаваш япмақ" – лаваш нанын жабыстыру керек еді. Шындығында, лаваш нанын тандирдің ыстық ішкі қабырғаларына жабыстыру қажет болды. "Келді лаваш – бітті соғыс" деген мақал бар, яғни лаваш келсе, соғыс аяқталады. Лаваш туралы халықта көптеген ойлар бар: "Яваш-яваш пенір лаваш" – "Баяу-баяу, ірімшік лаваш" немесе "Хамрали хаш – бағрына бас", "Хамралиев" (наның бір түрі) кеудеге итеру, яғни лаваш нанын баяу жеу. Лаваштан халықтық сэндвичтер ролл пішінде жасалады – дүрмек. Ауылда балалар ойнауға немесе мектепке жүргенде оларға осындай сэндвичтер беріледі. Дүрмектердің ішіне май мен джем, ірімшік, айран мен май, шөптермен ірімшік, картоп, қайнатылған жұмыртқа және т.б. салынады.

Асаби-Кахф құрбандық ескерткіші

Әшаби қаһф – Әзірбайжанның Нахшыван қаласының шығыс бөлігінде, Іландаг және Нахажир таулары арасында орналасқан табиғи үңгірдегі қасиетті орын. Әшаби қаһф ежелден бері киелі саналды. Ол Нахшыван ғана емес, Әзірбайжанның басқа да аймақтарында және Таяу Шығыс елдерінде кеңінен танымал. Жыл сайын он мыңдаған адам осы жерге зиярат етеді.

Мұражайлар мен галереялар

Қалада көптеген тарихи мұражайлар, Нахчыван Автономиялы Республикасының әдебиет мұражайы, Нахчыван мемлекеттік тарих мұражайы, Нахчыван мемлекеттік кілем мұражайы және Жамшид Нахчиванский мен Бахруз Кангарлидің үй-мұражайлары бар. Істіқлал көшесінде археологиялық мұражай да орналасқан. Қалада бірнеше қызықты мешіттер бар, әсіресе үлкен күмбезі бар Джума мешіті ерекше көзге түседі. Нахчыванның қазіргі заманғы мұражайларына Ашық аспан астындағы мұражай, Гейдар Әлиев мұражайы және Армения мен Әзірбайжан арасындағы ұлттық күреске арналған Естелік мұражай (Xatıra Muzeyi) кіреді.

Музыка және БАҚ

Нахчыван телеарнасы, Канал 35 және Шарг Гаписи газетінің кеңсесі қалада орналасқан.

Спорт

Араз Нахчиван – Еуропа аренасындағы үздік футзал клубтарының бірі және тұрақты түрде УЕФА футзал кубогына қатысады. Нахчиван қаласының Араз Нахчиван атты бір кәсіби футбол командасы болған, ол Әзірбайжан футболының жоғары дивизионы – Әзірбайжан Премьер-лигасында бақ сынаған. 2014 жылы қалада Мастерс ауыр атлетикасы бойынша әлем кубогы өткізілді.

Фестивальдар

Нахчиван "Гойжа" жемісімен, шабдалы-өрік түрінде танымал және Нахчивангала тарихи сәулет музей кешенінде дәстүрлі Гойжа фестивалі өтеді. Фестивальде гойжадан жасалған джем, компот (сусын), тұздық, кептірілген, лаваша (нана) өнімдері көрсетіледі. Нахчиванда жыл сайын ұйымдастырылатын тағы бір фестиваль – ката, яғни жасылдармен пісірілген жалпақ нанға арналған. Бұл нан шому (жабайы шпинат), аралас жасылдар, шөл құрағы, тықсыл, асфодель, қызылша, бұршақ немесе жусаны қосып, конверт пішінде оралған қамырдан жасалып, тандырда пісіріледі. Ката фестивалінің мақсаты – әртүрлі аймақтарға тән катаның дайындалу әдістерін көрсету және насихаттау. Фестиваль сәуір айында "Нахчивангала" тарихи-сәулет музей кешенінде өткізіледі.

Білім

Нахчыван қаласында 3 кәсіби, 6 музыкалық, 22 орта мектеп және қалалық кеңес басқаратын әскери кадет мектебі бар.

Қоғамдық көлік

Нахчыван троллейбус жүйесі өркендеген шағында үш бағыттан тұрды және 2004 жылға дейін болды.

Ауа

Нахшыван халықаралық әуежайы – Нахшыван қаласына қызмет ететін жалғыз коммерциялық әуежай. Әуежай қала орталығымен автобус қатынасы бар. Ішкі рейстер Бакуге, ал халықаралық рейстер Ресей мен Түркияға орындалады.

Темір жол

Қазіргі уақытта Нахчываннан оңтүстік-шығысқа Ордабадқа және солтүстік-батысқа Шарурға жеңіл рельстік жол желісі іске қосылған.

Атақты тұрғындар

Қаланың көрнекті тұрғындары: Әзірбайжан президенті Гейдар Әлиев, ақын және драматур, әзірбайжан әдебиетіндегі прогрессивті романтизмнің негізін қалаушы Хусейн Жавид, жазушы Жалил Мамедгулузаде, опера әншісі Азер Зейналов, кинорежиссер Рза Тахмасиб, генералдар Хусейн Хан Нахчиванский мен Жамшид Нахчиванский, суретші Бахруз Кангарли және сәулетші Аджами Нахчиванский.