Кіріспе
Исландиялық биофармацевтикалық компания deCODE genetics – Исландияның Рейкьявик қаласында орналасқан биофармацевтикалық компания. Компания 1996 жылы Кари Стефанссон құрған, мақсаты – халық генетикасын зерттеу арқылы жиі кездесетін аурулармен байланысты адам геноміндегі айырмашылықтарды анықтау және осы жаңалықтарды "ауруларды анықтау, емдеу және алдын алудың жаңа әдістерін әзірлеу үшін" пайдалану. 2019 жылға қарай, Исландияның ересек халқының үштен екісі компанияның ғылыми-зерттеу жұмысына қатысып, ал бұл "халықтық тәсіл" әлемдегі кең ауқымды дәл медицина және ұлттық геномдық жобалар үшін үлгі болып табылады. deCODE адам генетикасы саласындағы жаңалықтарымен танымал, олар жетекші ғылыми журналдарда жарияланып, халықаралық БАҚ-та кеңінен қамтылды. Сонымен қатар, компания үлкен ауқымды ғылыми зерттеулерге қоғамдық қатысуды ынталандыру, жеке тұлғалар мен денсаулық сақтау жүйелері үшін ДНҚ-ға негізделген ауру қаупін тексеруді әзірлеу және негізгі ғылым мен денсаулық сақтау саласындағы жеке сектордың қатысуы мен серіктестігінің жаңа моделін ұсыну арқылы дәл медицинаны жүзеге асыруға үлкен үлес қосты. 2012 жылдан бері ол Amgen компаниясының тәуелсіз еншілес компаниясы болып табылады және оның мүмкіндіктері мен жаңалықтары жаңа дәрілерді ашу және әзірлеуде тікелей қолданылады. Бұл мысал геномика және дәлдік терапия саласына басқа фармацевтикалық және биотехнологиялық компаниялардың инвестицияларын арттыруға көмектесті.
deCODE genetics is a biopharmaceutical company based in Reykjavík, Iceland. The company was founded in 1996 by Kári Stefánsson with the aim of using population genetics studies to identify variations in the human genome associated with common diseases, and to apply these discoveries "to develop novel methods to identify, treat and prevent diseases." As of 2019, more than two thirds of the adult population of Iceland was participating in the company's research efforts, and this "population approach" serves as a model for large scale precision medicine and national genome projects around the world. deCODE is probably best known for its discoveries in human genetics, published in major scientific journals and widely reported in the international media. But it has also made pioneering contributions to the realization of precision medicine more broadly, through public engagement in large scale scientific research; the development of DNA based disease risk testing for individuals and across health systems; and new models of private sector participation and partnership in basic science and public health. Since 2012, it has been an independent subsidiary of Amgen and its capabilities and discoveries have been used directly in the discovery and development of novel drugs. This example has helped to spur investment in genomics and precision therapeutics by other pharmaceutical and biotechnology companies.
Исландия және халықтық әдіс
1996 жылы Стефансон Гарвард медицина мектебіндегі тұрақты қызметін тастап, Исландияға оралғанда, геномдық кәсіпорын құру үшін, оның ойлауының көбі дәлелденбеген немесе даулы болды. Сол кезде кейбір сирек аурулардың себептері – көбінесе шағын отбасыларды зерттеу арқылы табылған, жалғыз гендегі өзгерістер – анықтала бастады. Алайда, жүрек аурулары немесе 2-типті диабет сияқты кең таралған және күрделі аурулардың себептерінде маңызды генетикалық факторлар бар екені әлі де толығымен қабылданбады, оларға белгілі қақтығыстар мен қоршаған ортаның әсері де бар еді; тіпті егер олар болса да, ДНК-ны оқу технологиясы жетілмегендіктен мұндай өзгерістерді табу мүмкін болмады. Стефансон олардың бар екеніне және оларды анықтауға болатынына сенді, бірақ тек өнеркәсіптік деңгейде жұмыс істеу арқылы. Бұл термин кеңінен қолданысқа түсер алдында он жылдай бұрын, deCODE-тің негізгі қағидасы – бұл үлкен деректер мәселесі: өмір салты және басқа да факторлармен өзара әрекеттесетін тәуекелді өзгерістерді табу үшін отбасылық деңгейде емес, халық денсаулығы деңгейінде зерттеу қажет. Бұл стратегияда белгісіз аймақтағы зерттеу ретінде, мүмкіндігінше көп деректерді жинап, сұрау жасау көзделді: ондаған мың адамдардан алынған ДНК; кең және терең медициналық және денсаулық туралы деректер; және ең бастысы, осы қатысушылардың барлығын байланыстыратын толық генеалогиялық мәліметтер. Қысқасы, бұл зерттеуге қатысуға дайын адамдармен, көптеген жағдайлар тіркелген заманауи денсаулық сақтау жүйесімен және көптеген генеалогиялық деректермен халық қажет болды. 270 000 халқы бар Стефансонның туған елі Исландия, басқа елдерге қарағанда осы сипаттамаға жақсы сай келді. 1996 жылы 12 миллион долларлық американдық венчурлық капиталмен қаржыландырылған deCODE зертхана құрып, жұмысын бастады. Алғашқы жылдары ондаған мың қатысушыны таңдап, олардың генотипін анықтады. Ұлттық генеалогиялық деректер базасын құруда үлкен жетістіктерге жетті; үкімет бақылауымен жеке құпияны қорғау жүйесін әзірледі; швейцариялық Roche фармацевтикалық компаниясымен маңызды серіктестікке қол қойды; және бірнеше ауруда болжамды ауру гендерін анықтады. Компания ғылыми негізін дәлелдеуді бастаған кезде, Исландияның денсаулық сақтау секторының дерекқорын (немесе қысқаша IHD) құру туралы ұсынысы үлкен дау тудырды. 1998 жылдың желтоқсанында deCODE-тің лоббилеуінің нәтижесінде Исландия Парламенті Денсаулық сақтау секторы туралы заңды қабылдады, ол компанияға осы денсаулық сақтау дерекқорын құру және оны коммерциялық зерттеулер үшін және ұлттық денсаулық сақтау жүйесін қолдау үшін пайдалану құқығын берді. Парламент көп ұзамай компанияның сәтті ұсынысынан кейін deCODE-ге осы дерекқорды құру құқығын берді. Халық пен парламент тарапынан кең қолдау көрсетілген IHD-нің ашық коммерциялық мақсаттары және жеке тұлғалар бас тартса, медициналық деректерді қосу ұсынысы жергілікті және халықаралық БАҚ-та қызу қарсылық тудырды, оны исландиялық белсенділер тобы және бірқатар шетелдік биоэтиктер жетекшілік етті. IHD ешқашан құрылмаса да, талқылау бүкіл қоғамды ғылыми кәсіпорынға тартудың саяси қиындықтарын көрсетті, әсіресе оның ашылуларын коммерцияландыруды мақсат еткен жағдайда. Сондай-ақ, deCODE және оның тәсілі адам геномын түсінудегі жаһандық күш-жігердегі маңызды кәсіпорындардың біріне айналды.
Ұлттың геномы
2000 жылы маусым айында Билл Клинтон мен Тони Блэр адам геномдық тізбегінің алғашқы нұсқасының аяқталғанын жариялағанда, deCODE ондаған ауруларда гендерді іздеуді күшейтіп, алғашқы жариялымдарын жасады. Компания сол кездегі ең кеңейтілген ДНК оқу технологиясын – микросателлиттік генотипілеуді – пайдаланып, геномның жүздеген нүктесінде жоғары өзгешелікке және де ақпараттық маркерлерді орналастырып, өлшеді. Бұл генеалогиялық деректермен бірге талдау, белгілі бір ауруға шалдыққан адамдардың ортақ ата-аналарынан мұра еткен хромосома аймақтарын анықтауға мүмкіндік берді. Осы аймақтарда аурумен байланысты гендер немесе тізбектелген варианттар қысынып жатыр деп есептелді, оларды кейіннен дәл анықтама әдістері мен құралдарды қолдану арқылы табуға болады. Алайда, осы алғашқы жариялымдардың басты маңызы – талдауға және тәсілдің қамтамасыз ету күшіне бағытталды. Көптеген салалық және қоғамдық назар мемлекеттік қаржыландырылатын Адам геномдық жобасы (АГЖ) мен жеке компания Celera арасындағы болашақ зерттеулер үшін анықтама ретінде пайдалануға арналған бір геномның толық тізбегін жасау үшін өтіп жатқан жарысқа шоғырланды. Бұл – шикі деректерді өндіру және жинақтаудың техникалық қиындығы еді. deCODE болса, геномның ерекшелігін пайдаланып, ақпаратты көбейту және тарату құралы ретінде, ондаған мың геномдардың генетикалық өзгеруін талдау стратегиясын дамытты. Генетиканың күші 2002 жылы deCODE 5000 микросателлиттік маркерден тұратын геномның генетикалық картасын жариялағанда толыққанды көрінді, генеалогиялық деректер барлық хромосомалар бойынша дұрыс реттеуге мүмкіндік берді. Бұл карта 2003 жылы АГЖ жиынтығының дәлдігін 93%-дан 99%-ға дейін жақсарту үшін қоғамдық анықтамалық геномдық тізбекті түзетуге және аяқтауға маңызды болды. Бұл тәсілдің кілті – кең қатысу. deCODE-тің ауруларды зерттеу жұмысына қатысуға шақырылғандардың 90%-дан астамы оған келісім берді. Қатысу ерікті, бірақ оңай емес. Ол үшін деректерді жинау орталығына барып, қан тапсыру, сауалнамаларға жауап беру және белгілі бір ауруға қатысты клиникалық тексерулер мен сынақтардан өту қажет. 2003 жылға қарай deCODE-тің үштен бір бөлігін құрайтын үш ондаған ауруды зерттеу бағдарламаларының біріне немесе бірнешеуіне 100 000-нан астам адам ерікті түрде қатысты. Бұл көрсеткіш 2007 жылы 130 000-ға, ал 2018 жылы 160 000-нан астам адамға жетті. Бұл барлық ересек азаматтардың үштен екі бөлігін құрайды. 2019 жылға қарай осы қатысушылардың шамамен 60 000-ның геномдары тікелей тізбектелді, ал мыңдаған адамның геномдары әр ай сайын тізбектелді. deCODE жұмысының екінші және ерекше тірегі – генеалогиялық деректер. Генетик Мэри Клэр Кинг, 1990 жылдардың басында отбасылық зерттеулер BRCA1 және BRCA2 сүт безі қатерлі ісігі гендерін табуға әкелді, ол deCODE құрылғаннан кейін көп ұзамай "бүкіл ұлттың генеалогиясын іздеу мүмкіндігі" қазіргі медицинаның қазынасының бірі болуы мүмкін екенін болжады. 1997 жылы deCODE жергілікті бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясы Fridrik Skulason ehf-пен серіктестік құрды, ол толыққанды, компьютерленген ұлттық генеалогиялық деректер базасын құруды жеделдетуге бағытталған. Ол барлық қол жетімді дереккөздерді, ең ертедегі тері жазбаларынан және сагалардан бастап 1703 жылғы санақ пен приходтық жазбаларға дейін, қазіргі ұлттық тіркелімге дейін пайдаланды. 2000 жылдардың басында олар бүкіл елдің ең толық шежіресін жасады. Ол 1703 жылға дейінгі (ЮНЕСКО-ның өзі әлемдегі алғашқы ұлттық санақ ретінде таныған) және тоғызыншы ғасырда ел қоныстанғанға дейінгі барлық тірі азаматтарды өзара байланыстырады. Деректер қорының зерттеу нұсқасында жеке тұлғалардың жеке басы ДНК және медициналық деректер үшін қолданылатын анонимдеу жүйесі арқылы шифрланады, осылайша деректерді өзара байланыстыруға болады. 2003 жылы deCODE [[Íslendingabók (генеалогиялық деректер базасы), немесе Исландиялықтар кітабы] деп аталатын деректер базасының жалпыға қолжетімді, онлайн нұсқасын іске қосты. Исландиялық әлеуметтік сақтандыру нөмірі бар кез келген адам парольді сұратып, өз туыс ағашын зерттеп, елдегі кез келген адаммен жақын туыстық байланысын көре алады. Интернетке қосылған алғашқы айда халықтың үштен бірі пароль сұраған. 2020 жылы 200 000-нан астам тіркелген пайдаланушы және 900 000-нан астам байланысты жазбалар болды, бұл бұрын-соңды өмір сүрген исландиялықтардың көпшілігін құрайды. Орташа алғанда, күніне 6000-ға жуық адам, яғни барлық азаматтардың екі пайызына жуығы, деректер базасына жүгінеді. Бір үлкен отбасы болып табылатын елде, оның мүшелерінің туыстық қатынасына қызығушылық танытатын, Islendingabok ұлттық өмірде тұрақты болып табылады және deCODE жұмысымен әлеуметтік қатысудың күнделікті және тікелей құралына айналды. Бірақ ғылыми тұрғыдан алғанда, зерттеу жобаларына қатысқандардың барлық генеалогиялық қатынастарын түсіну мүмкіндігі deCODE-ке тұрақты артықшылықты қамтамасыз етті, оның геномдық және медициналық деректер жиынтығы әлемдегі ең үлкен және жақсырақ жиынтықтардың бірі болып қала берді. ДНК-ны оқу технологиясының әрбір кезегінде генеалогиялық деректер олардан алынатын деректер мөлшерін де, деректерден ақпаратты алу күшін де арттырды. Микросателлиттер дәуірінде қатысушылардың белгілі бір маркерлер мен геном сегменттерін кездейсоқ емес, тегі бойынша бөлісетінін анықтау мүмкін болды. 2000 жылдардың ортасында геном бойынша жүздеген мың бір әріптік өзгерістерді (SNP) өлшеуге қабілетті генотипілеу чиптері пайда болғанда, deCODE сарапшылары геном сегменттерін дәл фазалауға – сегменттердің ата-аналық көзін түсінуге – және содан кейін халықтың барлық бөлігінде өлшенген генотиптерді есептеуге мүмкіндік алды. Бұл кез келген зерттеудің көлемін және күшін тиімді түрде арттырады. Illumina геномды экономикалық тұрғыдан тізбектей алатын машиналарды сатуды бастағанда, deCODE бірнеше мың исландиялықтың геномын тікелей тізбектеп, содан кейін дерлік барлық халықтың геномдық тізбегін (WGS) есептеуге мүмкіндік алды. Бұл әлемдегі ең ірі WGS деректер жиынтықтарының бірін құрайды, ал оның талдауының алғашқы нәтижелері 2015 жылы Nature Genetics журналының арнайы санында жарияланды. Содан бері ондаған мың адамның геномын тікелей тізбектеу, бұрын-соңды болмаған деңгейде сирек варианттарды іздеуге мүмкіндік берді.
Ашылған жаңалықтар мен ғылыми еңбектер
Жалпы геномдық зерттеулер және deCODE-тің әлемдік деңгейдегі аты 2000-шы жылдардың ортасында SNP генотиптеу чиптерінің пайда болуымен қатар дамыды. Бұл құралдар геномдық ауқымды қатынас зерттеулерінің (GWAS) бүкіл әлемде кеңеюіне түрткіс берді, онда бүкіл геном белгілі бір ауруға шалдыққандарда жиі кездесетін SNP-ны анықтау үшін тексеріледі, ал ауруға шалдықпағандарда басқа нұсқасы кездеседі. Жиі кездесетін ауруларда, сондай-ақ көптеген қасиеттерде немесе фенотиптерде, мысалы, дәріге реакцияда, айырмашылық себептік нақтылық емес, халықтың орташа деңгейімен салыстырғанда тәуекелдің жоғары немесе төмен болуын көрсететін статистикалық мүмкіндіктерден тұрады. Сондықтан, аурумен ауыратын мыңдаған науқастардан және одан да көп бақылау тобынан, идеалды жағдайда, ауырмаған туыстардан алынған деректерді зерттеу және талдау мүмкіндігі өте маңызды. deCODE-тің ДНК, медициналық және генеалогиялық деректердің мол жиынтығы, оларды біріктіріп, қайта-қайта сұрау және есептеу арқылы толықтыруға болатын, осы типтегі зерттеулерге өте ыңғайлы болды. 2003 жылдан бері компания көптеген аурулар мен жағдайларға бейімділікпен байланысты жүздеген варианттарды ашып, жариялады, соның ішінде Альцгеймер ауруы, шизофрения және басқа да психикалық аурулардың тұқым қуалайтын тәуекелін түсінуге үлкен үлес қосты; оннан астам жиі кездесетін қатерлі ісік түрлері; коронарлық артерия ауруы, инсульт, жүрекшелік фибрилляциясы және басқа да жиі кездесетін жүрек-қан тамырлары аурулары; сондай-ақ дәріге реакциядан бастап танымға және шаш пен көз түсіне дейінгі қасиеттер мен фенотиптер. Компания өз жарияланымдарын сарапшылар қараған журналдарда жариялайды, ал олардың көптегені, мысалы, 2-типті қант диабетіндегі TCF7L2 варианттары, полигендік тәуекелді модельдеуде және зерттеулерде стандартты тәуекел маркерлері ретінде қолданылады. 2019 жылы Nature Communications журналында жарияланған GWAS дәуіріне шолу deCODE-тің осы салаға қосқан үлкен үлесін сандық көрсетті: 2007 және 2017 жылдар аралығында жарияланған GWAS зерттеулеріне қатысушылардың 12% -ы исландиялықтардың үлесіне тиесілі болды, әр азамат осы кезеңде орташа есеппен 19 жарияланған нәтижеге қатысты. Stefansson, deCODE-тің ғылыми жетекшісі Unnur Thorsteinsdottir және статистик Gudmar Thorleifsson сәйкесінше әлемдегі ең жоғары әсерлі GWAS авторларының бірінші, екінші және алтыншы орындарында тұрды. Оның генотиптеу деректеріне толық геномдық тізбектеудің (WGS) қосылуы deCODE-тің жаңа мүмкіндіктерін арттырды. Стандартты генотиптеу чиптеріндегі жалпы SNP-лар сенімді тәуекел маркерлерін берді, бірақ күрделі аурулардың биологиясында шешуші рөл атқармады. Алайда, компанияның генотиптеу деректері мен генеалогиясы арқылы тікелей тізбектелген геномдардың өсіп келе жатқан санын пайдалана отырып, компанияның статистиктері бүкіл популяцияға өте жоғары ажыратымдылықтағы WGS-ті жүктей алды. Нәтижесінде 20-дан 50 миллионға дейін варианттарды қолдана отырып, GWAS зерттеулерін жүргізуге және жалпы фенотиптердің экстремалды түрлерін тудыратын немесе өте жоғары тәуекелге ұшырататын сирек варианттарды жүйелі түрде іздеуге, осылайша әлеуетті дәрілік мақсаттарды анықтауға мүмкіндік болды. Бұл тәсілдің құндылығы PCSK9 моделі арқылы жақсы танымал, онда холестерин деңгейі өте жоғары және жүрек ауруының ерте басталуы бар отбасыларды зерттеу осы геннің маңызды рөлін түсінуге және холестеринге қарсы жаңа дәрі-дәрмектерді әзірлеуге әкелді. deCODE қазір көптеген фенотиптерде осындай сирек кездесетін варианттарды жүйелі түрде іздейді және оның нәтижелері дәрі-дәрмектерді ашу және әзірлеу бағдарламаларының негізін құрады. Мысалы, 2016 жылдан бері жүрек-қан тамырлары ауруларындағы маңызды үлесіне жүрек ауруының тәуекелін ең дәл көрсететін жалпы холестерин емес, ЛПНҚ екенін көрсету; АСГР1 генінің коронарлық артерия ауруларынан қорғайтын варианттарын табу; липопротеин (а) жүрек соғысының маңызды тәуекел факторы ретіндегі рөлін анықтау жатады. deCODE-тің барлық деректері серверлерде сақталады және бір мезгілде сұрауға болады, сондықтан оны айтарлықтай жылдамдықпен сұрауға болады. 2014 жылы Broad институтының тобы Финляндиядан қайтып келе жатып, deCODE-ге тоқтады, онда олар үлкен зерттеулер нәтижесінде 2-типті қант диабетіне қарсы тасымалдаушыларды қорғайтын вариантты тапқан. Дәл сол кезде deCODE тобы финляндиялық варианттың Исландияда жоқ екенін, бірақ басқа бір вариант бар екенін растады. Broad тобы оны жаңалықты жариялаған мақалаға қосты. Оның ерекше тұрғындар ресурстары мен оның ғалымдары қоя алатын және жауап бере алатын сұрақтардың арқасында deCODE-тің ең керемет жаңалықтары негізгі ғылым саласында болды. Бір маңызды бағыт геномның тізбегіндегі өзгерістердің қалай пайда болатынын анықтау болды. 2002 жылы микросателлиттерге негіделген геномдық генетикалық картасын жасағаннан кейін компания ғылыми қоғамдастыққа екі карта ұсынды және қолжетімді етті: біріншісі 2010 жылы 300 000 SNP-ға негіделген, екіншісі 2019 жылы WGS деректеріне негіделген. Рекомбинация – жұмыртқа және сперма жасау кезінде хромосомалардың қайта құрылуы – әртүрлілікті тудырудың және осы карталарды құрудың негізгі механизмі болып табылады. 15 жылдан астам уақыт бойы deCODE нақты адам популяциясында рекомбинация жылдамдығының жыныс, жас және басқа да сипаттамаларға қарай қалай өзгеретінін және осы айырмашылықтар геномдық әртүрліліктің пайда болуына қалай әсер ететіні туралы маңызды мақалалар сериясын жариялады. Пайда болған жалпы картина геном әртүрлілікті тудырады, бірақ белгілі бір шектеулерде, табиғи іріктеу және эволюция үшін динамикалық, бірақ тұрақты негізді қамтамасыз етеді. Зерттеу жұмысын жүргізіп отырған популяцияны түсіну және басқаларға мүмкін емес кең мәселелерді шешу үшін deCODE өз тарихының басынан бастап жеке генетикалық антропология тобын құрды. Ол норвегиялық және кельт қоспасын ерте халықта іздеу үшін митохондриялық және Y хромосомасының мутациялары туралы пионерлік жұмыстарды жариялады; қоныстану кезеңінен ежелгі ДНК тізбегін жасады; ежелгі және қазіргі исландиялық геномдарды генетикалық дрейф, эпидемиялар және табиғи апаттар қазіргі заманғы халықты оның ата-бабаларынан және бастапқы популяциялардан генетикалық тұрғыдан ерекшеленуіне қалай әкелгенін анықтау үшін салыстырды және қазіргі қоғамда оң табиғи іріктеуге ұшыраған варианттарды байқады. Компания сондай-ақ адамның жоқ болуын тізімдеді – белгілі бір гендері жоқ адамдар – және Исландияда тұрған Африка тегіндегі алғашқы адамның геномын оның жүздей тірі ұрпақтарының тізбектерін талдау арқылы қайта құрды. Бұл зерттеулер шетелдік және исландиялық БАҚ-тың қызығушылығын тудырады және deCODE зерттейтін және жұмыс істейтін қоғамға қайтаратын тағы бір пайда болып табылады.
Өнімнің инновациясы
deCODE-тің жиырма жылдан астам ғылыми жетекшілігі оған дәл медицинаның көптеген салаларында жаңа серіктестіктер, өнімдер мен қолдануларды үнемі дамытуға мүмкіндік берді. 1998 мен 2004 жылдар аралығында компания Roche, Merck, Bayer, Wyeth және басқа да фармацевтикалық компаниялармен жоғары беделді және инновациялық серіктестіктерге қол қойды. Бұл одақтар deCODE-тің жұмысын ілгерілету үшін ғылыми-зерттеуді қаржыландыруды қамтамасыз етті, мақсаттары – жалпы ауруларда генетикалық тұрғыдан расталған жаңа дәрілік нысандарды табу; ауру қаупін бағалауға немесе дәріге жауаптылықты болжауға және дәріден ең көп пайда көретін пациенттерді анықтауға мүмкіндік беретін ДНК-ға негізделген диагностиканы әзірлеу; және қатысушыларында нақты генетикалық варианттары бар, сынақтарды қысқартуға, ақпараттандыруға және сәттілік мүмкіндігі жоғары клиникалық сынақтарды «ақпаратқа толы» етіп жобалау. 2002 жылы deCODE өзінің генетикалық жаңалықтарына негізделген қосылыстарды ашу және жаңа дәрілерді әзірлеуді бастау үшін Чикагодағы дәрілік химия компаниясын сатып алды. Келесі бірнеше жылда компания жүрек шабуылы, перифериялық артерия ауруларына қарсы жаңа емдеудің алғашқы кезеңдеріндегі клиникалық сынақтарды бастады және аяқтады, сондай-ақ астма және СМА бойынша серіктестермен жұмыс істеді. Бұл қазіргі «нақты медицина» бағдарламаларының алғашқы мысалдары болды: генетиканы нысандарды табу үшін пайдалану және дәрінің нысанына сәйкес ауруға бейімділік бойынша пациенттерді тексеру арқылы сынаққа қатысушыларды іріктеу. 2000-шы жылдардың ортасында deCODE негізінен алдын алу және денсаулық сақтауға бағытталған жаңа тәуекел диагностикасын іске қосты. Бұл ДНК-ға негізделген диагностикалық тесттер deCODE және басқалар анықтаған генетикалық варианттарды анықтады, олар жүрек шабуылы, жүрек айрылысы және инсульт, 2-типті қант диабеті, жиі кездесетін (BRCA емес) сүт безі қатерлі ісігі, простата қатерлі ісігі және глаукома сияқты жалпы аурулардың жеке тәуекелін айтарлықтай арттырды. Мысалы, 2-типті диабетті тексеру жарияланған зерттеулерге негізделген, олар адамдардың шамамен 10%-ы deCODE-тің ең үлкен тәуекел варианттарының екі данасын алып жүретінін көрсетті, бұл оларды семіздікке қарамастан диабетке шалдығу қаупін екі есеге арттырды. Тесттің медициналық мақсаты «диабетке дейінгі кезеңдегі қант диабетімен ауыратын адамдардың қант диабетіне шалдығу қаупі жоғары екенін анықтау және олардың салмағын азайту және белгілі бір дәрі-дәрмектерді қолдану арқылы бұл қауіпке қарсы әрекет ете алатынын көрсету» болды. Бұл тесттердің тағы бір жаңа ерекшелігі – бірнеше жақсы расталған генетикалық тәуекел факторларын біріктіру болды. Осы әртүрлі тәуекел факторларының жалпы әсері біріктіріліп, полигендік тәуекел көрсеткіші деп аталатын көрсеткіш есептелді, бұл жеке адамды жалпы халыққа қарағанда тәуекел спектріне орналастырды, басқа денсаулық немесе өмір салты тәуекел факторларына тәуелсіз және олармен қатар есептелді. Әр жаңа жаңалықпен deCODE тексерілетін тәуекел факторларын кеңейте алатын. Мақсаты – жоғары тәуекелге ұшырағандар үшін скринингті, алдын алу стратегияларын және терапияны нақтырақ және тиімдірек ету және адамдардың салмақ жоғалту, темекі татуды тоқтату сияқты жақсы түсінілген өмір салтын өзгерту шараларын орындауына жаңа ынталандыруды қамтамасыз ету болды. Бұл сол кездегі жеке медицина деп аталатынның мәні болды, бірақ бұл тесттер жаңа болғандықтан, олардың медициналық пайдалылығы әлі дәлелденбеген. Барлық адам жалпы ауруларға ұшырау қаупі бар екенін және дәрігерлер генетикалық тәуекелді тек сирек кездесетін ауруларға қатысты түсінгендіктен, медициналық қауымдастық бұл тесттерге күмәнмен қарады. 2018 жылы жалпы аурулардың айтарлықтай жоғары тәуекелі бар адамдарды анықтау үшін полигендік тәуекел баллдарын пайдалануды қолдау және көптеген ерте deCODE маркерлерін құру үшін бүкіл геномдық деректерді және жаңа алгоритмдерді пайдалану қайта жандануды бастады. deCODE-тің жаңалықтарына бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жариялағандықтан, қарапайым адамдар генетикалық тәуекел факторларына қызығушылық танытқан және олардың денсаулығына қатысты екенін сезінген. 2007 жылдың соңында компания жеке геномды зерттеу саласын іске қосты, мақсаты – адамдарға жалпы ауруларға ұшырау қаупін жақсырақ түсінуге және осы ақпаратты денсаулығын сақтау үшін пайдалануға мүмкіндік беру. deCODEme компаниясы нарыққа Google қаржылаған, қазір кең таралған 23andMe компаниясынан бір күн бұрын шықты. deCODEme маркетингі оның тектілігін, қатыгездігін және ғылыми тұжырымдамасын баса көрсетті: «ауруларға қатысты генетикалық тәуекел факторларын анықтаудағы әлемдік көшбасшы ұсынған [және оның клиенттері] халықаралық деңгейде танымал зерттеулер жүргізіп жатқан ғалымдардың білімі мен тәжірибесінен тікелей пайда көреді» (конкуренттері олардың нәтижелерінің көп бөлігі үшін deCODE-тің жарияланған варианттарын негіз ретінде пайдаланды); сканер оларды тапқан осы лабораторияларда өңделді. 2012 жылға қарай deCODEme толық сканы бір миллион SNP өлшеді және 47 жалпы ауру мен қасиеттерге қатысты тәуекелді есептеді, сондай-ақ аналық және әкелік тектік туралы негізгі ақпаратты ұсынды, осы кезеңдегі көптеген тектік скандар көп деректерге сүйенбегенін атап өтті. deCODEme нәтижелері тек ақпараттық мақсатта екенін баса көрсеткеніне қарамастан – «денсаулығыңызды жақсартуға жол картасы» – және нәтижелері туралы сұрақтары бар пайдаланушыларға генетикалық кеңес беруге қарамастан, АҚШ-тың реттеуші органдары ауру тәуекелін бағалауды тікелей тұтынушылардың қолына беруге сын көзбен қарады. 2010 жылдың маусымында FDA deCODE және оның негізгі бәсекелестеріне мұндай сканерлерді FDA бекітуді қажет ететін медициналық құралдар деп есептейтінін хабарлады. Реттеушілік кедергілерге және корпоративтік қайта ұйымдастыруға тап болған deCODE 2012 жылдың соңында deCODEme сатуын тоқтатты. 2017 жылы FDA тұтынушылардың сынақтарында ауруларға қатысты генетикалық тәуекелді бағалаудың кейбір түрлерін бекітуді бастады. 2018 жылы deCODE қоғамдық денсаулық сақтаудағы тікелей араласумен және өзінің түріндегі алғашқы ұлттық генетикалық скрининг бағдарламасымен жаңа белеске жетті. Компания Исландиядағы кез келген адамға BRCA2 геніндегі SNP бар екенін анықтау үшін олардың бүкіл геномдық тізбек деректерін тексеруді тегін сұрауға мүмкіндік беретін веб-сайтты іске қосты, бұл Исландияда сүт безі және простата қатерлі ісігіне жоғары тәуекел тудырады. Бірнеше ай ішінде халықтың он пайызы BRCA2 статусын сұрады, ал Ұлттық аурухана адамдарға алдын ала нәтижелерін пайдалануға және денсаулықтарын сақтауға көмектесу үшін кеңес беру және басқа да қызметтерді кеңейтті.
Бизнес
Жаңашыл ғылымына қарамастан, немесе бәлкім ол көбінесе саладан алда болғандықтан, deCODE дербес бизнес ретінде тұрақсыз тарихқа ие болды. 2000 жылдың шілдесінде Nasdaq нарығында 200 миллион долларлық IPO өткізді, сол кезде бұл үлкен сома болды және АҚШ биржасында исланд компаниясының алғашқы тізімі еді. Оның алғашқы фармацевтикалық әріптестіктері, әсіресе Roche компаниясымен, зерттеудің алғашқы онжылдығында елдегі көптеген ересектерді қатыстыруға және оның жаңалықтарды табу қабілеттерін, сондай-ақ дәрі-дәрмектерді, диагностиканы және жеке геномдарды әзірлеу жұмыстарын кеңейтуге көмектесті. Ғылыми тұрғыдан алғанда, 2004 жылы Broad Institute-тің Дэвид Алтшулер MIT Tech Review журналына берген сұхбатында: «Бұл бизнесте сыни масса маңызды, және олар оған қол жеткізді» деді. Бірақ бұл бизнес ақша туралы да еді. Жаңа нарықтарды дамытып, инновациялық кәсіпорын ретінде компания алғашқы онжылдығында ҒЗТК-ға 500 миллион доллардан астам қаражат жұмсады, бірақ ешқашан пайда тапқан жоқ. 2006 жылы ол жаңа дәрілерді әзірлеу бағдарламаларын қаржыландыру үшін көбірек қарыз алды; тіпті оның жақтастары «әлі дамымаған» деп атаған нарықта диагностикалық тесттерді енгізу үшін; және 23andMe компаниясының Силикон алқабының сәні мен қаржысы көлеңкеге түсірген жеке геномдарды сату үшін. 2008 жылдың соңында компания «тас пен қатайған орынның арасында» қалды, Стефанссонның өзінің сөзімен айтқанда. Акция бағасының төмендеуіне байланысты Nasdaq нарығынан шығарылу қаупі төнген компанияға әлемдік нарықтар дағдарысқа ұшыраған кезде қосымша капитал қажет болды. Оның ғалымдары таңғажайып жылдамдықпен жаңалықтар жариялай бергенімен, 2009 жылдың соңында компанияның АҚШ-тағы холдинг компаниясы deCODE genetics, Inc., 11-ші тарау бойынша банкроттық жариялады. Оның негізгі активтері – оның ішінде Исландиядағы генетикалық операциялар – компанияның екі негізгі бастапқы венчурлық инвесторының консорциумы: ARCH Venture Partners және Polaris Ventures, сондай-ақ генотипілік чиптер мен тізбектеу жабдықтарының жетекші өндірушісі Illumina, Inc. сатып алып, жұмысын жалғастырды. Олар дәрі-дәрмектерді әзірлеу бағдарламаларын тоқтатты. Бизнес ретінде deCODE белгілі бір мағынада өткенге оралды: ол 13 жылдық компания, оның әлемдік беделі бар, және тағы да оның бастапқы инвесторы қолдады, Newsweek журналы оны «әлемдегі ең табысты сәтсіздік» деп атады. Келесі кезеңде Стефанссон deCODE алтыдан он жылға дейін ертерек құрылғандығын айтты. Оның пікірінше, ДНК-ны жеткілікті егжей-тегжейлі оқу технологиясы 2000-шы жылдардың ортасына дейін жетілмеген, демек deCODE жылдар бойы ғылыми-зерттеу жұмыстарына қарыз болып, бірақ аурудың биологиясы туралы жеткілікті егжей-тегжейлі түсінік бермейтін зерттеулерге негізделді, бұл коммерциялық тұрғыдан тиімді диагностика мен жаңа дәрілерді жылдам жасауға мүмкіндік бермейді. Бұл түсінікті халықтың геномдық масштабтағы WGS деректері беруі мүмкін еді. 2010 жылы Стефанссон бірнеше мың адамның геномын реттеп, содан кейін деCODE-ты әлемде бірінші болып осындай деректерге ие ету үшін генеалогиялық деректерге негізделген импутацияны қалай пайдалану керектігін айтты. Оның қиын жағдайларына қарамастан, Illumina компаниясының меншігінде болғандықтан, компания әлі де соңғы тізбектеу машиналарын және реагенттерді ала алды. 2011 жылы deCODE және Illumina бірлесіп 500 тізбекті 40 000 геномдық дерекке айналдырып, WGS импутациясының күшін көрсеткен мақала жариялады. Бұл басқа бірнеше популяцияларда расталған сирек кездесетін түрлерді табуға жеткілікті болды. Жалпы варианттардан айырмашылығы, сирек кездесетін ауруларды тудыратын мутациялар ақуыздарды кодтайтын гендердің аймақтарында болады, бұл ауру биологиясына тікелей терезе береді және дәрілік мақсаттар ретінде тікелей пайдалы болады. 2012 жылдың желтоқсан айында американдық Amgen фармацевтикалық компаниясы deCODE-ді 415 миллион долларға сатып алды. Сатып алудың негізгі себебі – deCODE-тің WGS деректерін сирек кодтау нұсқаларын табу және кең таралған аурулардың экстремалды түрлерін тудыру қабілеті еді. Сол кездегі Amgen компаниясының ғылыми-зерттеу бөлімінің басшысы Шон Харпер Forbes журналына: «Бұл PCSK9 [жүрек ауруы үшін] сияқты мақсаттармен жұмыс істегенде, Decode компаниясы осындай адам генетикалық талдау арқылы табылған немесе расталған мақсаттардың қаншалықты құнды екенін көрсетті» деді. Бұл мүмкіндіктер қазіргі бағдарламаларды бағалау үшін де қолданылуы мүмкін, және сатып алудан кейін бір ай ішінде deCODE Amgen-нің барлық құбыр желісін қарады. 2018 жылы Харпер «құбыр желіңіздің жартысына берілген генетикалық қолдау болса, ҒЗТК инвестицияларынан түсетін пайданы шамамен 50%-ға арттыруға болады» деп бағалады. 2020 жылға қарай Amgen deCODE-тың зерттеулеріне негізделген екі жаңа жүрек-қантамырлық дәріні клиникалық сынақтарға енгізді, олар әлі де жетекші ғылыми журналдарда жарияланып келеді.
Әлемдік үлгі ретінде
2017 жылы Адам генетикасы американдық қоғамының жылдық жиналысында Stefansson-ды таныстырған кезде Broad Institute-тің Марк Дейли жиналыста және сала бойынша «толық қатысумен жұмысқа алынған биобанктер, тарихи медициналық тіркеу деректері, ірі масштабтағы генетикалық деректерді жинау және статистикалық әдістемеге инвестициялар, сондай-ақ академиялық және индустриялық шекараларды басып өтудегі ынтымақтастық [және] deCODE осы жаңару тетігінің үлгісін ұсынды» деп атап өтті. deCODE-тің алғашқы күндерінен бастап, Сардиния, Квебек, Ньюфаундленд, Солтүстік Швеция, Финляндия және басқа да оқшауланған қауымдастықтар мен шағын популяцияларда ауру тудыратын гендерді іздеуге жаңа серпін берді. deCODE исландиялықтардың «негізінен біртектілігін» сирек кездесетін синдромдарды тудыратын варианттарды табу үшін емес, алғашқы мутациялардың болуы, жиі кездесетін ауруларға әсер ететін варианттарды анықтауға көмектеседі деп бағалады. Әлемдік медициналық міндеттерге қатысты, Исландия сирек кездесетін синдромдардың жоғары таралуымен ерекшеленетін туысқандық қоғам емес, еуропалық қоғамның кіші нұсқасы болды, оны тұтас зерттеуге болады: ең үлкен шағын популяция емес, ең кішкентай үлкен популяция. deCODE-тің үлгісін алғашқы ірі ел ретінде Ұлыбритания қабылдады. Исландияның тәжірибесі, NHS-тің кең ауқымы мен ресурстарын әлемдегі ең алуан түрлі халықтың біріне қолданудың ғылыми және медициналық құндылығы 2003 жылы Ұлыбритания биобанкісінің, ал 2013 жылы Genomics England-тың құрылуына ықпал етті. Ірі масштабтағы биобанктер мен геномикаға қатысты басқа да ерте бастамалар: АҚШ-та 2009 жылы іске қосылған «Миллион ардагерлер» бағдарламасы; 2007 жылы Калифорниядағы Kaiser Permanente жүргізген «Гендер, орта және денсаулық» зерттеу бағдарламасы; және Қытай мен Гонконгтағы Қытай Кадури биобанкі (2000-шы жылдардың ортасында басталды). 2014 жылдан кейін Illumina компаниясының жаңа X Ten жүйесі әрқайсысы 1000 доллардан тұратын геномдарды ірі масштабта секвенциялай алатынын жариялағаннан кейін, АҚШ (MVP және «Біздің барлығымыз»), Австралия, Канада, Дубай, Эстония (алғашқыда 2000 жылы басталды), Франция, Гонконг, Жапония, Нидерланды, Катар, Сауд Арабиясы, Сингапур, Оңтүстік Корея, Швеция, Түркия және одан да көп елдерде ұлттық геномдық жобалар көбейді. Бұл бағдарламалардың барлығы әртүрлі бағыттар мен тәсілдерді қолданғанмен, deCODE-тің үлгісінен шабыттанды. Фармацевтикалық компаниялар басқаратын басқа да ірі жобалар deCODE-тің үлгісі мен Amgen-мен жұмысын ұстанды. Оларға Регенеронның АҚШ-тағы Geisinger денсаулық сақтау жүйесімен, Astra Zeneca-ның Ұлыбританиядағы Wellcome Trust-пен құрған гибридтік мемлекеттік-жеке-академиялық серіктестігі, Крейг Вентердің Калифорниядағы Human Longevity және Хельсинкидегі Finngen кіреді. Соңғысы, Broad Institute басшылары, фин университеттері, денсаулық сақтау министрлігі және биобанктер құрған, дәрі-дәрмектерді ашуға бағытталған бұл жоба, Исландиядағы deCODE-тің бастапқы көзқарасына өте жақын, бірақ академиялық және мемлекеттік органдар бизнесте үлестік серіктес ретінде қатысады. Бұл мемлекеттік-жеке серіктестік үлгісі 2019 жылы Финляндияда анонимді медициналық жазбаларды, әлеуметтік қамсыздандыру деректерін және биобанк үлгілерін биомедициналық зерттеулер үшін кеңінен пайдалануға рұқсат беретін заңның қабылдануын түсіндіруге болады, бұл 1998 жылғы IHD заңнамасының амбицияларын асып түседі, ол жиырма жыл бұрын Исландияда көп дау тудырған. deCODE-тің тікелей қатысуы мен туыстығы саланың барлық жерінде байқалады. deCODE - гендерді зерттеуді және дәлдік медицинасын аймақ бойынша дамыту үшін Скандинавияның барлық елдерінің, Исландияның және Эстонияның ресурстарын біріктіретін Норд генетикасы және дәлдік медицинасы қоғамының негізін қалаушы мүшесі және жетекшісі. 2013 жылы deCODE түлектерінің тобы NextCODE Health (қазіргі Genuity Science) атты еншілес компания құрды, ол басқа елдерде клиникалық диагностика мен популяциялық геномиканы қолдау үшін Исландияда әзірленген информатикалық және реттілік деректерді басқару құралдарын лицензиялады және одан әрі дамытты. Оның жүйелері мен құралдары Англия, Катар, Сингапурдағы ұлттық геномдық жобаларда, Ұлыбритания, АҚШ және Қытайдағы сирек кездесетін ауруларға арналған балалар бағдарламаларында және оның еншілес компаниясы Genomics Medicine Ireland-та қолданылды. 2019 жылы deCODE және АҚШ-тың Intermountain аймақтық денсаулық сақтау жүйесі 500 000 адамды қамтитын WGS зерттеулері мен дәлдік медицинаны жүргізу үшін серіктестікке келді, сондай-ақ deCODE Ұлыбритания биобанкісінің 225 000 қатысушысының геномын секвенциялауды бастады.
COVID-19 пандемиясына қарсы іс-қимыл
2020 жылдың наурыз айында SARS CoV 2 вирусы Исландияда кеңінен тарала бастаған кезде, deCODE клиникалық зерттеулерін, зертханалық қызметкерлерін және операцияларын уақытша COVID-19-ты кең ауқымды тестілеуге жұмылдырды. Бұл компанияның халық денсаулығы саласына ең терең және тікелей қатысуын білдірді және жаһандық пандемияның алғашқы айларында кез келген елдің ең қарқынды және табысты оқшаулау стратегиясының маңызды бөлігі болды. Исландияның денсаулық сақтау органдарының пандемияға жауабы эпидемиологиялық бақылаудың «тестілеу, іздеу және оқшаулау» қағидалары бойынша ең жақсы тәжірибеге ерте, ашық және тиімді мысал ретінде ерекшеленді. 2020 жылдың қаңтар айының соңында Ұлттық денсаулық сақтау басқармасы жоғары тәуекелді аймақтардан келген немесе инфекцияның мүмкін белгілерін көрсеткен адамдарды тестілеуді бастады және Азаматтық қорғау және төтенше жағдайлар департаментімен бірлесіп, вирусты анықтаған кез келген адамды оқшаулау және олардың барлық байланыстарын іздеу және карантинге алу жүйесін іске қосты. Исландиядағы алғашқы жағдай 28 ақпанда тіркелді, мақсатты тестілеу басталғаннан кейін бір ай өткен соң, ал бірнеше күн ішінде ондаған адам күн сайын оң нәтиже көрсетті. Екі айдан астам уақыт өткен соң Исландияда белсенді инфекциялар дерлік жоқ болды. Бұл жауаптың негізі және оны басшылыққа алған деректер – тестілеу болды. Дегенмен, ресми тестілеу жұмысы жылдам және қарқынды болғанымен, ол симптомдары бар немесе жұқтырған адамдармен байланыста болғандықтан тәуекелге ұшыраған адамдарға бағытталған. Наурыз айының басында deCODE-тің бас директоры Кари Стефанссон халықты кең ауқымда тексермесе, вирустың таралуын және өлім-жітімділігін түсіну мүмкін емес екеніне алаңдады, бұл эпидемияны толыққанды шешу үшін маңызды ақпарат. Осы «барлық күштерді біріктіру» қажеттігінде, компанияның генетикалық зерттеу зертханасын ПТР диагностикалық тестілеу орталығына айналдыруға қажетті білімі, кадрлары және жабдықтары бар екенін ескере отырып, ол компанияның мүмкіндіктерін денсаулық сақтау басқармасының қолдауымен халықты тексеруге жұмылдыруды ұсынды. deCODE қызметкерлері үлгілерді алудан бастап, сынақтарды жүргізуге және жеке құпияны қорғаумен есеп беруге дейін барлық жұмыс процесін жылдам дайындады және ірі масштабты тестілеуді бастауға дайын үлгілер мен реагенттерді алды. 2020 жылдың 12 наурызында компания тестілеуге жазылу үшін веб-сайтын ашты және бірнеше сағат ішінде 12 000 адам тіркелді. Тестілеу келесі күні таңертең тегін басталды. deCODE күніне 1000-нан астам үлгіні қабылдауға жеделдей алды. Халықты тексеру басталғаннан бастап, қатысушылардың 1% -дан азы жұқтырылған деп табылған, бұл денсаулық сақтау органдарының оқшаулау стратегиясы жұмыс істеп жатқанын көрсетті. 2020 жылдың наурыз айының ортасынан мамыр айының соңына дейін компания күніне орташа есеппен 600 тест жүргізді, бұл Ұлттық университеттік ауруханадағы денсаулық сақтау органдарының күніне 250 тестілеуін толықтырды. deCODE тестілеуінен оң нәтиже алғандар да оқшауланды, олардың байланыстары анықталды және өздерін карантинге алулары сұралды. Жалпы, маусым айының басына дейін Исландияда 60 000-нан астам тест жүргізілді, бұл халықтың 18 пайызына тең. Осы біріктірілген тестілеу стратегиясы және іздеу мен оқшаулау шараларының арқасында Исландиядағы инфекциялардың саны сәуір айының бірінші аптасында ең жоғары деңгейге жетті және айдың соңына қарай күрт төмендеді. Мамыр айының ортасында елде белсенді инфекциялардың саны азайып, deCODE және денсаулық сақтау органдары жаңа ошақтарды анықтау үшін күніне 200-ге жуық тест жүргізуді жалғастырды. Скрининг жұмысымен қатар, deCODE өзінің генетикалық мүмкіндіктерін жүздеген жұқтырған адамдардан вирустың тізбегін анықтау және елдегі вирустың әртүрлі кладтарының генеалогиясын құру үшін пайдаланды. Бұл пандемияның алғашқы апталарында вирустың түрлі елдерде жұқтырған адамдармен елге қалай кіргенін және содан кейін Исландияда қалай тарағанын көрсетті. 2020 жылдың сәуір айында Денсаулық сақтау басқармасы мен ұлттық аурухананың әріптестерімен бірлесіп, компания New England Journal of Medicine журналында COVID-19 инфекциясының халық арасында қалай таралатынын және тиімді тестілеу, іздеу және оқшаулау саясатының оны қалай тиімді тоқтатуға болатынын егжей-тегжейлі баяндаған мақала жариялады. Мамыр айында компания халық арасында антиденелерді зерттеуді әзірлеу және жүргізу жұмысын бастады, ал алғашқы нәтижелер халықтың шамамен 1 пайызында инфекция анықталмаған антиденелер бар екенін көрсетті. Бұл, бір жағынан, вирустың жылдам және тиімді тоқтатылғанын, бірақ сонымен қатар ақпан айының соңынан бері ресми тіркелгеннен үш есе көп адам жұқтырғанын және халықтың 98% -ынан астамы әлі де сезімтал екенін білдірді. Бұл ел шекараларын өз азаматтары мен Исландияға келетін басқа адамдар үшін қайта ашқанда, кейінгі ошақтарды анықтау үшін кең ауқымды тестілеуді жалғастыру қажеттігін көрсетті. Маусым айында компания Британдық Колумбиядағы Amgen бөлімшесімен бірге COVID-19 инфекциясынан жазылған исландиялық пациенттердің аққан қан жасушаларын пайдаланып, вирустың антиденелерін өндіруді бастауға келісті, оларды профилактикалық немесе емдік мақсатта қолдануға болады.
Популярлы мәдениеттегі бейнелер
deCODE-тің жұмысы Арнальдур Индридасонның 2000 жылғы «Жар қаласы» романында сынға ұшырайды, ол 2006 жылы осы атпен фильмге бейімделген. deCODE және Kári Stefánsson Þráinn Bertelssonның «Öлімнің белгісіз уақыты» (Реикьявик: JPV Útgáfu, 2004) еңбегінде VikingDNA және профессор Lárus Jóhannsson кейіптері арқылы сатиралық тұрғыда бейнеленген. deCODE және әсіресе Kári Stefánsson Оттар М. Нордфьёрдтің 2007 жылғы сатирикалық туындысы «Йон Асгейр және мерекелік кеш» (Реикьявик: Sögur, 2007) романында құбыжық генетикалық будандар жасаушы ретінде көрсетілген, ал deCODE тарихы тікелей және аллегориялық түрде (OriGenes атты ойдан шығарылған атаумен) сол автордың «Өтірікші: Шын оқиға» (Реикьявик: Sögur, 2011) романында да пайда болады. deCODE, Sjónның «CoDex 1962» туындысында CoDex компаниясының прототипі болып табылады.