Кіріспе

Сотталған адамның соңғы күні — Виктор Гюгоның 1829 жылы алғаш жарияланған повесі. Ол өлімге кесілген адамның ойларын баяндайды. Виктор Гюго осы повесті өлім жазасын жою қажеттігін көрсету үшін жазған.

Жаратылыс

Виктор Гюго гильотинаны бірнеше рет көрді және қоғамның оны осылай көрсетуіне ашуланды. "Плас де л’Отель де Виль" алаңынан өтіп, жаза орындаушының жоспарланған жазалауға дайындық үшін гильотинаны майлап жағатынды көріп, Гюго "Қылмыстың құрбанының соңғы күні" романын жазуға кірісті. Ол оны өте жылдам аяқтады. Кітап 1829 жылғы ақпанда Чарльз Госселин тарапынан автор аты жазылмастан жарияланды. Үш жыл өткен соң, 1832 жылғы 15 наурызда Гюго романды ұзақ алғы сөзбен және өзінің қолымен аяқтады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

XIX ғасырдағы Францияда бір адам гильотина арқылы өлім жазасына кесілді. Бисере түрмесінде сотталған адам өлім күтіп отырғандағы ойларын, сезімдерін және қорқыныштарын жазады. Оның жазулары түрмедегі өміріне, түрме жасының өзгеруіне, түрме қызметкерінің мінез-құлқына дейін, түрмеден тыс әлемге қатысты санасының өзгеруін көрсетеді. Ол өзінің атын немесе қандай қылмыс жасағанын оқырманға айтпайды, бірақ ол біреуді өлтіргенін меңзеп көрсетеді – есімсіз, бетсіз, маңызсыз құрбан. Бұл туындыда Гюгоның "Анықталмағандар" романының кейіпкері Жан Вальжанның бейнесі де бар. Өлім жазасын күтіп отырғанда, ол өмірбаянын айтатын тағы бір сотталған адаммен кездеседі. Ол әпкесінің отбасын аштықтан құтқару үшін нан ұрлағаны үшін түрмеге түскенін айтады. Бұл Гюгоның Жан Вальжанға берген тарихымен сәйкес келеді. Бір кезде ол сенімсіз күзетшіні алдап, киімдерін бергізіп, қашуға тырысады. Күзетші ақылға келген соң, сотталғанмен киім алмасудан бас тартады. Өлім жазасы орындалуға тиіс күні, ол үш жасар қызын соңғы рет көреді, бірақ қызы оны танымайды және әкесі өлгенін айтады. Роман оның қысқа ғана, бірақ үмітсіз кешірім сұрауымен және замандастарын қарғауымен аяқталады, ол түрмеден тыс, оның басын кесуді асыға күтіп, шулап айқайлап жатқандарын естіген.