Кіріспе

Виктор Гюгоның 1874 жылғы "Тоқсан үш" романы – француз жазушысы Виктор Гюгоның соңғы романы. 1874 жылы, Париж Коммунасының қанды көтерілісінен үш жыл өткен соң, Наполеон III-нің Франко-прусс соғысында жеңіске жетпеуіне халықтың наразылығынан туындағаннан кейін жарық көрген бұл роман, 1793 жылы Франция революциясы кезінде болған Вендея көтерілісі мен Шоаннери – контрреволюциялық қозғалыстарға арналған. Роман үш бөлімге бөлінген, бірақ хронологиялық ретпен емес; әр бөлім тарихи оқиғалардың жалпы ағынына қатысты әртүрлі көзқарас ұсынатын жеке оқиғаны баяндайды. Оқиғаның басты орындары Бретань және Париж.

Сюжет

Бұл 1793 жыл. Бұрынғы Бретань герцогтігінде шоаннеридің роялистік көтерілісі кезінде "Көкшекілдер" (Француз революциялық армиясының сарбаздары) әскері бокажда Мишель Флешарды, шаруа әйелін және оның үш кішкентай баласын кездестіреді. Олар қақтығыстан қашып бара жатыр. Ол күйеуі мен ата-анасы көтерілістің басталуына себеп болған шаруалар көтерілісінде қаза тапқанын айтады. Әскер командирі, сержант Радуб, оларды отбасына қарауға көндіреді. Сонымен бірге теңізде "Ақтар" тобы (роялист эмигранттары) Маркиз де Лантенакты (Шуанеридің нақты басшылары Чарльз Арман Туффин, Маркиз де ла Руэри және Винсент де Тинтеньяктардың ойдан шығарылған комбинациясы) жағаға шығаруға дайындалуда. Теңізде жүргенде бір матрос өз қаруын дұрыс бекіте алмай, қару бақылаудан шығып кемеге зақым келтіреді. Сол матрос өмірін қауіпке тігіп, кемесін құтқару үшін қаруды бекітеді, Лантенак оған батылдығы үшін медаль береді, содан кейін оны (сотсыз) міндетін орындамағаны үшін өлтіреді. Олардың корветін Республика кемелері байқайды. Лантенак қайықпен қашып, қаза тапқан матростың інісі Халмаломен бірге кетеді. Корвет зақымдалған кеменің жеңе алмайтын теңіз шайқасына шақырып, Республика кемелерінің назарын аударады. Корвет жойылды, бірақ Лантенак Бриттанияға аман-есен қонып, Халмалоны хабаршы ретінде жібереді. Лантенақты "Көкшекілдер" аңдып жүреді, бірақ оны бұрын садақа берген жергілікті жалшық қорғайды. Ол өзінің жақтастарымен кездеседі, олар бірден "Көкшекілдер" отрядына шабуыл жасайды. Отбасымен бірге отрядтың бір бөлігі тұтқындалады. Лантенак олардың барлығын, соның ішінде Мишельді де атып тастауға бұйырады. Ол балаларды өзімен бірге алып кетеді. Жалшық мәйіттерді тауып, Мишельдің әлі тірі екенін біледі. Ол оны емдеп, сауықтырады. Лантенақтың басшылығы мен әдістері Бретон көтерілісін Бірінші Француз Республикасына үлкен қауіпке айналдырады. Парижде Дантон, Робеспьер және Марат қауіп туралы пікір таластырып, бір-біріне шабуылдайды. Олар бүлікшілердің барлығын және оларға көмектескендерді өлімге кесу туралы жарлық шығарады. Адал революционер, бұрынғы Рим-католик діни қызметкері Симордэн олардың бұйрықтарын орындау үшін Бриттанияға жіберіледі. Сондай-ақ, оған Лантенакпен туысқан және көтерілісшілерге тым мейірімді деп саналатын Республика әскерлерінің командирі Гавенді қадағалау керектігі айтылады. Революциялық басшыларға беймәлім, Симордэн Гавеннің балалық шақтағы ұстазы болған және оны ұлындай көреді. Лантенак британдық әскерлердің роялистерді қолдауға жіберілетін жерін қамтамасыз ету үшін Дол-де-Бретаньді басып алады. Гавен күтпеген шабуыл жасап, оларды аластатып, таратып жібереді. Артқа шегінуге мәжбүр болған Лантенақты Гавен үнемі жағалауға жетуден тоқтатады. Британдық әскерлер мен жарақтар қол жетімді болмағандықтан, Лантенақтың жақтастары азаяды. Ақырында ол және соңғы бірнеше ізбасарлары оның қамалында тұтқындалады. Осы уақыт аралығында Мишель сауығып, балаларын іздеуге шығады. Ол мақсатсыз жүріп, ақырында олар Лантенақтың қамалында тұтқынға алынғанын естіп біледі. Қамалда сержант Радуб, қоршаушылармен күресіп, балаларды көреді. Ол Гавенді шабуылға басшылық етуге көндіреді. Ол қорғанысты бұзып, бірнеше көтерілісшілерді өлтіреді, бірақ Халмалоның көмегімен Лантенак және бірнеше тірі қалғандар ғимаратты өртеп, құпия өткел арқылы қашып құтылады. Өрт күшейген кезде Мишель келіп, балаларының тұтқында тұрғанын көреді. Оның үрейлі айғайларын Лантенак естиді. Күнәсін сезініп, ол қамалға кіріп, Радубтың көмегімен балаларды құтқарады. Содан кейін ол өзін ұстап береді. Гавен Симордэн Лантенақты соттан кейін гильотинда жазалайтынын біледі. Ол түрмеде оны зияраттайды, онда Лантенак француз мәдениетінің әлеуметтік иерархия, құрмет және міндет бойынша реттелген көрінісін білдіреді. Гавен гуманистік құндылықтар дәстүрден жоғары екенін айтады. Оны дәлелдеу үшін Лантенакқа қашып кетуіне рұқсат береді, содан кейін өзін сотқа шақырылған революциялық трибуналға тапсырады. Гавеннің кешірімі мен Лантенақтың қоршаудағы батыл әрекеті романның басындағы матростың өлім жазасына кесілуімен қарама-қайшы келеді. Гавенді мемлекетке опасыздық жасағаны үшін соттайды. Сотта Симордэн, Радуб және Гавеннің орынбасары Гюшамп қатысады. Радуб ақтауға дауыс береді, бірақ қалғандары Гавенді өлім жазасына кесуге дауыс береді, Цимурден шешуші дауыс береді. Түрмеде Симордэнмен кездескен Гавен болашақ қоғамның минималды үкімет, салықтардың болмауы, технологиялық прогресс және гендерлік теңдік туралы өз көзқарасын баяндайды. Ертесі күні оны гильотинда жазалайды. Сол сәтте Симордэн өзін-өзі атып өлтіреді.

Жазу және қабылдау

Гюго бірнеше рет толық білетін баяндаушының пікірлері арқылы революционерлерді ашық қолдаса да, екі тараптың да мүмкіндікшіл, жалдамалы немесе циник ретінде бейнеленуіне жол бермейді. Республикашылдар мен роялистер идеалдық, жоғары моралды, өзінің қарама-қарсы мақсаттарына толығымен берілген және ағымдағы титаникалық күресте қажет деп санайтын қатыгез және аяусыз әрекеттер жасауға дайын болып көрсетілген. Гюго бретондықтарды "жабайылар" ретінде бейнелегені және олардың "өлген тілде" сөйлейтіні үшін сынға ұшырады. Иосиф Сталин Грузияда жас семинарист болғанда "Тоқсан үшінші" романын оқыған, ал бұрынғы дін қызметкері Чиморденнің кейіпкері оған терең әсер еткен. Герберт Баттерфилд өзінің "Тарихи роман" (1924) мақаласында "Тоқсан үшінші" кітабына құрмет көрсетіп, оны "ұлттық бостандық эпосының керемет мысалы" деп сипаттады. Айн Рэнд бұл кітапты (және Гюгоның жазуларын жалпы) жоғары бағалап, оны шабыт көзі деп мойындады, тіпті оның ағылшын тіліндегі бір басылымына кіріспе жазды, ол кейіннен "Романтикалық манифест" мақаласы ретінде өңделді. Оның ықпалы Рэндтің "Біз тіріміз" романындағы Ресей азамат соғысын суреттейтін бөлімдерде ерекше көзге түседі, онда бұл қатаң антикоммунист жазушыға тән емес, "қызылдар" да, "ақтар" да өздерінің шын ниеттерімен танылып, батыл және қаһармандық көрсетілген.