Кіріспе

Жеті дыбыстық қатарлы музыка шкаласы

Гептатоникалық шкала – бұл әр октавада жеті дыбыс немесе тон болатын музыка шкаласы. Мысалдарға мыналар жатады:
диатоникалық шкала; мысалы, До мажорда: До Ре Ми Фа Соль Ля Си До – және оның қатысты миноры, Ля миноры, табиғи минор: Ля Си До Ре Ми Фа Соль Ля
мелодиялық минор шкаласы, Ля Си До Ре Ми Фа Соль Ля жоғары қарай, Ля Соль Фа Ми Ре До Си Ля төмен қарай
гармониялық минор шкаласы, Ля Си До Ре Ми Фа Соль Ля
гармониялық мажор шкаласы, До Ре Ми Фа Соль Ля Си До.

Үнді классикалық теориясы жетпіс екі жеті тонды шкала түрлерін, жиынтығында мелакарта немесе таат деп атайды, ал басқалары он екі немесе он (теоретикке байланысты) жеті тонды шкала түрлерін ұсынады. Батыс, Рим, испан, венгр және грек музыкасындағы бірнеше гептатоникалық шкалаларды тетрахордтардың біріктірілуі ретінде талдауға болады. Барлық гептатоникалық шкалалардың интервалдық векторлық талдауында барлық интервалдар кездеседі, сондықтан барлық гептатоникалық шкалалар гемитоникалық және тритоникалық болып табылады. Батыс тональдық жүйесінде гептатоникалық шкалаларға ерекше бейімділік тән.

Диатоникалық шкала

Диатоникалық шкала – толық және жартылай тонды қана қолданып, октавада қайталанатын, тоналды орталығы бар, кез келген екі нотасы арасында тек бір тритондық интервал болатын кез келген жеті нотадан тұратын шкала. Бұл шкала жартылай тондық интервалдардың мүмкіндігінше алыс болуын қамтамасыз етеді. Батыс музыкасында мұндай жеті шкала бар, олар әдетте мажор шкаласының режимдері (Иондық, Дорийлік, Фригийлік, Лидийлік, Миксолидийлік, Эолийлік және Локрийлік) деп белгілі.

Мелодиялық минорлық шкала

Дәстүрлі классикалық теорияда, мелодиялық минорлық гамманың екі түрі бар, жоғары өрлейтін және төмен түсетін, жоғарыда айтылғандай. Бұл формалардың әрқайсысы жеті дыбыстан тұрады, бірақ екеуінің бірге тоғызын құрайды, бұл гамманың гептатоникалық гамма ретіндегі мәртебесін күмәндандырады. Алайда, ХХ ғасырдың кейбір музыкасында, өрлейтін форманы өрлейтін де, төмен түсетін бөлімдерде де жүйелі түрде қолдану кең таралды. Мұндай қолданыс, ең алдымен, Бела Бартоктың шығармаларында және боп пен пост-боп джаз практикасында кездеседі. Мелодиялық минорлық гамманың дәстүрлі төмен түсетін формасы, дыбыстық жиынтығы (диатоникалық) және тональдық орталығы бойынша табиғи минорлық гаммамен бірдей.

Гармониялық минорлық шкала

Гармониялық кіші шкала осылай аталуының себебі, жалпы тәжірибе кезеңіндегі (шамамен 1600 жылдан шамамен 1900 жылға дейін) тондық музыкада аккордтар мен гармониялар табиғи кіші шкаладан немесе мелодиялық кіші шкаладан гөрі одан көбірек туындайды. Мелодиялық қозғалыста дәстүрлі түрде жағымсыз саналатын, алтыншы және көтерілген жетінші сатылары арасындағы үлкен секундтан (жетекші тон) аулақ болу үшін, бұл ноталар әртүрлі дауыстарда, жанындағы аккордтарда орналастырылады, мысалы: F A D, F G B, F A C (C минорындағы ii°b–V7d–iv). Ортаңғы дауыстағы А нотасы B-ға көтерілмейді, ал жоғарғы дауыстағы B нотасы A-ға төмендемейді.

Heptatonia prima және secunda

Heptatonia prima және heptatonia secunda атаулары бес тон (t) және екі жартылай тон (s) (сонымен қатар, бүтін қадамдар мен жартылай қадамдар деп аталады) қолданып, бірақ екі жартылай тон қатарынан келмейтін жеті ноталық гаммаларға қолданылады. Тарих бойына және қазіргі күнге дейін кейбіреулері басқаларына қарағанда жиірек кездеседі, атап айтқанда Иониялық (оны мажор гаммасы деп те атайды), Эолиялық (оны табиғи минор гаммасы деп те атайды), көтеріңкі мелодиялық минор, Дориялық, Миксолидиялық, Лидиялық, Лидиялық доминант, Эолиялық доминант және өзгертілген гаммалар.

Heptatonia tertia (жасыл бұта)

Жеті ноталық тон/жарты тондық шкалалардың соңғы тобы – heptatonia tertia, және ол екі тікелей жапсарлас жарты тоннан тұратын шкалалардан құралған, яғни толық тондық шкалаға ұқсас, бірақ оның ретінде бір қосымша нота бар, мысалы, B C D E F G A. Мұндай мысалдың бірі – Неаполитан мажорлық шкаласы.

Мелакарта

Мелакарта – рагаларды олардың ерекше гептатоникалық шкалаларына негізделген Оңтүстік Үндістанның классикалық ұйымдастыру әдісі. Мелакарталардың саны арифметикалық есептеулермен анықталады, бірақ карнатикалық практикада қолданылатын шкала түрлері одан әлдеқайда аз. Жеті тонды мелакарталар, Батыс хроматикалық шкаласына ұқсас, он екі тонды шкаланың кіші жиынтығы болып табылады. Бірінші және бесінші мелакарта тондары, сәйкесінше бірінші және сегізінші хроматикалық тонға сай келеді, өзгермейтін интонацияға ие, ал төртінші мелакарта тоны, алтыншы немесе жетінші хроматикалық тонға сәйкес келеді, тек екі интонацияның бірін қабылдай алады – табиғи және көтерілген. Екінші және үшінші мелакарта тондарын 4 хроматикалық тоннан (екіншіден бесіншіге дейін) таңдауға болады, сондай-ақ алтыншы және жетінші тон үшін де осылай. Осылайша, мүмкін болатын формалардың саны, төрт элементтен тұратын жиыннан екі элементтің кіші жиынын алудың мүмкін болатын жолдарының квадратының екі еселенгеніне тең.

Таяу

Хиндустанилік гептатоникалық теория сонымен қатар екінші, үшінші, алтыншы және жетінші дәрежелі гептатоникалық шкала формаларының (саптақ) әрқайсысына да екі ғана өзгеріс рұқсат етеді, яғни бір табиғи және бір төмендетілген (комальдық) күй. Арифметикалық тұрғыдан алғанда, бұл 25 немесе 32 мүмкіндік тудырады, бірақ Хиндустани теориясы, Карнатик теориясынан өзгеше, жиі қолданылмаған шкала формаларын қабылдамайды.

Қытай Гонгче жазуы

Гонгче белгісімен жазылған гептатоникалық шкала до, ре, ми (фа мен фа арасында), соль, ла (ти мен ти арасында) жеті дыбыстық қатарды береді.