Кіріспе

Жасырын жекелік – санасыз процестермен анықталатын жекеліктің бір бөлігі.

Зигмунд Фрейд

Фрейдтің психоаналитикалық көзқарасының негізгі қағидасы – барлық психикалық процестер энергия ағындары ретінде қарастырылатын энергия жүйесі, бұл энергия еркін ағып немесе тоқтатылып, бөгеттелуі мүмкін. Фрейд барлық мінез-құлықтың мақсаты – қуаныш сыйлайтын энергияны босату арқылы кернеуді азайту екенін айтады. Адамдар гедонистік принциптерге сәйкес әрекет етеді, барлық тілектерін шексіз қанағаттандыруға ұмтылады. Алайда, ләззатты іздеудің үздірсіздігі қоғам мен өркениетке қайшы келеді, себебі ләззаттың бақыланбайтын қанағаттануы қабылданбайды. Фрейдтің пікірінше, адамдарды негізінен жыныстық және агрессивті инстинкттер жетелейді. Тікелей білдірілуіне кедергі келтірілген жыныстық және агрессивті энергия өнер мен ғылым сияқты мәдени қызметтерге айналады. Мәдени мақсаттарға жұмсалатын энергия жыныстық мақсаттарға қолжетімді болмайды, және Фрейд өркениеттің құны – бақытсыздық, бақыттан айырылу және кінә сезімі деген қорытындыға келеді. Фрейдтің жеке тұлға теориясы адамның мінез-құлқының көп бөлігі санадан тыс күштермен анықталады деген идеяға негізделген. Адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынас біздің ішкі әлемімізде жатқан, жасырын «Өз»-дің негізін құрайтын алғашқы құштарлықтармен реттеледі. Фрейд психикалық энергиямыздың көп бөлігі санасыз идеялардың қабылданатын формасын табуға немесе оларды санасыз күйде ұстауға жұмсалады деп санайды. Фрейд өзінің санасыздық тұжырымын тілдің жаңылысуы, армандар, невроздар, психоздар, өнер туындылары және ритуалдарды талдау арқылы жасады. Саналы сана – мұз тауының ұшы сияқты, ал оның ең үлкен бөлігі – санасыздық – су астында жатыр. Психоаналитикалық теория – адам мінез-құлқының мотивациялық теориясы және Фрейд «психоанализдің мақсаты мен жетістігі – ақыл-ойдағы санасыздықты ашу ғана» деп мәлімдеді.

Карл Роджерс

Гуманистік психолог Карл Роджерс психоаналитикалық тұлғалық теорияға қарсы болды, себебі ол осы ой мектебінің "адамды төмендететін сипатына" наразы болды. Роджерстің "жасырын" тұлғаға қатысты көзқарасы – қоғамдағы тиісті жағдайлар болғанда адам қандай болуы мүмкін дегенге байланысты. Егер адам шынымен бақытты болса және өзін-өзі дамытуға қол жеткізе алса, онда оның ашық және жасырын жақтары мүмкіндігінше жақын болуы керек. Роджерс адамның өмірінің барлық жақтары, ортасы және ойлары үйлесімді болғанда, идеалды конгруенция күйіне жетеді деп сенді. Басқаша айтқанда, Жеке бейсаналық – адам өмірі бойы жинаған және жасырған ойлар, идеялар, сезімдер және басқа да психикалық құбылыстар.

Ұжымдық санасыз

Көптеген философтар адам ақылы "бос тақта" екенін алға тартты, оны тәрбиеміз, оның ішінде әлеуметтік тәжірибелер қалыптастыра алады. Карл Юнг пациенттермен жұмыс істегенде әртүрлі адамдардың өнер туындыларында, армандары мен қиялдарында қайталама тақырыптардың дамуын байқады. Бірақ ол осы тақырыптардың көптегені жеке өмірлік тәжірибесімен байланысты емес және олардан туындауы мүмкін емес екенін анықтады. Юнг жеке санасыздықтан өзге, санасыздың терең деңгейі бар деген қорытындыға келді. Юнгтің моделі осы екінші санасыз аймақты анықтау арқылы Фрейдтің моделінен ерекшеленді. Оны Ұжымдық санасыздық деп атаған Юнг, бұл аймақта өміріміз барысында дамымаған, бірақ жалпы эволюциялық тарихымыз арқылы біздің түріміздің барлық мүшелеріне жеткен психологиялық элементтер бар екенін теориялады. Ұжымдық санасыздықты құрайтын ортақ, негізгі элементтер бар, олар психикалық материалды ұйымдастыратын шектеулі аязда тудырады. Ол оларды архетиптер деп атады. Архетиптер – ұжымдық санасыздың негізгі құрауы. Юнгтің айтуынша, әрбір адам белгілі бір өмірлік кезеңдерге қатысуды, әсер етуді және оларды бастан кешіруді күтетін психикамен дүниеге келеді. Мысалы, біздің психикамыз тууды, ата-ана болуды, жер бетінде бізбен бірге өмір сүретін басқа адамдар мен жаратылыстармен кездесуді, балалы болуды және соңында өлуді күтеді. Юнгтің пікірінше, осы негізгі психологиялық күтулер санасыздың жалпы негізгі бейімділіктерінде бейнеленген, олар бізді олармен байланысты нақты идеяларды, түсініктерді және бейнелерді жасауға итермелейді. Осы бейімділіктер – архетиптер.

Тұлғаның негіздері

Фрейд пен Роджердің жеке тұлға туралы теориялары өте әртүрлі негізгі қағидаларға құрылған. Адам табиғаты жөніндегі олардың көзқарастары мен адам мотивациясындағы саналылықтың рөлі түбегейлі түрде өзгеше. Екі теорияда да жасырын жағы бар, алайда Фрейд үшін ол біздің табиғи күйіміз болса, Роджерс үшін ол қоғам талаптарының нәтижесінде қалыптасқан жеке өзіміз.

Адам табиғаты

Фрейд адамдардың санасыз санасы бар екенін айтқан, егер оған мүмкіндік берілсе, ол инцест, кісі өлтіру және қазіргі қоғамда қылмыс саналатын басқа да іс-әрекеттерде көрінетінін теориялады. Фрейд невротизмді біздің ішкі құштарлықтарымызды, олар негізінен басқаларға қатысты агрессивтілік танытатын, басудан туындаған кернеудің салдары деп есептейді.

Адамның мінез-құлқындағы ақыл

Ғылым тарихындағы төңкерістердің ортақ бір ерекшелігі бар: олар біздің өзіміздің маңыздылығымыз туралы түсініктерді күйретеді. Коперник біздің мекенін ғаламның ортасынан шетіне жылжытты, Дарвин бізді жануарлар әлемінен тараған деп санады, ал Фрейд санастың күшін ашты және толыққанды рационалды сана туралы мифті жойды. Роджерс айтуынша, адамның мінез-құлқы: "өте ұтымды, организмнің жетістікке жетуге тырысатын мақсаттарына қарай күрделі және реттелген жолмен қозғалады". Дегенмен, өзін-өзі дамытуға ұмтылыстың табиғи бағытын психоәлеуметтік жағдайлар жиі кедергілейді. Осының салдарынан адамдар өздерінің нағыз табиғатынан бөлініп, қоғамға қарсы және құрылымды бұзушылық әрекеттер арқылы ақылға сыймас мінез-құлыққа ұшырайды.

Жасырын тұлғалар

Фрейдтің санасыз акыл туралы тұжырымдамасы ешқашан эксперименттік түрде расталмады және теориялық құрылым ретінде қала берді. Не нәрсенің тікелей байқауға қолжетімді екені және не нәрсенің санасыз түрде жүзеге асырылатыны туралы сынды сұрақтарға Фрейд толық жауап бере алмады, себебі ол қазіргі заманғы технологиялық мүмкіндіктерге ие болған жоқ. Заманауи когнитивтік ғылым арқылы біздің ойларымыздың көп бөлігінің санасыз екені анықталды, Фрейдтің түйсікті деп ұғынуында емес, сананың санасыз деңгейінде жұмыс істейтіндігі, санаға қолжетімді емес және тым жылдам өтетіндігі сондықтан оған назар аудару мүмкін емес. Адам ақылында санасыз процестер жүріп жатыр, себебі біз қауіпті стимулдар мен күйзелістерді сүзгіден өткізуіміз керек, бірақ көптеген когнитивтік операциялар саналы қатысусыз жүзеге асырылады. Ми осылай жұмыс істейді, сананың саналы бөлігін әсерлермен толып кетуіне жол бермейді. Санасыз – бұл процестің бір түрі, қабылдау, есте сақтау және басқа когнитивтік функцияларды құру тәсілі, акыл-ойының бір бөлігі емес. Бұл көзқарас Роджерстің санасыздық туралы тұжырымдамасына сәйкес келеді, ол санасыздық феноменологиялық өрістің бір бөлігі ғана екенін және біздің жеке басымызды бақыламайтынын болжады. Фрейд пен Роджердің жасырын жекелік туралы көзқарастарынан бөлек, стресс туралы да қарапайым түсінік бар. Жасырын жекелігіміз көрінгенде, оны мінезден тыс эпизодтар деп те атайды. Бұл біздің жалпы денсаулығымыз үшін маңызды, сондай-ақ жеке өсуіміз бен дамуымызды жалғастыруға көмектеседі. Жасырын жекеліктің көрінуі «құрылысқа ілігу» деп те аталады. Бұл төменгі функцияның көрсетіліп жатқан сәттерін білдіреді. Бұл энергияның төмендеуімен және үлкен стресс кезінде болады. Стресс – бұл адамның психикалық және физикалық денсаулығын нашарлататын немесе азайтатын кез келген сыртқы немесе ішкі оқиға. Стресс – жасырын жекелігімізді шығару үшін қажетті және жеткілікті стимул. Адамның жайлы және минималды кернеумен әрекет етуі үшін санасыз мазмұнда энергия бар, оны шығару қажет. Адамның мойындалмаған, санасыз ойлар мен сезімдермен күресуінің ең күшті және әмбебап жолдарының бірі – проекция. Өйткені төменгі функция проекция механизміне бағынышты санасыз процесс ретінде дұрыс түсініледі. Проекция – бұл өзіміздің мойындалмаған, санасыз бөлігімізді, саналы санамыздан тыс нәрсені басқаларға жатқызу. Біз басқаларды жақсы немесе жаман деп ойлауымыз мүмкін. Юнг психологиясында проекция көбінесе біздің басқаларға деген алғашқы тартымдылығымызды немесе оларды қабылдамауымызды түсіндіреді. Адам біздің санамыздан тыс бір немесе бірнеше аспектілерімізді қабылдауға дайын «иегер» болуы мүмкін, және бұл біздің психикамыздың өзін-өзі реттеу жолы. Тепе-теңдік адамдар қарама-қайшы идеялар мен сезімдерді жойғанда сақталады (Quenk 2002). Біздің барлығымыз белгілі бір тапсырманы орындау үшін өздерінің үшінші және төменгі функцияларын қолдана аламыз. Юнгтің айтуынша, біздің барлығымызда жетістікке жету үшін немесе өзіміздің ең жақсы нұсқамыз болу үшін өсуге итермелейтін инстинкт бар. Бұл мақсат жекелендіру деп аталады, бұл өзімізді тану немесе өзімізді жүзеге асыру күйі, біз оған ұмтыламыз, бірақ оған сирек жетеміз. Юнг өмір бойы жеке тұлғаны іздеуді қол жетпейтін мақсатқа назар аударудан маңызды деп санады.