Кіріспе

Көше саудагері – оңай тасымалданатын тауар сататын сатушы; бұл термин шамамен саудагер немесе жаяу саудагермен мағынасы жақын. Көбінесе бұл термин қолданылатын жерлерде саудагерлер арзан тауарлар, қолөнер бұйымдары немесе азық-түлік тауарларын сатады. Қозғалмалы немесе тұрақты саудагерлер көбінесе дауыспен жарнамалайды немесе ұрандар айтады, сондай-ақ назар аудару және сатуды арттыру үшін клиенттермен әңгімелеседі.

Анықтама

Шолпан – көшедегі сатушының бір түрі; "тауар сату үшін бір жерден екінші жерге саяхаттайтын адам". Синонимдері: саудагер, дүкенші, шапман немесе Ұлыбританияда – сатушы. Дегенмен, шолпандар көшедегі сатушылардың басқа түрлерінен мобильділігімен ерекшеленеді. Мысалы, дүкеншілер қоғамдық жерде уақытша тұрақтап сатуы мүмкін. Сондай-ақ, шолпандар көбінесе щеткалар мен ыдыс-аяқ сияқты бұзылмайтын тауарларды сатумен байланысты, ал сатушылар эксклюзивті түрде жаңа өнімдерді сатады. Егер тауарды көрсету немесе толыққанды түсіндірумен бірге болса, онда шолпан кейде демонстратор немесе питчмен деп аталады. Әлеуметтік комментатор Генри Мейхью: "Англияда бұрыннан бар кәсіптердің бірі – шолпан немесе дүкенші кәсібі", – деп жазды және ол "көне заманда шолпандар негізінен тоқыма маталармен айналысқан", – деп атап өтті. Мейхью өзінің еңбектерінде шолпандарды, саудагерлерді және дүкеншілерді саяхатшы сатушылардың бір тобы ретінде жіктейді және шолпан мен саудагер арасындағы айырмашылықты анықтай алмайтынын мәлімдейді. Мейхью 1861 жылы Англияда 14 038 лицензиялы дүкенші, Шотландияда 2 561, Уэльсте 624 болғанын шамалады.

Тарих

Көшпелі саудагерлер ежелден-ақ, тіпті одан да ертерек кездескен. Клэр Холлеран әдеби, құқықтық және бейнелеу деректерін зерттеп, ежелгі дәуірде, әсіресе ежелгі Римде көшпелі саудагерлердің болғанын дәлелдеді. Оның зерттеулері римдіктердің көшпелі саудагерлерді атау үшін нақты бір термині болмағанын, олар түрліше аталатындығын көрсетті: амбулатор (айналып жүретін адам); цирцитор (айналу); циркулятор (көшпелі ойын-сауық шеберлерін де қамтитын кең термин) және инститор (шаруашылық басқарушы). Ол көшпелі саудагерлер мен көше сатушылардың тауар айналымы жүйесінде маңызды рөл атқарғанын анықтады. Сатушылар көбінесе күнделікті тағамды төмен бағамен сататын және ең тиімді сауда мүмкіндіктерін пайдалану үшін ғибадатханалар, театрлар, моншаханалар мен форумдар маңында жиналатын. Олардың көшедегі дауыстары көше өмірінің бір бөлігі болғанымен, көбінесе жағымсыз бұзылыс ретінде қарастырылды. Рим қоғамында көшпелі саудагерлерге римдіктердің жалпы саудаға деген наразылығымен бірдей қаралатын; олар әлеуметтік жағдайы төмен саналды, жеңілдік алған топтар оларды жиі немқұрайты түрде сипаттайтын. Орта ғасырларда көшпелі саудагерлер мен сатушылар туралы әдеби сілтемелер мен суреттер салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Көшпелі саудагерлер, сатушылар мен үйден-үй сатушылар саудагерлерден өзгеше әлеуметтік жағдайға ие болды және қоғамда маргиналды саналды. Алайда, 12 және 13 ғасырлардағы ағылшын деректерінде еңбекқор көшпелі саудагерлер қапшық тасымалдаушыларға, содан кейін бай дүкен иелеріне немесе саудагерлерге айнала алатыны көрсетілген.

Жаһандық қоғам және бейресми көше саудасы

Көптеген елдердің әлеуметтік және экономикалық құрылымына терең тамыр жайған көше саудасы соңғы онжылдықтарда тіпті ең дамыған елдерге де таралып, түрлі формаларға ие болды. Бұл сауда қатаң түрде бейресми экономикамен шектелмегенімен, көше кәсіпкерлері теориялық тұрғыдан толыққанды ресмиден толыққанды заңсызға дейінгі аралықта өзін орналастыра алады. Дегенмен, қазіргі қоғам бейресмилікке қарай бет бұруда. Көше сатушылары туралы әртүрлі әлеуметтік-антропологиялық зерттеулерді салыстыра талдаудан, өзара байланысты және қайталап тұратын кейбір тұлғалар анықталады, оларды мынадай типтерге бөлуге болады: заңды және/немесе институционалдық тұрғыдан мойындалған сатушы; уақытша сатушы, оның қызметі сирек және көбінесе назардан тыс қалады; және заңсыз саудагер, оның жұмысы заңдылықтан мүлдем айырылған. Бұдан бөлек, оларды жылжымалылығына қарай жіктеуге болады: белгілі бір жерде сату жүргізетін тұрақты сатушы; уақытша құрылымдарда жұмыс істейтін жартылай тұрақты сатушы; және түрлі орындарға қозғалып сату жүргізетін жылжымалы сатушы. М. Менгеттидің пікірінше, жаһандық қоғамдағы бейресми көше саудасы көбінесе онымен айналысатын адамның белгілі бір жеке немесе ұжымдық қиын жағдайға (нақты немесе сезімдік) бейімделуіне және функционалдық дамуына мүмкіндік беретін күрделі және өте икемді әрекет ету нысаны болып табылады, бұл қиын жағдай әлеуметтік, құқықтық, мәдени, экономикалық немесе саяси сипатта болуы мүмкін.

Африка

Африканың көптеген қалалық аймақтарында, көбінесе "сатушылар" деп аталатын көшпелі сатушыларды кездестіруге болады. Олар балық, жеміс-жидек, көкөніс, киім және кітаптар сияқты алуан түрлі тауарларды сатады. Қала шеттерінде олар үйден-үйге аралап сатады, ал сауда орындарында көбінесе стендтер қойып немесе тауарларын жерге жайып сатады. Күндізгі уақытта олардың көпшілігі қаланың көп қозғалысты бөліктерінде тауар сатады, ал түнде шырындар, шай және жеңіл тағамдар сатады. Бағалары дүкендерден арзан болғандықтан, кірісі төмен адамдарды қызықтырады.

Үндістан

Тұрғын үй және қалалық кедейлікті жою министрлігінің мәліметінше, Үндістанда 10 миллион көше сатушысы бар, олардың 250 мыңы Мумбайда, 200 мыңы Делиде, 150 мыңынан астамы Калькуттада және 100 мыңы Ахмадабадта. Олардың көпшілігі иммигранттар немесе жұмысынан айырылған жұмысшылар, күніне орташа 10–12 сағат жұмыс істейді және кедейлікте қалады. 1990 жылдары Үндістан бюрократиясындағы кең таралған лицензиялық-рұқсаттық жүйе көптеген бөлшек сауда салалары үшін тоқтатылғанымен, бұл салада ол әлі де сақталуда. Көптеген қалаларда, мысалы Мумбайда, лицензиялардың шекті саны 14 мыңға дейін белгіленгендіктен, көптеген сатушылар тауарын заңсыз сатады, бұл оларды жергілікті полиция мен муниципалитет органдарының пара алу және қысым көрсету мәдениетіне сезімтал етеді, сондай-ақ мазалау, ірі айыппұлдар салу және күтпеген жерден шығарып тастау қаупіне ұшыратады. Калькуттада бұл кәсіп қылмыс деп есептелген және кепілдіксіз қамауға алуға болатын. Жылдар бойы көше сатушылары кәсіподақтар мен бірлестіктер құрды, сондай-ақ көптеген бейүкіметтік ұйымдар олармен жұмыс істей бастады. Шындығында, Делиде орналасқан Үндістанның көше сатушыларының ұлттық қауымдастығы (NASVI) 715 көше сатушылары ұйымы, кәсіподақ және бейүкіметтік ұйымдардың (БҮҰ) федерациясы болып табылады. Заң жобасы 2013 жылдың 6 қыркүйегінде Халық палатасында, ал 2014 жылдың 19 ақпанында Сенатта (жоғарғы палата) қабылданды. Заң жобасына 2014 жылдың 4 наурызында Үндістан Президенті қол қойды. 2017 жылдың сәуір айына дейін тек үш штат ғана заң жобасын іске асырды. Заң жобасы қоғамдық кеңістіктерді және сатушыларды басқаруды муниципалитеттерге жүктеді. Көше саудагерлері туралы заңның басты мақсатының бірі саудагерлерге басқаруда өз пікірін білдіруге мүмкіндік беру болғанымен, заң жобасы саудагерлерге жағдайды қиындатты, өйткені оларға қатысты бақылау күшейді.

Бангладеш

Дака қаласының астанасында көше сатушылары, мысалы, шағын шайханалар және қоғамдық кеңістіктердегі (университеттер, автобус станциялары, базарлар) танымал тағам сататы орындар (фучка, чотпоти) қала халқына қызмет көрсетуде маңызды рөл атқарады. Дегенмен, Гонконгта жалдауға беру мен лицензияланған саудагерлерге қойылған шектеулер осы жылжымалы тағам мәдениетіне үлкен жүк салды. "Жау Гвей" (әдеби мағынасы: "көлеңкеден қашу") деген термин жергілікті полициядан қашып жүрген сатушыларды сипаттау үшін пайдаланылады.

Виктория дәуіріндегі Лондон

Англияның Лондон қаласында 19 ғасырда көшпелі саудагерлер өркендеген. Ұйымдасқан, бірақ көзге түсетін, олар кең таралған және олардың көшедегі дауыстары әр жерде естіледі. "Р. Уайтс Лимонад" сусын компаниясы 1845 жылы Роберт және Мэри Уайттар Оңтүстік Лондонда арбада сусындарын сатудан бастады.

Латын Америкасы мен Кариб бассейні

Латын Америкасындағы көше сатушылары жергілікті испан және португал тілдерінде vendedores ambulantes ("көшпелі сатушылар") немесе жай ғана ambulantes деп аталады, бұл термин Италияда да қолданылады. Аргентинада оларды мантеро деп атайды. Бразилияда оларды "камело" деп те атайды. Кейбір ambulantes тұрақты орында орналасса, ал басқалары көшпелі болады. Кейбір ambulantes тауарларын үйден-үйге сатады. Пуэсто – базардағы дүңкендер немесе сауда орындары. Көше сатушылары түрлі ережелер мен төлемдерге тап болады. Белгілі саудагерлер мен ambulantes арасында кейде даулар туындайды. Сыбайлас жемқорлық та проблема. Көптеген сатушылар заңсыз қызмет етеді. Туристер мен сатып алушыларды көптеп жинап алмау үшін ambulantes аумақтарды бөлісіп, олардың санын шектейді. Тауарларын ұрлап кетуі мүмкін ұрылар да проблема тудырады.

Аргентина

Аргентинадағы көше сатушыларын "матеро" деп атайды, бұл сөз испан тілінде "жамылғы" деген мағына беретін "манта" сөзінен шыққан. Олар түрлі тауарларды ресми емес жолмен сатады, көбінесе оларды жамылғының үстіне жайып қояды. Олардың көпшілігі құжаттары жоқ заңсыз иммигранттар, адам саудасының құрбандары және мәжбүрлі еңбекке ұшырайды. Олар Once теміржол стансасы, Retiro теміржол стансасы және Florida көшесі сияқты көп адам қозғалысы болатын жерлердің тротуарларында жұмыс істейді. Бұл сауда ресми сауда орындарымен заңсыз бәсекелестік тудырады. Аргентинаның Орта Бизнес Конфедерациясының (CAME) мәліметтері бойынша, 2013 жылдың желтоқсанына қарай Once-де 463 матеро жұмыс істеді, бұл Буэнос-Айрестегі барлығының 16,8% құрайды. Матеролардың күндізгі сату көлемі Буэнос-Айресте 300 миллион песоны, ал Once-де 52 миллион песоны құрайды. Бір матеро күніне 2000-3500 песо арасында табыс таба алады.

Бразилия

Камело – Бразилияның ірі қалаларындағы көше сатушыларына берілген бразилиялық португалша атау. Құқық қорғау органдары көбінесе камелолармен (кейде физикалық) қақтығысқа түседі, себебі олар төмен сапалы тауарларды (көбінесе Азиядан импортталған) сатады, қоғамдық кеңістікті тиісінше пайдаланбайды (жаяу жүргіншілерге арналған тротуарларды және қозғалысты кедергі келтіреді) және лицензияланған саудагерлер сияқты салық төлемейді. Олардың пайда болуын алаңдатарлық деңгейдегі жұмыссыздықпен байланыстырады, бірақ олардың өмір салтын "толық емес жұмыспен қамту" деп атаған дұрыс. Көптеген адамдар камело болып жұмыс істейді, өнімдерінің сапасы төмен екенін біле тұра, олар үшін жоғары баға сұрайды. Бұл сөз француз тілінен алынған, "төмен сапалы тауар сатушы" деген мағына береді, сондай-ақ кейде "марретейро" термині де қолданылады. Камелолар мен "амбуланталардың" арасындағы айырмашылық – камелолар белгілі бір тротуарда тұрақты сату орындарына ие, ал "амбуланталар" тауарларын аумақ бойынша сатады.

Кариб теңізі

Ағылшын тіліндегі Кариб бассейнінде саудагерлер көбінесе саудагерлер немесе бейресми коммерциялық импорттаушылар деп аталады. Олар жол жиегіндегі шағын сауда орындарында, қоғамдық көлік орталықтарында немесе тұтынушылар шамалы бағадағы тағам, темекі, телефон карточкалары сияқты заттарды алуға ыңғайлы басқа да жерлерде тауар сатады. Хигглерлер көбінесе үлкен заттарды жеке тұтынуға арналған кішкентай бөліктерге бөліп, қайта сату үшін пайдаланады. Олар бұл заттарды дәстүрлі сатушылардан, фермерлерден немесе саудагерлерден сатып алып, оларды қоғамдастықтағы бейресми желі арқылы қайта сатады.

Куба

Куба музыкасы мен Латын Америка музыкасында прегон (жариялау немесе көше сатушысының шақыруы) – көше сатушыларының тауарларын жарнамалауға негізделген әннің бір түрі ("canto de los vendedores ambulantes").

Гватемала

Антигуада әйелдер, көбінесе майя (оның ішінде какчикельдер) және ладино этникалық топтарынан шыққандар, қолөнер бұйымдарын сатады. Олардың кейбіреулері "по'т" (көйлек) және "су'т" сияқты тоқыма өнімдерін сатады. 2003 жылы Мексика қаласында 199 328 көше сатушысы бар екені бағаланды. Мексиканың Оахака штатында көптеген тортилья сатушылары бар.

Солтүстік Америка

Солтүстік Американың ірі қалаларында көше сатушыларын дүкеншілер деп атайды, олар қуырылған банан, мақта, қуырылған лапша, көпіршікті шай және балмұздақ сияқты тағамдармен қатар, әшекейлер, киімдер, кітаптар және суреттер сияқты жемейтін заттарды сатады. Дүкеншілерді спорттық жарыстарда жанкүйерлерге түрлі тауар сатушы ретінде де кездестіруге болады, мұндай адамды көбінесе стадион сатушысы деп атайды. 20 ғасырдың басында ыстық картоп пен пирог сататын көшедегі сатушыны "ыстық адам" деп атаған.