Кіріспе

1994 жылғы Кэлеб Каррдың «Альенист» романы – Кэлеб Каррдың 1994 жылы алғаш жарық көрген қылмыстық романы және Крейзлер сериясының бірінші кітабы. Оқиға 1896 жылы Нью-Йорк қаласында өтеді және сол дәуірдегі Нью-Йорк қоғамының танымал тұлғалары, оның ішінде Теодор Рузвельт және Дж. П. Морган сияқтыларының кейіптерін қамтиды. Романның жалғасы – «Қараңғылық періштесі». Оқиғада Нью-Йорк қаласының полиция комиссары Рузвельт және доктор Ласло Крейцлердің тергеу тобы саусақ іздері мен психология сияқты жаңа әдістерді қолданып, қорқынышты кісі өлтірулерді шешуге тырысады. Тергеуге алынған алғашқы құрбан – 13 жасар иммигрант, оның көздері алынып, жыныс мүшелері жойылған және аузына салынған, сондай-ақ басқа да жарақаттарға ұшыраған. Тергеушілер Нью-Йорк қаласындағы кедей иммигранттардың жағдайын өзгертуге қарсы тұратын түрлі мүдделі топтармен күреседі. Кітап жарық көрген айда «Publishers Weekly» және «The New York Times» басылымдарының бестселлер тізіміне енді, ал фильм құқықтарын продюсер Скотт Рудин мен «Paramount Pictures» компаниясы сатып алды. Кейіннен киностудия құқықтарды теледидар бөлімшесіне берді, онда 10 бөлімді телесериал 2018 жылдың 22 қаңтарында «TNT» арнасында көрсетіле бастады. «Альенист» көбінесе жағымды пікірлер алды. «Booklist» басылымы оны «керемет атмосфералық және қызықты» деп сипаттады. Рузвельттің өтінішімен Мур, Крейцлер және ол ертеңгі күні Рузвельт кеңсесінде кездесуге жиналады. Крейцлер мәйітті қарап шықты және ресми сарапшылардың қорытындысымен келіспеді. Ол Сантореллидің өлімін екінші оқиғамен байланыстырады, онда екі бала – Бенджамин және София Цвейг өлтіріліп, көздері жойылған. Рузвельт осы үлгіге сәйкес келетін тағы екі кісі өлтіру орын алғанын хабарлайды. Рузвельт тергеуді бастауды шешеді, бірақ Крейцлердің «альенист» ретінде күмәнді беделі бар және тергеу саяси қиындықтарға толы болғандықтан, олар үшін полиция бөлімшесінен тыс операциялық база құрады. Рузвельт саяси себептермен тергеуге тікелей қатыса алмайды және күнделікті жұмыстармен айналыспайды. Крейцлер жаңа әдістерге ашық жас детективтерді сұрайды және Рузвельттің жемқор полицейлерді қызметтен шеттетуінен кейін жұмысқа алынған екі еврей бауыр – Маркус пен Люциус Исаксонның көмегін алады. Исаксон ағайындылар тергеуге Бертилон жүйесі және саусақ іздерін алу сияқты жетілдірілген әдістерді енгізеді, бірақ сол кезде бұл әдістер Нью-Йорк полициясында кеңінен қолданылмаған және соттарда қабылданбаған. Топ құрбандарды зерттей бастайды, өлтірушінің психологиясын түсіну үшін олардың өмірін талдауға тырысады. Олар Джорджо Сантореллидің анасымен сұхбаттасып, оның отбасындағы келіспеушіліктерді анықтайды. Джорджоның ата-анасы оның мектепте үлкен балалармен жыныстық қатынасқа түсуіне итермеленгенін білген, ал әкесі оны содан құтқаруға тырысқан. Джорджо соңында үйден кетіп, көшеде жыныстық қызметпен айналысатын адам болып өмір сүрген. Олар сондай-ақ Уильям Джеймс сияқты ғалымдардың психология туралы еңбектерін оқиды. Тағы бір мәйіт табылады, дәлелдер құрбанның өлтірушіні білгенін көрсетеді. Тергеушілер сонымен қатар, кісі өлтірушінің шатырлардағы ептілігі оның тауға немесе жартасқа көтерілумен таныс екенін көрсетеді. Крейцлер, Рузвельт, Мур және детектив Сара Ховард тергеу барысында қоғамның статус-квосын сақтауға тырысатын түрлі мүдделі топтармен күреседі, оның ішінде пара алатын жемқор полицейлер, кедей иммигранттарды пайдаланатын жезөкшехана иелері, ұйымдасқан иммигранттардың күшінен қорқатын католик шіркеуі, епископалдық шіркеу және Дж. П. Морган.

Құрамы мен өмірбаяны

"Альяншы" Карр тұратын ауданда өтеді, ол онда сағаттап серуендеді. Сондай-ақ, ол кітабын зерттеуге J. P. Morgan кітапханасында көп уақыт өткізді. Роман "оған өзінің жеке құпияларын ашып, әкесімен болған қарым-қатынасына байланысты ауыр жүктемесінен арылуға көмектесті, ол даулы және кейде зорлыққа толы болған". Е. Л. Докторовдың "Рагтайм" романы сияқты, бұл роман да шындық пен ойдан құралған нәрсені үйлестіреді. Карр сол дәуірге тән егжей-тегжейлі сипаттамаларды қосады, мысалы, "дәуленің сорпасы, креол жұмыртқасы, қуырылған кептер, Кольбер стиліндегі қозының белдемесі және "қалың көбікпен жабылған бір литр тегіс, қара Wurzburger (сыра)"". Романның тағы бір тақырыбы – тағдыр, ол Нью-Йорк қаласының тағдырын зерттейді, "оның негізгі мінезі мен мәселелері тарих бойында өзгермегенін" көрсетеді. Кітаптың қағаздық құқығы Bantam компаниясы аукционында 1,001,000 долларға сатылды және 1994 жылдың жазында "Нью-Йорк Таймс" бестселлер тізімінде 4-тен 7-орынға дейін көтерілді.

Пікірлер

Цитаталар қойындысы |width=25em | bgcolor=#c6dbf7 |align=right |salign=right|quote="Бұл оқиға Шерлок Холмс ертегісін еске түсіреді, қазіргі заманғы триллер сияқты оқылады және тарихи тұрғыдан нақты. "|source= —The Record Forbes журналында «The Alienist» ромасы туралы жазылған рецензияда: «Бұл керемет, қарқынды оқиға ешқашан тоқтамайды». Лоуренс Чолле «The Record» газетіне жазған хатында: «Оқиға Шерлок Холмс ертегісін еске түсіреді, қазіргі заманғы триллер сияқты оқылады және тарихи тұрғыдан нақты» деп атап өтті. Виктор Грето «The Gazette of Colorado Springs» газетінде: «Карр 19 ғасырдың соңындағы Нью-Йорк туралы зерттеулер жасағанда, бір жағынан, өте шынайы және жауыздыққа толы көрінетін, ал екінші жағынан, біздің ақыл-ойымызға жете алатын атмосфера мен уақытты суреттеді» деп жазды. Патриция Энн Джонс «Tulsa World» журналына берген рецензиясында роман «бірнеше жаңа бағыттарды ашады» деп жазды. Тарихи роман ретінде ол Нью-Йорк суретін теңдесіз көрсетеді. Трилер ретінде жаңа қарқынмен өрбиді. Ал психологиялық зерттеу ретінде өзінің жеке ерекшелігіне ие. Жазу өте керемет» деді. «Chicago Tribune» газетінде «Өлімге алып баратын күнә» кітабының авторы Пол Левин: «Ұзақ оқиға ешқашан жалықтырмайды, ал соңында оқырман доктор Ласло Крейцлер туралы тағы бір оқиғаны күтеді» деп жазды. Кэти Селф «Houston Chronicle» газетінде бұл туындыны «алғаш рет психологиялық профильді қолданып, серийлі кісі өлтірушіні іздеу туралы қызықты оқиға» деп сипаттады. Кристофер Леман Хаупт «The Tampa Tribune» газетінде: «Карр ескі Нью-Йорктің физикалық сезімін ғана емес, сонымен қатар билік иелерінің арзан иммигрант жұмыс күші арасындағы тәртіпсіздіктерден қорқып, сол заманның рухын да сүйіспеншілікпен еске түсірді» деп жазды. Деларис Тарзан Амент «The Seattle Times» газетіне берген рецензиясында: «Карр – «Military History Quarterly» журналының редакторы, ол оқиғаға тарихшы және романист екі түрлі сезімталдығын әкелді» деді. Джек Катценбах «The Washington Post» газетінде: «Каррдың мінсіз зерттеулері мен бай деректері туындының қарқынына кедергі келтірді, бірақ оқырманды «өзгеріс қарсаңында тұрған әлемнің қызығушылығын, оның ішінде өнертабыс күнделікті кереметтің заты» екенін көрсету арқылы марапаттады, әсіресе сот-медициналық салада» деп жазды. «The New York Times» газетінің пікірінше, «кітаптың жалғыз кемшілігі Крейцлердің зерттеуінің қатаң рационалдылығында. Оның логикасы қаншалықты дұрыс болса, ол олжасы соншалықты қауіпті емес сияқты көрінеді, кем дегенде оқырман үшін. Оқиғадағы фатализм жалықтырады. Әрине, балалардың өлтірілуі өкінішті. Бірақ олардың ешқайсысы оқырманның ішкі сезімдерін ояту үшін жеткілікті әсер ете алмайды». Гарри Левинс «St. Louis Post Dispatch» газетінде романның бірнеше елеулі анахронизмдерді қамтитынын атап өтті. Мысалы, «басты кейіпкерлер қара және гомосексуалдарға қатысты ерте (және өте мүмкін емес) саяси дұрыстылықты көрсетеді. Оның детективтер тобы феминисттік қозғалысты алдын ала болжап, мықты мансапшы әйелді жалдап алады, ол тапаншасын алып, ағылшынша аздап жалған сөйлеуден қорықпайды». «Егер дұрыс жасалса, бұл керемет фильм болуы мүмкін екенін білдім. Мен киномен өстім. Мен сценарий жаздым. Мен киноны әрқашан жақсы көремін», - деді ол. 1995 жылдың мамырында Хансон фильмнің режиссері болып тағайындалды. «The Alienist» фильмінің киноскауттары Филадельфияның Музыка академиясы, Шығыс мемлекеттік түрмесі және Су құбырымен ерекше қызығушылық танытты. Өндірістегі кешіктірулерден кейін Paramount Pictures фильмнің тобына жобаны басқа студияда құруға екі ай уақыт берді. 1999 жылы Time және Yahoo! ұйымдастырған онлайн-дүлелдегі күйшілерімен Каррдан «The Alienist» немесе «The Angel of Darkness» туралы фильм жоспарланған-жоғылмағаны сұралғанда, ол былай деп жауап берді: «Тек «The Alienist» туралы жоспар бар, бірақ бұл әрекеттер өте нашар болды, сондықтан мен әлі күнге дейін «The Angel of Darkness» фильмін сатқан жоқпын. Бір продюсер авторлық құқықты сатып алып, кейінірек кітаптағы кейіпкерлерді мүлдем өзгерту керек деп шешті. Біз үлкен жанжалға түстік, ол әлі де жалғасып жатыр».

Телесериалдар

2015 жылдың сәуірінде Deadline Hollywood Paramount Television Anonymous Content Productions компаниясымен жасасқан үш жылдық алғашқы қарау өндіріс келісімін пайдаланып, «The Alienist» романын жекелеген эпизодтардан тұратын телесериал ретінде бейімдеуге шешім қабылдағанын хабарлады. Кари Фукунага жобадан бас тартқаннан кейін Якоб Вербругген режиссерлік қызметке тағайындалды.