Каифи Азми: Үндістанның ұлы қалампыр ақыны

Кіріспе

Үндістанның урду ақыны Каифи Азми (шын аты Атар Хусайн Ризви; 14 қаңтар 1919 – 10 мамыр 2002) – үндістандық урду ақыны. Ол урду әдебиетін үнді киносына әкелген адам ретінде танымал. Пирзада Қасым, Жон Элия және тағы басқалармен бірге ХХ ғасырдың есте қаларлық көптеген Мушайра жиындарына қатысты. Оның әйелі – театр және кино актрисасы Шәүқат Кайфи.

Отбасы

Ол суретшілер отбасынан шыққан. Оның үш бауыры да ақын. Әзми Шәуқат Әзмиге үйленген. Олардың Шабана Азми есімді қызы бар, ол актриса. Отбасы Пакистанда тұрғанына қарамастан, ол коммунист болғандықтан бірнеше жыл бойы Пакистан визасын ала алмады.

Фильмдер

Әзмидің кинодағы жұмысы лирик, жазушы және актер ретінде еңбек етуін қамтиды. Әзми алғашқы лирикасын 1951 жылы шыққан, Шаһид Латифтің режиссерлік еткен «Бұздил» фильмі үшін жазған, ал музыкасын С.Д. Бурман сазгерледі. Жазушы ретіндегі алғашқы жұмыстары негізінен Нанубхай Вакилдің «Жүдінің қызы» (1956), «Парвин» (1957), «Мисс Панджаб поштасы» (1958) және «Рамазан айының айы» (1964) фильмдеріне арналған. Хуаджа Ахмад Аббас және Бимал Рой сияқты режиссерлер «Жаңа киноны» құруға ұмтылғанда, Сахир Лудхианви, Жан Нисар Ахтар, Маджрух Сұлтанпури және Кайфи сияқты жазушылар хинди фильмдерінің әндерінің мәнерін және сөздік қорын өзгертіп, хинди фильмдерінің лирикасында көп жылдар бойы сақталған жаңа толқын тудырды. Оның жазушы ретіндегі ең үлкен жетістігі – Четтан Анандтың «Хер Ранджа» (1970) фильмі, онда фильмнің барлық диалогтары өлең түрінде жазылған. Бұл үлкен жетістік және хинди киносының жазуындағы ең маңызды жетістіктердің бірі. Әзми М.С. Сатьюдың Исмат Чугтайдың әңгімесіне негізделген «Қызу жел» (1973) фильмінің сценарийі, диалогтары және лирикасы үшін көптеген сынға ілікті. Азми сондай-ақ Шьям Бенегалдың «Қырыққан» (1976) және Сатьюдың «Каннешвара Рама» (1977) фильмдеріне диалогтар жазды. Лирик және ән жазушы ретінде ол көптеген фильмдерге ән жазса да, оны әрқашан Гуру Датттың «Қағаз гүлдері» (1959) және Четтан Анандтың «Шындық» (1964) фильмдерімен еске алады. Ол лирикасын жазған танымал фильмдердің қатарында «Тұман» (1964), «Анупама» (1966), «Оның хикаясы» (1966), «Жеті үнді» (1969), «Жан және гүл» (1970), «Парвана» (1971), «Аспаз» (1972), «Тазалық» (1972), «Жаралы жүректер» (1973), «Мағына» (1982) және «Разия Сұлтан» (1983) бар. «Наунихал» (1967) үшін ол Мұхаммед Рафи орындаған «Менің дауысымды есті, махаббаттың құпиясын есті» әнін жазды. Бұл ән Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Нерудің жерлеу рәсімінде ойнатылды. Бірнеше жыл өткен соң, Әзмидің қайтыс болғаннан кейін, оның қызы Шабана Әзми әннің тармақтарынан күш алғанын айтты. Әзми Үндістанда алғаш рет көрсетілген христиан мифологиялық телесериалы «Киелі кітаптардың хикаялары» үшін лирика жазды. Сондай-ақ, ол «Насим» (1995) фильмінде Насимдің әкесінің есте қаларлық рөлін сомдады. Әзми 2002 жылдың 10 мамырында сексен үш жасқа толып қайтыс болды. Оның артында әйелі, қызы және ұлы қалды. Оның өмірбаяны «Бүгінгі танымал ақындар: Кайфи Әзми» атты жинақта жарияланды. 2005 жылы Рани Балбирдің режиссерлігімен Кайфи Әзмидің өмірі мен шығармаларына негізделген «Уақыт қандай әдемі қиындықтар жасады» атты пьеса қойылды және оған жоғары баға берілді.

Azmi's work in films includes working as a lyricist, writer, and actor. Azmi wrote his first lyrics for the film Buzdil, directed by Shaheed Latif and music by SD Burman, released in 1951. His early work as a writer was mainly for Nanubhai Vakil's films like Yahudi Ki Beti (1956), Parvin (1957), Miss Punjab Mail (1958) and Id Ka Chand (1964). While directors like Khwaja Ahmad Abbas and Bimal Roy strove to create the "New Cinema", writers like Sahir Ludhianvi, Jan Nisar Akhtar, Majrooh Sultanpuri, and Kaifi changed the tenor and vocabulary of the Hindi film song, creating a fresh new wave in Hindi film lyrics that lasted many years. His greatest feat as a writer was Chetan Anand's Heer Raanjha (1970) wherein the entire dialogue of the film was in verse. It was a tremendous achievement and one of the greatest feats of Hindi film writing. Azmi also won great critical accolades for the script, dialogues and lyrics of M. S. Sathyu's Garam Hawa (1973), based on a story by Ismat Chughtai. Azmi also wrote the dialogues for Shyam Benegal's Manthan (1976) and Sathyu's Kanneshwara Rama (1977). As a lyricist and songwriter, though he wrote for numerous films, he will always be remembered for Guru Dutt's Kaagaz Ke Phool (1959) and Chetan Anand's Haqeeqat (1964), India's greatest war film. Some notables films for which he wrote lyrics include Kohra (1964), Anupama (1966), Uski Kahani (1966), Saat Hindustani (1969), Shola Aur Shabnam, Parwana (1971), Bawarchi (1972), Pakeezah (1972), Hanste Zakhm (1973), Arth (1982) and Razia Sultan (1983). For Naunihal (1967), he wrote the song "Meri Aawaz Suno Pyar ka Raaz Suno" (Hear my voice, hear the secret of love) sung by Mohammad Rafi. The song is picturised over the funeral procession of Prime Minister of India, Jawahar Lal Nehru. Years later, after Azmi's own death his daughter, Shabana Azmi mentioned finding comfort in verses from the song. Azmi wrote the lyrics for Bible Ki Kahaniyan, the first Christian mythological television show broadcast in India. He also played a memorable role of Naseem's grandfather in Naseem (1995). Azmi died on 10 May 2002 at around the age of eighty three. He was survived by his wife, daughter, and son. His autobiography is included in a collection of his works, Aaj Ke Prashid Shayar: Kaifi Azmi. Another play, directed by Rani Balbir, Waqt Ne Kiya Kya Hasin Sitam, based on Kaifi Azmi's life and writings was staged in 2005, and received rave reviews.

Марапаттар

1974 жылы ол Үндістанның төртінші жоғары азаматтық наградасы – «Падма Шри» сыйлығымен марапатталды. Бұдан бөлек, ол «Ауара сайде» жинағы үшін Уттар-Прадеш урду академиясының сыйлығы мен урду тіліндегі «Сахитя Академия» сыйлығын, Махараштра урду академиясының арнайы сыйлығын, Советтік жер Неру сыйлығын, Афро-Азия жазушылар қауымдастығының «Лотос» сыйлығын және ұлттық бірлік үшін Президент сыйлығын алды. 1998 жылы Махараштра үкіметі оған «Джанешвара» сыйлығын табыс етті. Ол сондай-ақ өмірінің жетістіктері үшін «Сахитя Академиясының» беделді стипендиясымен құрметтелді. 2000 жылы Дели үкіметі мен Дели урду академиясы оған бірінші «Мыңжылдық» сыйлығын берді. Сонымен қатар, ол Вишва Бхарати университетінен докторлық дәрежесін алды.

Құрмет

Үкімет сонымен қатар "Қайфият экспресс" деп аталған пойызды іске қосты, ол оның туған қаласы Азамгархтан Ескі Делиге қатынайды. 2020 жылдың 14 қаңтарында Google іздеу жүйесі Кайфи Азмидің 101 жылдығын Doodle арқылы еске алды. Google былай деп мәлімдеді: "Азмидың шығармалары, құштар махаббат өлеңдерінен бастап, белсенді өлеңдерге, Болливуд әндерінің мәтіндері мен сценарийлеріне дейін, оны Үндістандағы ХХ ғасырдың ең танымал ақындарының біріне айналдырды, ал оның гуманитарлық қызметі бүгінге дейін адамдардың өміріне әсер етеді." Хайдарабадта оның атымен аталатын Көше бар. Сонымен қатар, Нью-Делидегі Р.К. Пурамда оның атымен Каифи Азми Марг деп аталатын жол бар.

Кітап тізімі

Кайфи Азми – Фан Аур Шақсият (урду), Майар басылымы, 2004. Кайфият: Куллият е Kaifi Azmi (урду), Білім беру баспасы, 2003. Зер е Ишк (хинди), Вани Пракашан, 2003. Heer Ranjha (хинди), Вани Пракашан, 2003. Steel Man was Here, Penguin, 2002. Кайфи Азми – Таңдалған өлеңдері мен өмір суреті, Раджпал баспасы, 2002. Aaj Ke Prashid Shayar: Kaifi Azmi – Chuni Hui Shayari (хинди), Rajpal & Sons, 2002. Meri Awaz Suno (хинди), Раджкамал Пракашан, 2002. Nai Gulistan Vol. 1 (хинди), Раджкамал Пракашан, 2001. Nai Gulistan Vol. 2 (хинди), Раджкамал Пракашан, 2001. Doosra Banwas (хинди), Diamond Pocket Books Pvt. Ltd. Awara Sajde (хинди), Локбарти Пракашан, 1995. Sarmaya (урду), Майар басылымы, 1994. Кайфи Азми: Қарсылық символы – Ранжит Хоскоте. The Hindu, 19 мамыр 2002. Кайфи Азми: Ақын және әдепті адам. The Times of India, 10 мамыр 2002. Кайфи Азми: Соңғы жолдас ақын – Тарик Омум. The Milli Gazette, 1 маусым 2002.