Кіріспе

Брекка (кейде Бреока немесе Брекка деп те жазылады) – Брондинг, ол «Беовульф» англосаксондық поэмасында Беовульфтің балалық шақтағы досы ретінде суреттеледі. Брекка Беовульфті жүзу сайысында жеңіп алған. Тамақ ішу кезінде Унферт олардың бәйгесін Беовульфтің ойсыздығы мен батырлығына қарсы қояды, ал Беовульф оқиғаны егжей-тегжейлі баяндайды, сайыс барысында бірнеше теңіз құбыжығын (никорларды) жеңуге тура келгенін түсіндіреді. Осылайша, ол Бреккадан кейін келгенімен, оның сапары одан да маңызды болды. «Беовульф» поэмасының 522-ші жолында Брекка – лонд Брондинга («Брондингтер жерінен») деп көрсетілген. Брекка «Видсит» поэмасында да еске алынады, бұл англосаксондық поэма (көбінесе Бенджамин Торптың аудармаларында «Скоп» немесе «Глеманның әңгімесі» немесе «Скальдтың әңгімесі» деп аталады) Брондингтердің билеушісі ретінде (бұрынғы белгісіз ғасырда) 10 ғасырлық қолжазбен сақталған:
Cassere weold Creacum, ond Caelic Finnum, – Цезарь гректерді, ал Келик финдерді билейді,
Meaca Myrgingum, Mearchealf Hundingum, – Меака мирингтерді, Маршальф хундингтерді билейді,
þeodric weold Froncum, þyle Rondingum, – Теодорик франктарды, Тейл рондингтерді билейді,
Breoca Brondingum, Billing Wernum – Брекка брондингтерді, Билл верналарды билейді.

Бұл, әрине, «Беовульф» поэмасындағы сондай-ақ Брекка. «Беовульф» поэмасының 524-ші жолында Брекка – sunu Bēanstānes («Бианстанның ұлы») деп таныстырылады, оның есімі мен Бианстанның аты Унферттің тыңдаушыларына оны анықтау үшін жеткілікті деп есептелген (дегенмен Бианстан басқа ешқандай қолжазбада еске алынбаған). Брондингтер мен Брекка қазіргі Гетеборгтың (Швецияның екінші ірі қаласы) жанындағы Бранно аралында өмір сүрген деген болжам бар. Алайда, «Видсит» поэмасында Брондингтер Верналардан (ал Верналар Эльбадағы Варинилер деп саналады) алдын ала айтылғандықтан, олардың оларға жақын орналасқан болуы мүмкін, мүмкін Мекленбургте немесе Померанияда. Тіпті Брондингтер, олардың аты толқындардың күшімен байланысты, толығымен мифтік болған деген де пікір бар.

Конкурстың сипаты

Кейбір ғалымдар Беовульф пен Бреканың жүзуге, әлде ескіруге жарысқандығын талқылайды. Беовульфтің аудармасындағы түсініксіздіктер ғалымдарды Беовульф пен Бреканың «суға түсу» эпизодына қатысты әртүрлі түсіндірулерге алып келді. Ксавье университетінің профессоры Карл П. Вентерсдорф былай деп жазады: «Екі жастың теңізде жеті күн мен жеті түн бойы жүзуі өте ерекше, әсіресе олар ауыр темір қылыштар мен ауыр тізбекті қап кигендіктен». Дегенмен, мұндай керемет ерлік поэмадағы Беовульфтің батырлық бейнесімен үйлеспейді. Унферт бұл жарысты ақымақтық деп сипаттайды, бірақ Беовульф оқиғаның өзінің нұсқасын ұсынғанда, ол жастардың өзіне сенімділігін арттыруы немесе бірлесіп жұмыс істеуге үйренуі сияқты, кемпингке немесе тауға шығуға ұқсас ортақ сынаққа айналады, онда екі қатысушы бірін-бірі тастап кетпеуге тырысады. Вентерсдорфтың айтуынша, аудармадағы қиындық «sund» сөзінің екіұштылығынан туындайды – «ymb sund flite» (508-жол) және «he þeaet sunde oferflat» (517-518 жолдар). «Sund» сөзі, ғалымдар көбінесе «жүзу» деп аударса да, тілдің эволюциясымен байланысты «ескіру» деп түсіндірілуі мүмкін. Беовульф пен Брека бірге ескіріп, кімнің шебер ескіргенін анықтауға тырысқан болуы мүмкін. Беовульфтің осы бөлігінде екі рет қолданылған ескі ағылшын сөзі «rēon» (513 және 540-жолдар) басқа аңглосаксон поэзиясында «жүзу» деп аударылмайды. Унферттың Брекаға қарсы Беовульфтің жарысын сипаттау үшін қолданған «earmum þehton» (514-жол, «þeccean» – жасыру, бүркемелеу) және «mundum brugdon» (515a-жол, «bregdan» – тарту, жылдам қозғалу, тербелу, тарту) кеннингтері жүзуге де, ескіруге де қатысты. Бұл бөлімде (514 және 540-жолдар) «sund» сөзі екі рет «rēon» сөзімен бірге қолданылады, екеуі де «sund rēon» үш сөзді тіркесін құрайды, бұл «теңізде ескіру» дегенді білдіреді, бірақ аңглосаксон сөзі «onsund» бар, ол «сау, денелі, жарақатсыз» дегенді білдіреді, ол Беовульф мәтінінің көп бөлігінде кездеспейді, бірақ түпнұсқа қолжазбада 513-жолда «on sund» сөзі пергаменттен сыпырылғаннан кейін қайта жазылған және әдеттегі екі жеке сөзге қарағанда біршама жақын орналасқан (бірақ Зупицаның транскрипциясы оларды екі жеке сөз ретінде қарастырады), ал 540-жолда қолжазбада «onsund» сөзі бір сөз ретінде қолданылады және Зупица оны бір сөз ретінде аударады, бірақ ол «on» сөзінен кейін жұқа сызық салады, бұл «onsund» жеке мағынасы бар сөз екенін білмегенін көрсетеді. «Onsund» сөзі көптеген басқа аңглосаксон артефактілерінде кездеседі. Исландия тілінде «sund» сөзіне жүзуді білдіру үшін, осы жерде жоқ препозиция қажет. Унферт Беовульфтің Брекамен жарысын сипаттағанда «wada cunnedon» (509-жол) – «суды сынады» және «glidon ofer garsecg» (515-жол) – «толқындардың үстімен сырғанады» сөздерін де қолданады. Екі термин де жүзуге де, ескіруге де қатысты. Ескіру, судағы күрес сияқты, аңглосаксон дәуірінде сауыттылар үшін маңызды дағды болған, сондықтан Беовульф пен Брека арасындағы ескіру жарысы мүмкін емес емес. Скандинавиялық жүзу жарыстары туралы әңгімелер болғанымен, ешқайсысы осындай ұзаққа созылған және қауіпті емес. Бұл жарыс қатаң айтқанда, жарыс емес, тек олардың күшін сынау болды. Сонымен қатар, сынақтың ұзақтығы жүзуден гөрі ескіруді ықтимал етеді; Скандинавия суларында жеті күн мен түн бойы, тіпті қыста (516-жол), тамақсыз және ұйықтау немесе жылыну үшін жағаға шығу мүмкіндігісіз болу өлімге алып келуі мүмкін (және, әрине, Диана Ньядтың Кубадан Майамиге жүзуге жасаған бес әрекетіне қарағанда қиын – тек соңғысы сәтті болды, әр әрекеті 2½ күнге созылды). Сонымен қатар, мәтінде Беовульф «fleotan» (543-жол) – «суда қалқып жүру», «sidne sæ» (508-жол) және «deóp wæter» (510-жол) – «кең теңізде» және «терең суда» және ұқсас сөз тіркестері ретінде судың үстінде немесе үстінде емес, судың ішінде немесе астында емес екені айтылады. 515-жолда ол «glidon ofer garsecg» – «толқындардың үстімен сырғанады» деп сипатталған, бұл ескіруге көбірек сәйкес келеді. Бұдан әрі, 581-жолда, теңіз монстрларымен күрестен шаршаған Беовульф ағындар финдер еліне (бәлкім, үлкен қашықтыққа) жеткізілді – және түпнұсқа қолжазба мәтінінде «wudu weallendu» деп анық жазылған, «wudu» сөзі «ағаш» сөзімен байланысты және көбінесе «қайық» (немесе мүмкін «сала») дегенді білдіреді, 216, 298 және басқа да жерлерде, сондықтан Беовульф финдерге лақтырылған, дірілдеген қайықта жеткізілді; бірақ бірнеше редакторлар мен аудармашылар түсініксіз қиындыққа тап болды (еркек «wudu» мен бейтарап «weallendu» арасында) және «wudu» («қайық») сөзін «wadu» («су») сөзіне өзгертуге батыл болды, бұл Беовульф финдерге «толқындармен» жеткізілгенін көрсетеді (және, әрине, мұндай редакторлардың басып шығарған аңглосаксон мәтініне сүйенген аудармашылар да осы нәтижеге келді).

Әңгіменің мәні

Бреккамен судағы оқиғаның тарихы Беовульф сағасына бірнеше себеппен енгізілген. Біріншіден, біз Хротгардың сарайындағы маңызды тұлға – Унфертпен танысамыз, бірақ оны бірден ұнатпаймыз, себебі ол қызғанышпен толған және Хротгардың құрметті қонағын ұялтамын деген ниетте. Екіншіден, бұл Беовульфтің күш-қуатын, батылдығын және шеберлігін көрсететін жекелеген оқиғаны (Гренделмен шайқасқа дейін) енгізуге мүмкіндік береді. Үшіншіден, Беовульф Гренделден бөлек, тағы да бірнеше монстрларды жеңгенін білеміз, сондықтан ол алдында тұрған сынаққа дайын. Ол оқиғаның өзінің нұсқасын айтқанда, Беовульф Унфертке бірнеше тікелей қарсылық жасайды (Унферттің туыстарын өлтіргені туралы айтқан сөздері, қазіргі американдық сөйлеу тіліндегі "инцесттің белгілі бір түрі" деген айыптау сияқты, тек әдепсіздік болуы мүмкін). Сагада одан әрі, Гренделдің анасы Хериотқа шабуыл жасағанда, Унферт Беовульфке мойынсынып, өзінің әулеттік қылышын ұсынады.

Танымал мәдениетте

"Бейовульф: Қалқан жеріне оралу" фильмінде Брека басты кейіпкер ретінде, Гисли Эрн Гардарсон сомдауында, бейнеленеді. Фильмде Бейовульф ересек шақта Бреканы халық наразылығынан құтқарғаннан кейін олардың досқа айналғандығы көрсетіледі.