Кіріспе

Тажикстанда сүннит исламы ең көп таралған дін болып табылады. 2009 жылдан бері Ханафи мектебінің сүннит исламы Тәжікстанның ресми діни дәстүрі болып саналады. 2009 жылғы АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәлімдемесіне сәйкес, Тәжікстан халқының 98 пайызы мұсылман (шамамен 95 пайызы сүнниттер және 3 пайызы шииттер), сонымен қатар суфилік тәріктер де бар.

Шиит діні

Исламның сүнни тармағының 1200 жылдық дәстүрі Орталық Азияның қонысқа ұйымдасқан халқының арасында, оның ішінде тәжіктердің де арасында бар. Памир халқы – шиит исламның өте шағын ағымының өкілдері, Низари исмаилизмі, ол алғаш рет 10 ғасырдың басында Орталық Азияда ізбасарлар тапқан. Қудалауға қарамастан, исмаилизм шалқары Памир тауларында сақталды және олар Ага Ханның жақтастары. Pew Research Center 2009 жылғы халық санауы бойынша, Тәжікстанда 400 000-нан астам шиит бар, бұл Тәжікстан халқының 7 пайызын құрайды.

Кеңес дәуірі

Тажикстанда ежелгі заманға дейін киілетін дәстүрлі киім – фарәнжи болды, бірақ "Худжум" кезінде Кеңес коммунистері әйелдерге ерлермен теңдей азаматтық құқықтар берді және парәнжи сияқты "құлылдатқыш киімдерді" киюге тыйым салды. Жеті он жылдық саяси билік барысында Кеңес үкіметі ислам дәстүрін жоя алмады. Совет Одағының исламға қарсы ең қатал науқаны 1920 жылдардың соңынан 1930 жылдардың соңына дейін, дінге қарсы жалпыодақтық күрестің бір бөлігі ретінде жүргізілді. Осы кезеңде көптеген мұсылман шенеуніктері қаза тауып, діни білім беру және дін ұстану қысқартылды. 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін, исламға қатысты ресми саясат жұмсалды. Бұл өзгерістердің бірі – 1943 жылы Орталық Азия үшін ресми бекітілген исламдық иерархия, яғни Орталық Азия мұсылмандары кеңесінің құрылуы болды. Бұл басқарма, сондай-ақ көптеген мұсылман халқы бар Совет Одағының басқа аймақтарындағы үш ұқсас ұйым Кремльдің бақылауында болды және діни қызметкерлерден адалдық талап етті. Оның әкімшілік құрамы мен құрылымы аймақтың мұсылман халқының қажеттіліктерін толыққанды қамтамасыз ете алмаса да, басқарма кейбір ислам институттарының заңды түрде жұмыс істеуіне, діни қызметкерлердің қызметіне, аз ғана мешіттерге және Өзбекстандағы екі семинарияда діни білім беруге мүмкіндік берді. 1960 жылдардың басында Никита Хрущевтің билігі исламға қарсы насихатты күшейтті. Содан кейін 1970 және 1980 жылдары Кремль басшылығы дінге, оның ішінде исламға қарсы күресті жаңаруға бірнеше рет шақырды. Әдетте, мұндай науқандарға мешіттерді секулярлық мақсаттарға беру, дәстүрлі исламмен байланысты әдет-ғұрыптарды ұлтшылдықпен байланыстыруға тырысу және исламды артта қалушылыққа, шарлатандыққа және фанатизмге байланыстыратын насихат кіретін. 1979 жылы Ауғанстанға Кеңес әскерін енгізу және бірнеше елде исламдық жаңғырушылардың белсенділігінің артуымен исламға қарсы ресми қарсылық күшейді. Сол кезден бастап Кеңес Одағының ыдырағаннан кейінгі кезеңнің басына дейін Мәскеу мен Тажикстандағы кейбір шенеуніктер ислам экстремизмінің қаупі туралы ескертті. Барлық бұл күш-жігерге қарамастан, ислам Тажикстанның тәжік халқы мен басқа да мұсылман халқының ұлттық ерекшелігінің маңызды бөлігі болып, Кеңес дәуірінің соңына дейін және тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында да қала берді.

Соңғы өзгерістер

2005 жылдың қазан айында Тәжікстанның Білім министрлігі әйел студенттерге мектептерде ислам бас киімін киюге тыйым салды. Мұсылман әйелдері дәстүрлі түрде киетін хиджаб немесе бас жамылғысы және басқа да діни нышандар "әлемдік емес мектептерде қабылдануы мүмкін емес және Конституция мен білім беру туралы жаңа заңға қайшы келеді" деді Білім министрі Абдуджабор Рахмонов. Ол оқушылардың білімі есебінен мешіттерде тым көп уақыт өткізетініне алаңдаушылық білдірді. "Көптегендер кешкісін мешіттерде болады және үй тапсырмасын орындамайды", - деді Рахмонов, Рамазан айында көптегендері жұма намазынан кейін сабаққа келмейтінін қосты. Соңғы кезде расталмаған хабарларға сәйкес, Тәжікстан үкіметі жүздеген тіркелмеген мешіттерді жапты, бұл жергілікті тұрғындарды дінге қарсы шара деп ойлауға итермеледі. Хабарларға сәйкес, кейбір мешіттер қиратылған, ал басқалары сұлулық салондарына айналдырылған. Катар қаржыландырған әлемдегі ең үлкен мешіттердің бірінің құрылысы 2009 жылдың қазан айында жарияланды. Мешіт Душанбеде салынуы жоспарланған, құрылысы 2014 жылы аяқталды. 2010 жылы Тәжікстан 56 мүше мемлекеттердің делегацияларын қабылдаған Ислам конференциясы ұйымының сессиясын өткізді. Мешіттерге әйелдерге кіруге рұқсат жоқ, балаларға мемлекеттік бақылаудағы діни білім беру ғана рұқсат етіледі және Тәжікстанда ұзын сақалға тыйым салынған. Тәжікстанда мешіттерде 18 жасқа толмағандарға жұма намазына қатысуға тыйым салынған. Үкімет мешіттерді жауып, шетелдік діни білім беруге тыйым салады. 2011 жылдың басынан бастап Тәжікстан үкіметі 1500 мешітті жапты, сонымен қатар балаларға хиджаб киюге тыйым салды, дауыс күшейткіштерін намазға шақыру үшін пайдалануға тыйым салды, әйелдерге мешітке кіруге тыйым салды, имамдар мен шетелде ислам білімін алып жатқан студенттерді бақылады, мешіттегі уағыздарды үкімет бекітті және мешіттегі уағыздарды 15 минутқа дейін шектеді. Тәжікстан үкіметі қабылдаған "Дін туралы заң" мұсылмандарға ең көп зиян тигізді, ол некеде имамның уағыз айтуына шектеу қойып, "кафедралық мешіттерді" имамның уағыз айтуына рұқсат етілген жалғыз заңды орын етіп қойды. Кішкентай мешіттер бес қабатты мешіттер деп аталады және шектеулі сандағы адамдарға қызмет көрсетеді, ал орташа және үлкен мешіттер кафедралық мешіттер болып саналады, хиджаб киген қыздар мектептен шығарылды және хиджаб пен сақалдарға паспорт суретінде рұқсат етілмейді. Тәжікстан үкіметі мешіттерді тіркелмегендіктен мешіт деп санамайды деген сылтаумен қиратып, жауып тастады. Тәжікстан Ехоба куәгерлері, яһудилер, христиандар және үкімет бақылауынан қашуға тырысатын мұсылмандар сияқты діни топтарды нысанаға алды, синагогалар, шіркеулер мен мешіттер жабылды және қиратылды, тек белгілі бір мешіттерге ғана жұмыс істеуге рұқсат етілді және мемлекет барлық "діни қызметті" мақұлдауы керек, онда 18 жасқа толмағандарға қатысуға рұқсат етілмейді. Ехоба куәгерлерінің ғибадатханалары, протестант шіркеулері, яһуди синагогасы және мұсылман мешіттері нысанаға алынып, қиратылды және жабылды; сондай-ақ, қоғамдық залдарда дұға етуге тыйым салынды, сондай-ақ дінге қатаң шектеулер қойылды. Тәжікстан діни қауымдарды үкіметке қайта тіркелуге мәжбүрледі және 2009 жылы қайта тіркелуден бас тартқан мешіттер мен шіркеулерді жапты. Тәжікстан үкіметі шіркеулерді, синагогаларды және мешіттерді қиратты. Шетелде діни білім алуға ниеттенген тәжік азаматтары үшін үкіметтен рұқсат алу қажет, ал мұсылмандардың діни қызметі Тәжікстан үкіметінің бақылауына жатады. Тәжікстан ислам медреселеріне, имамдар мен мешіттерге мемлекеттік бақылау енгізді. Тәжікстан үкіметі имамдарға арналған уағыз "тақырыптарының" тізімін жасады. Қалаларда мешіттердің белгілі бір саны ғана болуы мүмкін, ал үкімет бекіткен діни ғимараттарға ғана діни іс-шараларды өткізуге рұқсат етіледі. Мектептерде хиджаб киюге тыйым салынды, жеке түрде діни сабақтарға тыйым салынды, мешіттерде діни қызмет көрсетуге рұқсат етілмеген, балаларды қабылдауға болмайды, тіркелмеген мешіттер жабылып қалды. 18 жасқа толмағандарға діни істерге қатысуға тыйым салынды, қоғамдық ғимараттарда сақал ұстауға болмайды, мектептерде хиджаб киюге тыйым салынды, тіркелмеген мешіттер жабылады, ал уағыздар мемлекеттік билікке бағынады. Тек "баланың білім алуға ықыласы болса ғана" отбасы өз балаларына дін үйретуі мүмкін, ал Тәжікстан үкіметі отбасынан басқа жеке білім беруге тыйым салды. Ислам және мұсылмандар Тәжікстан үкіметінің бақылауына алынды, мемлекет имамдардың уағыздарын қалай айтуын шешеді, үкімет имамдардың жалақысын төлейді және Тәжікстанда бір ғана медресе бар. Ехоба куәгерлері Тәжікстанда заңсыз деп жарияланды. Варшавадағы адам құқықтары жөніндегі ЕҚҚБ конференциясында Abundant Life Christian Centre, Ehyo Protestant Church және Ехоба куәгерлері Тәжікстанның оларды заңсыз деп жарияламағаны туралы өтірік айтқанын айтты. Діни көзқарастары күшейіп келе жатқан тәжіктер арасында исламдық араб есімдері тәжік есімдерінен гөрі көбірек танымал болды. Тәжікстан үкіметі хиджаб киген әйелдерді "сатушы" деп атады және сақалды қыруды міндеттеді, сонымен қатар балаларға араб ислам есімдерін тыйым салуды және адамдарды тәжік есімдерін пайдалануға мәжбүрлеуді қарастырды, тіпті Имам Әли (Эмомали) араб есімі екенін және тәжік президентінің есімі екенін ескермеді. Тәжікстан президенті Рахмон (Рахмон) парсы дастаны Шахнамені есімдердің көзі ретінде пайдалану керек деді, оның ұсынылған заңы мұсылман есімдеріне тыйым салуға ықпал ететінін көрсетеді. Президент Эмомали Рахмон қара түсті исламдық жамылғыны көпшілік алдында сынады. Алайда, Иран үкіметі Иранға барған Ислам Жаңартылу партиясының мүшесіне дипломатиялық наразылық тудырды. Тәжікстанның исламға қатысты шектеулері ұзын сақалдар мен хиджабтардың күрт азаюына әкелді. Тәжікстан "Уахаби" деген атпен Салафизмді тыйым салады, бұл үкімет рұқсат етілмеген ислам формаларына қолданылады. Үкімет тарапынан жақсы әлемдік мемлекетті құру мақсатымен 160 исламдық киім дүкені жабылды және 13 000 ер адам тәжік полициясымен күштеп қырылды, ал араб есімдері Тәжікстан Парламентімен тыйым салынды. Өзбекстан мен Тәжікстанда әйелдер Паранжа және Фаранжи сияқты бүкіл бетін және денесін жабатын жамылғы киеді. Орталық Азиядағы дәстүрлі жамылғы Фаранжи болды, бірақ ол кеңес коммунистерімен тыйым салынды, бірақ Тәжікстан президенті Эмомали жамылғылар тәжік мәдениетінің бөлігі емес деп жалған мәлімдеме жасады.