Кіріспе

Адам атадан бұрын адамдар болған деген сенім. Адамға дейінгі гипотеза немесе Адамға дейінгілік – адамдардың (немесе ақылды, бірақ адам емес жаратылыстардың) Адам атадан бұрын болғандығы туралы діни сенім. Сондықтан, Адамға дейінгілік Адамның алғашқы адам болғаны туралы дәстүрлі Ыбырайым діндерінің сенімінен өзгеше. "Адамға дейінгі" термині Адамға дейін өмір сүрген деп есептелетін адамдарды немесе осы гипотезаны қолдайтындарды білдіру үшін қолданылады.

Ерте дамуы

Адамның ежелгілігі туралы алғашқы белгілі пікірталас 170 жылы христиан Теофил Антиохиялық пен египеттік мүшрік Аполлоний Мысырлық (вероятно, Аполлоний Дискол) арасында болды, ол әлемнің 153 075 жыл екенін айтты. Киелі кітаптағы Адам туралы түсінікке ерте қарсылық білдірген Рим императоры Юлиан Мүрттік, христиан дінінен бас тартып, мүшрікке қайтқаннан кейін, бастапқы адамдардың көптеген жұптары жаратылғаны туралы идеяны қабылдады, бұл сенім ко-Адамдық немесе көп Адамдық деп аталады. Августин Гиппоның «Құдай қаласы» кітабында екі тарау адам тегінің шығу тегі жөнінде христиандар мен мүшріктер арасындағы пікірталасты көрсетеді: XII кітаптың 10-тарауы «Әлемнің мыңдаған жылдар бойы жалғасқан тарихы туралы жалғандық туралы» деп, ал XVIII кітаптың 40-тарауы «Мысырлықтардың 100 000 жылдық даналықтарын дәлелдеу үшін айтқан қорқынышты өтіріктері» деп аталады. Бұл атаулар Августинның әлем тарихы және адамзаттың хронологиясы туралы мүшріктердің идеяларын Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы баяндамамен үйлеспейтін деп қарағанын көрсетеді. Августинның түсіндірмесі көптеген раввиндермен және шіркеу әкелерімен сәйкес келді, олар әдетте әлемнің ежелгілігі туралы көзқарастарды «мифтер мен аңыздар» деп есептеді, ал еврей және христиан талаптары «аян етілген шындыққа» негізделген. Августин жас Жер туралы түсінікке кейбір жағынан сынды көзқараспен қарады, ол әлемдегі барлық нәрсені Құдай бірден жаратқанын, жеті нақты күн емес деп мәлімдеді. Ол негізінен адамзаттың мәңгілік болғаны туралы идеяға қарсы күресіп, адамзат тарихының Киелі кітапқа негізделген хронологиясын қорғауға тырысты.

9001700

Исламның алғашқы дәуірлерінде кең таралған сенім бойынша, адамзат іс жүзінде джин мен хинн сияқты басқа да зиялы жаратылыстардың мұрагері болып табылады. Орта ғасырлардағы мұсылман дәстүрлері джиннің Адамнан бұрынғы жаратылыс екенін айтады, олар түрлі жолдармен адам сияқты бейнеленген. Джиннің Адамнан бұрынғы жаратылыс екені туралы түсінік қабылданғанмен, Адамнан бұрын басқа адамдар өмір сүрген деген идея даулы болды. Тоғызыншы ғасырдың ортасынан бастап Құдай бірнеше Адамды жаратқан деген ой пайда болды, олардың әрқайсысы шамамен 50 000 жылға созылатын дәуірге төрағалық етеді. Бұл концепция еретик ретінде қарастырылды, бірақ исмаилиттер мен кейбір суфилер кеңінен қабылдады. 904 жылы Ибн Вахшия жазған немесе аударған «Набатей шаруашылығы» атты кітапта набатейлер сияқты араб топтарының қызметі мен сенімдері туралы мәтіндер жинақталды, исламға қарсы Вавилон мәдениетін қорғау мақсатында. Кітапта Адамнан бұрын адамдар өмір сүрген, оның ата-анасы болған және ол Үндістаннан келген деген идеялар талқыланды. Адамның бүкіл адамзаттың әкесі емес, егіс шаруашылығы өркениетінің әкесі болғаны ұсынылды. Яһуди ақыны Йегуда Халеви 1130 және 1140 жылдар аралығында «Китаб әл-Хазари» атты еңбегін жазды, онда Хазар патшасы үш теологтан (яһуди раввині, христиан және мұсылман) қай дін шын екенін сұрады және Үндістандағы адамдар миллиондаған жылдарға созылатын ғимараттар мен ескі заттарға ие екенін айтты. Раввин өзінің сенімінің шайқалмағанын, өйткені үндістерде «белгілі бір діни формасы немесе көптеген адамдардың бір пікірде болатын және онда тарихи қайшылықтар табылмайтын кітабы» жоқ екенін жауап берді. Раввин үндістерді тәртіпсіз, сенімсіз адамдар деп санады, олардың талаптарын ескермеуге болады. Кейінірек Халеви кітапта Набатейлердің талаптарын жоққа шығарды, өйткені бұл адамдар Киелі кітаптағы аян туралы білмеді және гректердің мәңгілік әлем туралы теорияларын жоққа шығарды. Халеви қорытындысында Адамның осы әлемдегі алғашқы адам болғанын, бірақ басқа мүмкіндіктерді де ашық қалдырды: «Егер, соңында, Заңға сенуші мәңгілік мәселе және осыдан бұрын көптеген әлемдердің бар екенін мойындауға мәжбүр болса, бұл оның осы әлем белгілі бір дәуірде жаратылғаны және Адам мен Нұх алғашқы адамдар болғаны туралы сенімін әлсіретпейді». «Набатей шаруашылығындағы» талаптар Маймонид (1135–1204) «Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулықта» дауланып, оларды сабиандарға жатқызды және олар тек аңыздар мен мифология екенін айтты, олар яһуди көздерінен алынған болса да, монотеизмнен ауытқыды, бірақ болжамдарды жоққа шығарып, ол басқа ғалымдар арасында идеялардың тұжырымдамасын таратты: «Олар Адамды кез келген басқа адам сияқты еркек пен әйелден туған жеке тұлға деп санайды, бірақ оны дәріптеп, ол пайғамбар, айдың елшісі, адамдарды айға құлшылық етуге шақырған деп айтады және оның топырақты қалай өңдеуге қатысты жинақтаған еңбектері бар». Ол Адамның Үндістаннан келгенін, содан кейін Вавилонға кеткенін айтты. Адамнан бұрын адамдар бар екеніне сенудің Фризеландтағы діни қауымның бір бөлігі болған Фамилистер арасында бар екенін Джон Роджерс 1578 жылы атап өтті. 1591 жылы Джордано Бруно яһудилер мен эфиопиялықтардың бірдей тектік ата-тегі болғанын ешкім елестете алмайтындықтан, Құдай жеке Адамдарды жаратқан немесе африкалықтар Адамнан бұрынғы нәсілдердің ұрпақтары болғанын дәлелдеді. 17 ғасырдың француз милленариан Исаак Ла Пейрер, әдетте, Адамға дейінгі теорияны қалыптастырумен байланысты, өйткені оның кейінгі ойшылдар мен қозғалыстарға әсері болды. Ла Пейрер 1655 жылы латын тілінде жарық көрген «Прее Адамитае» атты еңбегінде Пауылдың сөздерін былай түсіндіру керектігін айтты: «Егер Адам моральдық мағынада күнә жасаса, онда ол күнә жасаған Адамның заңы болуы керек. Егер заң Адамнан басталған болса, онда Адамнан бұрын заңсыз дүние болған, онда адамдар да болған». Осылайша, Ла Пейрердің пікірінше, екі жаратылыс болған болуы керек; алдымен басқа ұлттарды, содан кейін еврейлердің әкесі болған Адамды жарату керек. Ла Пейрердің пікірінше, Адамнан бұрынғы адамдар бар екендігі, Жаратылыс кітабында Абылды өлтіргеннен кейін Қабылдың әйел алып, қала салуын түсіндіреді. Politica Hermetica-да Лазло Тот «расалық теорияның ресми туған күні 1684 жылдың 24 сәуірінде» деп жазды, ол кезде Франсуа Бернье Journal des sçavans-та жарияланған Жердің жаңа бөлінісі деген мақалада төрт немесе бес нәсілді бөліп көрсетті. Досы Ла Пейрердің Адамға дейінгі теорияларына теологиялық қарсылық кеңінен тарағандықтан, Бернье өз жұмысын анонимді түрде жариялады.

Ағарту дәуірі

Ағарту дәуірінде Адамнан бұрынғы адамдар туралы идея Киелі кітаптағы адам тегінің басы туралы айтылған мәліметке қарсылық ретінде кеңінен қабылдалды. 19 ғасырда бұл идея ақ үстемдік жақтастары тарапынан қолдау тапты. Адамнан бұрынғы кезеңнен туындаған Жаратылыс кітабының алғашқы тарауларын түсіндіруге қатысты бірнеше нәсілшілдік тұжырымдамалар пайда болды. Кейбір Адамнан бұрынғы теорияшылар Қабылдың отбасын "ақ емес моңғолдар" деп сипатталған төмен дәрежелі тайпаға тастап кеткенін немесе Қабылдың Адамнан бұрынғы төмен дәрежелі халықтардың бірінен әйел алғанын айтты.

Расистік Адамға дейінгілік

19 ғасырдағы Еуропада Адамға дейінгі адамзат туралы идеялар Батыс емес халықтардың кемтарлығын көрсетуге ниеттенгендерге қызығушылық тудырды, ал АҚШ-та нәсілдік теорияларға көңіл бөлгендерге, бірақ ақ емес халықтармен ортақ тарихты қарастыруға ыңғайсыздық сезінгендерге тартымды болды. Чарльз Колдуэлл, Джозиа К. Нотт және Сэмюэл Г. Мортон сияқты ғалымдар ақ емес халықтардың Адамның ұрпағы екенін жоққа шығарды. Мортон Адамға дейінгі адамзат туралы идеяларды бас сүйегінің өлшемдерімен байланыстырды. Майкл Баркун түсіндіргендей: 1860 жылы Изабелла Дункан «Адамға дейінгі адам, немесе Ескі планетамыз бен оның тұрғындарының тарихы, Киелі кітап пен ғылым айтады» деген кітап жазды. Бұл кітап геология мен Киелі кітапты түсіндірудің қоспасы болды және көптеген геологтардың арасында танымал болды, себебі ол Киелі кітап оқиғаларын ғылыммен үйлестірді. Дункан Адамға дейінгі адамдардың бүгінгі періштелер екенін айтты. Олар күнәсіз болды, себебі Адам Құдайға бағынбағанға дейін күнә әлемге келмеген еді. Дункан сондай-ақ кейбір періштелердің күнә жасап, көктен құлап, шайтандарға айналғанына сенді. Ол мұндай құбылыстардың жер бетінде геологиялық іздер қалдыратынын айтты. Луи Агассиздің мұз дәуірі туралы идеясы осындай оқиғалардың дәлелін беруге көмектесті, Адамға дейінгі дәуір мен қазіргі заман арасындағы шекараны белгіледі, ол шамамен 6000 жыл бұрын басталды. 1867 жылы Бакнер Х. Пэйн «Ариэль» псевдонимімен «Негр: оның этнологиялық мәртебесі қандай?» атты кітапша жариялады. Ол Нұхтың барлық ұлдарының ақ түсті болғанын мәлімдеді. Оның гипотезасына сәйкес, егер Ұлы топан су бүкіл әлемге тараған болса, онда оның аман қалғандары ақ адамдар болуы керек еді, сондықтан неге ақ емес халықтар Жер бетінде өмір сүрді? Бұл сұраққа жауап беру үшін Пэйн «негр» - бұл Нұхтың кемесінде сақталған даланың Адамға дейінгі жыртқышы (маймылдардың жоғары сатысы) екенін айтты. Пэйн Адамға дейінгі адамдардың өлмейтін жандары болмағанын мәлімдеді. Ирландиялық заңгер Доминик МакКаустленд, Киелі кітапты түбегейлі зерттейтін және Дарвинге қарсы пікір білдіретін, Мұсаның уақыт шкаласын қолдау үшін бұл теорияны қолданды. Ол қытайлықтардың Қабылдан тарағанына және «кавказдық нәсіл» ақырында басқа нәсілдерді жоятынына сенді. Ол сондай-ақ Адамның «кавказдық» ұрпақтары ғана өркениет құруға қабілетті екенін айтты және көптеген «кавказдық» емес өркениеттердің бар болуын олардың барлығын жоғалған «кавказдық нәсілге», Хамиттерге жатқызу арқылы түсіндіруге тырысты. 1875 жылы А. Лестер Хойл «Адамға дейінгі, немесе Хауаны кім азғырды?» атты кітап жазды. Ол өзінің кітабында бес түрлі нәсілдің жаратылуы болғанын, бірақ тек бесінші нәсіл, ақ нәсіл, Адамның әкесі, Құдайдың бейнесі мен ұқсастығына сай жаратылғанын мәлімдеді. Хойл сондай-ақ Қабылдың Хауаның «тартымды моңғол» арқылы азғырылуының «жалған ұрпағы» екенін айтты, осылайша ақ нәсілдің билігін қолдайтын биотеологияның негізін қалады, нәсіл араласу «құмарлық» болды. Қазіргі эволюциялық ойлау мен Адамға дейінгі заманның ерекше қоспасында Вандербильт университетінің теистік эволюционист және геологы Александр Винчелл 1878 жылы «Адамдар мен Адамға дейінгі адамдар» атты трактатында негрлердің Адамнан тумағанын, олардың нәсілдік кемтарлығы соншалықты жоғары болғанын айтты. Винчелл сондай-ақ эволюция заңдары Құдайдың еркіне сәйкес жұмыс істейді деп сенді. 1891 жылы Уильям Кэмпбелл «Кавказдық» псевдонимімен «Адамның шығу тегі туралы теорияны жоққа шығару» атты еңбегінде ақ емес халықтар Адамның ұрпағы емес екенін және сондықтан «сөздің кез келген дұрыс мағынасында бауырлас емес, төменгі жаратылыс» екенін жазды. Ол сондай-ақ полигендік «кітаппен үйлесімді жалғыз теория» екенін айтты. Пэйн сияқты, Кэмпбелл де Ұлы топан суды ақ (адамдық) және ақ емес (адамдыққа дейінгі) халықтардың аралас некелерінің салдары деп қарастырды, «бұл әлемнің бүлінуіне және содан туындайтын үкімге жауап беру үшін ақылға қонымды және жеткілікті болатын жалғыз одақ». 1900 жылы Чарльз Кэрролл Адамға дейінгі екі кітабының біріншісін жазды, «Негр – аң; немесе, Құдайдың бейнесі бойынша», онда ол бұрын Бакнер Х. Пэйн ұсынған идеяларды қайта жаңғыртуға тырысты, негрді адам емес, сөзбе-сөз маймыл деп сипаттады. 1902 жылы жарық көрген екінші кітабында «Еваның азғырушысы» жыланның қара нәсілді әйел екенін айтты, сонымен қатар нәсіл араласудың барлық күнәлардың ең үлкені екенін айтты. Кэрролл Адамға дейінгі нәсілдердің, мысалы қара нәсілдердің жаны жоқ деп мәлімдеді. Ол нәсілдер араласуының Құдайға құрметсіздік екенін, себебі ол оның жаратылыс жоспарын бұзады деп сенді, сондай-ақ нәсілдер араласуының әтеизм мен эволюцияның қателіктеріне әкелгенін айтты. Шотландиялық милленалист Джордж Дикисон 1902 жылы «Жаратылыстың Мұсалық есебі, Жаратылыстанып тексерілген» кітабын жазды. Бұл кітап ғылымды ғылыми тұрғыдан күшейтілген Жаратылыстың түсіндіруімен байланыстырды және Адам жаратылғаннан бұрын адамдардың болғанын көрсеткен геологиялық жаңалықтарды тізімдеді және Жердің Адамдық нәсілдің 6000 жылдық мерзімінен әлдеқайда ескі екенін дәлелдеді. Дикисон қазбалық дәлелдер мен палеонтологиялық жазбалардан алынған ғылыми жаңалықтарды құптады және оларды Адамға дейінгі адамзаттың дәлелі ретінде пайдаланды. 19 ғасырда Англияда дамыған «Британдық Израиль» доктринасы да Адамға дейінгі әлемді қарастырды, бірақ Адамға дейінгі адамзат туралы идеялар аздық құрады. Бұл модель Адамға дейінгі адамдарды Адамнан тумаған, себебі Адам алғашқы ақ адам және, демек, Құдайдың алғашқы ұлы болған, төменгі жануарлар екенін көрсетті. Оқиғада, Шайтан Хауаны азғыртады, нәтижесінде Қабыл гибридтік жаратылыс туады. Кейін Қабыл Шығыс Түркістанға оның ізбасарларының колониясын құру үшін қашады, олар жерді билеу үшін Шайтанның жоспарын іске асыруға ниеттенген. Бұл мифтің одан әрі дамытылуы еврейлерді қанаандықтармен, Қабылдың болжамды ұрпақтарымен байланыстыруды қамтыды, бірақ қанаандықтардың атасы Қабыл емес, Қанаан болды. Осыдан кейін, егер Юда тайпалары Қабылдың ұрпақтарымен үйленген болса, еврейлер Шайтанның ұрпақтары және Адамға дейінгі ақ емес нәсілдердің ұрпақтары екені шықты. АҚШ-та «Британдық Израиль» филосемиттік қозғалысы антисемиттік «Христиандық сәйкестік» қозғалысына және «жылан тұқымы» доктринасына айналды. «Сәйкестік» уағызшысы Конрад Гаард жыланның «далалық аң» екенін, ол Қабылдың әкесі болғанын айтты, ал Қабыл Адамға дейінгі адаммен үйленгендіктен, оның ұрпақтары «жалған, гибридтік нәсіл» болды.

Расистік емес Адамға дейінгі

Оккультист Паскаль Беверли Рэндольф 1863 жылы Гриффин Ли атты есіммен «Адамға дейінгі адам: Жер бетінде 100 мың жыл бұрын адамзат болғанын дәлелдеу» атты еңбегін жариялады. Кітап Адамға дейінгілік туралы негізінен ғылыми көзқарас ұстанады, лингвистика, антропология, археология, палеонтология және ежелгі тарихтан алынған дәлелдерге сүйенді. Полигенезист болғандықтан, Рэндольф расалардың түсі, әсіресе қара түс, климаттың салдары емес, және Адамнан бұрынғы жеке тектің куәсі екенін айтты. Адамға дейінгі теорияларды конгрегациялық евангелист Р. А. Торри (1856–1928) сияқты көптеген бағытты христиандар қолдады. Торри эволюция мен Киелі кітаптың қатесіздігін қатар қабылдауға болады деп сенді, Адамға дейінгілік дін мен ғылым арасындағы байланыс болатын. Глисон Арчер кіші Адамға дейінгілікке сенді. 1985 жылы жарық көрген «Ескі өсиетке кіріспе» атты кітабында ол былай деп жазды:
«Питэкантроп, Сванскомб адамы, неандерталь және олардың барлығына (мүмкін, тіпті Кро-маньон адамына да, ол, көрінеу, Homo sapiens-ке жатқызылады, бірақ оның қалдықтары б.з.д. 20 000 жылға дейін созылады) оларды Адамның заманына дейінгі жаратылыстар деп санаған және Адамдық келісімге қатысты емес деп қарастыру дұрыс болады. Мәдени қалдықтарды ескере отырып, бұл Адамға дейінгі жаратылыстардың жаны болған ба (немесе трихотомиялық терминологияны қолдансақ, рухы) деген сұраққа жауап беруіміз керек. Арчер тек Адам мен оның ұрпақтарына Құдайдың демі мен Құдайға сай рухани табиғат сыйланғанын, ал Адамнан кейінгі барлық адамзат оның тікелей ұрпағы болуы тиіс екенін мәлімдеді. Адамға дейінгі нәсілдер (мысалы, Кро-маньон адамы) туралы ол былай деді: «Олар қазіргі адамзаттың түпкі ата-анасын жаратудан бұрын белгісіз себептермен Құдай тарапынан жойылған болуы мүмкін». Соңғы кезде бұл идеяларды Пентикосталдар арасында Кэтрин Кульман мен Дерек Принс, Англикан шіркеуінің өкілі Джон Стотт, Ескі Жер креационисі Хью Росс және есептеу биологы С. Джошуа Свамидасс қолдады.