Кіріспе
Армениядағы еврейлердің тарихы – Кавказ аймағындағы еврей қауымдастықтарының бірі. Еврейлердің Армения таулы аймақтарына қоныстанғанының куәліктері б.з.б. 1 ғасырға дейін жетеді.
The history of the Jews in Armenia is one of the Jewish communities in the Caucasus region. There is evidence of Jewish settlement in the Armenian Highlands dating as early 1st century BC.
Тарихи Армения
Тарихи деректер еуропалықтардың христиан дінін 301 жылы Киелі Григорий Ағартушы аймаққа таратқанға дейін ежелгі Арменияда болғанын куәландырады. Ерте ортағасырлық армян тарихшылары, мысалы, V ғасыр тарихшысы Мұса Хоренаци, армян патшасы Тигран Ұлының (б.з.д. 95–55) басып алған кезде 10 000 еврей тұтқынын өздерімен бірге алып келгенін айтады. Бұл Арменияға римдіктердің 69 жылғы шабуылынан кейін Яһудеядан шегінген кезде болған. Тигран II Сирияға және, мүмкін, солтүстік (Рим провинциясы) Палестинаға да шабуыл жасады. Арменияда б.з.д. I ғасырдан бастап ірі еврей халқы қоныстанды. Әсіресе Варткесаван қаласы маңызды сауда орталығына айналды. Арменияның қалған халқы сияқты, олар да елді бөліп алуға тырысқан аймақтық державалардың салдарына ұшырады. 360–370 жылдары Арменияға еврейлердің грек иммиграциясы күрт өсті, көптеген армян қалалары еврейлердің басым бөлігіне айналды. IV ғасырда Сасанид патшасы Шапур II Арменияны жаулап алғаннан кейін, ол мыңдаған еврей отбасын парсы Армениясынан жер аударып, қазіргі Иранның Исфахан қаласына қоныстандырды. 1912 жылы археолог Николай Марр 1910 жылы Егегегис ауылында еврей жазуы бар қабір тасын тапқанын хабарлады. 1996 жылы Арменияның Ваёц Дзор облысындағы Егегегистегі зерттеулер бұрын белгісіз еврей қауымының ортағасырлық еврей зиратының қалдықтарын ашты. 2000 жылы Иерусалимдегі Еврей университетінің тобы Егегегис өзенінің оңтүстік жағында, ауылдың қарсы бетінде еврей зиратын қазды, онда 1266–1497 жылдар аралығындағы еврей жазулары бар 40 қабір тасы табылды. Жазулардағы еврейше емес бір сөз қауымның шығу тегін көрсетуі мүмкін. Майкл Носоновский былай деді: «Хаваджа сөзі парсы тілінен шыққан, бұл Йегегиске қоныс аударған еврейлер Парсыдан келгенін және парсы тілін ана тілі ретінде сақтағанын көрсетеді. Киелі кітаптан алынған цитаталар мен Талмуд формулалары қауымдағы білім деңгейінің жоғары екенін көрсетеді». 2001 және 2002 жылдары Армения мен Израиль археологтары мен тарихшыларының тобы қазба жұмыстарын жүргізіп, тағы 64 қабір тасын тапты. Олардың кейбіреулері Орбелян патшалығының мотивтерімен безендірілген. Археологиялық топ үш диірменді де тапты, епископтың айтуынша, бұл қауымның бизнесі болғанын көрсетеді, өйткені бір диірмен бірнеше отбасын қамтамасыз ете алады. Осы қабір тастарының жиырмасында жазулар бар, олардың барлығы еврейше, тек екеуі ғана арамейше жазылған. Ең көне тас 1266 жылға, ал ең соңғысы 1336/7 жылға жатады.
In 1912 the archaeologist Nikolai Marr announced the discovery in 1910 of a tombstone in the village of Yeghegis that carried a Hebrew inscription. In 1996 investigations at Yeghegis, in Armenia's province of Vayotz Dzor, discovered the remains of a medieval Jewish cemetery from a previously unknown Jewish community. In 2000, a team from the Hebrew University of Jerusalem excavated on the southern side of the Yeghegis river, opposite the village, a Jewish cemetery with 40 gravestones with Hebrew inscriptions dating between 1266 and 1497. One non Hebrew word in the inscriptions may indicate the origin of the community. Michael Nosonovsky has stated that "The word khawajah is of Persian origin and it probably indicates that the Jews who settled in Yeghegis came from Persia and kept Persian as their spoken language. Biblical quotations and Talmudic formulas are evidence of a high learning standard in the community." A group of Armenian and Israeli archaeologists and historians excavated the site in 2001 and 2002 and found 64 more tombstones. Some are decorated with motifs of the Orbelian kingdom. The archaeological team also found three mills, which the bishop says show that the community had a business because one mill could feed several families. Twenty of these tombstones had inscriptions, all in Hebrew except for two, which were in Aramaic. The oldest dated stone was from 1266 and the latest date was 1336/7.
Қазіргі заман
1828 жылы орыс-парсы соғысы аяқталып, Түрікменчай келісім-шарты бойынша Шығыс Армения (қазіргі Армения Республикасы) Ресей империясына қосылды. Польшалық және ирандық яһудилер, сондай-ақ субботниктер (Екатерина II билігі кезінде Ресей империясының шеттеріне жер аударылған орыс шаруалары) келе бастады. Олар христиандықты иудаизмге жақындырды және көбінесе негізгі ағымдағы иудаизмге өтті немесе ассимиляцияланды. 1840 жылдан бастап олар Ереванда тиісінше ашкенази және мизрахи қауымдастықтарын құруға кірісті, ал Ереванда 204 адам, туған тілі "еврей" болған, ал басқа жерлерде – Вагаршапатта 6, Ново Баязетте 15 адам тұрды. Ресей империясының қазір Армениядан тыс жерлердегі армян халқы бар аймақтарында өзін еврей деп жариялағандардың саны: Шушада (Азербайжан) 4, Елизаветполде (Ганжа, Әзербайжан) 93, Игдырда (қазіргі Түркия) 4, Карста (Түркия) 424, Ардаханда (Түркия) 111, Ахалкалакиде (Грузия) 189, Ахалцихеде (Грузия) 438, Шулавериде (Грузия) 72 адамды құрады. Батыс Арменияға (Түрік Армениясы) келетін болсақ, 1914 жылғы ресми Османдық деректерге сәйкес, армян халқы көп шоғырланған "Алты вилайетте" 3,822 яһуди өмір сүрді: Диярбекир вилайетінде – 2,085, Ван вилайетінде – 1,383, Сивас вилайетінде – 344, Эрзурум вилайетінде – 10, ал Битлис және Мамурет-уль-Азиз (Харпут) вилайеттерінде мүлдем болмады. Тарихи Киликияда тағы 317 яһуди болды: Адана вилайетінде – 66, Мараш санджағында – 251. Совет кезеңінде ресейлік яһуди қауымдастықтары Арменияға кең көлемде қоныс аударды, олар осы аймақтағы төзімділік атмосферасын іздеді, ол Ресей КСР немесе Украина КСР-де болмады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін яһуди халқының саны шамамен 5,000-ға дейін өсті. 1959 жылы Совет Армениясында яһуди халқының саны шамамен 10,000 адамды құрады. 1965-1972 жылдар аралығында елге еврей иммигранттарының тағы бір толқыны келді, олардың көпшілігі – интеллигенция, әскерилер және инженерлер. Бұл яһудилер Ресей мен Украинадан келді, оларды либералды қоғам тартып алды. Алайда, КСРО тарағаннан кейін олардың көпшілігі Бірінші Таулы Қарабақ соғысының салдарынан елді тастап кетті. 1992-1994 жылдар аралығында Арменияның саяси оқшаулануы мен экономикалық дағдарысының нәтижесінде 6,000-нан астам яһуди Израильге көшіп кетті. Бүгінде елдегі яһуди халқының саны шамамен 750-ге дейін азайды. Қазір Арменияда, негізінен астана Ереванда тұратын яһудилер бар. Еревандағы яһуди қауымын қазіргі уақытта Хабад-Любавичтың бас раввині Гершон Бурштейн басқарады, ал әлеуметтік-саяси мәселелерді Арменияның яһуди кеңесі шешеді.
2022 жылы Ресей еврейлерінің ағыны
2022 жылдың ақпан айында Украинаға Ресейдің басып кіруі Ресейден жұмылдыру қорқынышы мен саяси қуғын-сүргіннен туындаған жаппай эмиграцияны қозғады. Географиялық жақындығы, салыстырмалы түрде төмен өмірлік құны және жеңілдетілген иммиграция ережелерінің арқасында 40,000-нан астам ресейлік Арменияға көшіп келді. Олардың кем дегенде бірнеше жүзі еврейлерді құрайды. Осының нәтижесінде Армениядағы еврей халқы кем дегенде екі есеге артты. 2022 жылдың наурызында Арменияға көшіп келген мәскеулік журналист Натаниел Трубкин "Ереван еврей үйі" деп аталған орыс еврей қауымдық клубын құрды.
Адам құқықтары
Армениядағы еврей қауымының президенті Рима Варжапетян Феллер 2015 жылдың 23 қаңтарында: «Еврей қауымы Арменияда өзін қорғалған сезінеді, ал билік олардың құқықтарын, мәдениетін және дәстүрлерін құрметтейді. Арменияда антисемитизм жоқ, армяндармен жақсы қарым-қатынастамыз. Әрине, қауымның елдегі жалпы жағдайдан туындайтын белгілі бір мәселелері бар» деді. 2005 жылы Арменияның шағын ультраұлттық партиясы – Армян арийлер одағының ашық антисемит көшбасшысы Армен Аветисян Арменияда 50 мыңға жуық «жасырынып жүрген» еврей бар деп мәлімдеді. Ол оларды елден қууға тырысатынын уәде етті. 2005 жылдың қаңтар айында ол этникалық әдепсіздікке қатысты қылмыс жасады деген айыппен тұтқындалды. 2007 және 2010 жылдары Ереван қаласындағы Арагаст саябағындағы Армения геноциді мен Холокостты еске алуға арналған Бірлескен трагедиялар ескерткішінің еврей бөлігіне белгісіз біреулердің вандализм жасағандығының екі дерегі тіркелді. Бұл ескерткіш бұрын бірнеше рет бұзылып, құлатылған кішірек ескерткіштің орнына қойылған еді.